Ho là phản xạ tự nhiên giúp tống xuất đờm và dị vật khỏi đường thở, nhưng ho dai dẳng do viêm phế quản hay viêm đường hô hấp lại gây nhiều mệt mỏi trong sinh hoạt [1]. Khi gặp triệu chứng này, nhiều người tìm đến các sản phẩm siro thảo dược, nổi bật là cao lá thường xuân. Liệu loại dược liệu này có thực sự hiệu quả và an toàn như quảng cáo, hay chỉ là lời đồn thổi?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là cao lá thường xuân có ghi nhận tác dụng hỗ trợ cải thiện chức năng hô hấp và giảm ho [2], [3]. Tuy nhiên, mức độ bằng chứng giữa các nhóm bệnh nhân có sự chênh lệch lớn và người dùng cần hiểu rõ giới hạn của loại thảo dược này trước khi sử dụng [2].

Dược liệu quen thuộc với nhiều hoạt chất sinh học

Cây thường xuân (tên khoa học Hedera helix L.) thuộc họ Araliaceae, vốn là dạng cây dây leo thân gỗ thường xanh phân bố tự nhiên tại châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ [3], [4]. Tại nhiều quốc gia, loài cây này từng được trồng làm cảnh trước khi được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi trong y học [4], [5]. Ủy ban E của Đức đã phê duyệt Hedera helix như một loại cây thuốc nhờ các hoạt tính chống co thắt, làm giãn cơ trơn, chống viêm, kháng vi sinh vật và chống oxy hóa [3].

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng lá thường xuân chứa nhiều nhóm hoạt chất đa dạng. Nổi bật nhất là nhóm saponin triterpene, bao gồm hederacoside C, hederacoside B, hederacoside D, alpha-hederin và beta-hederin [3], [4]. Trong đó, hederacoside C cùng với alpha-hederin được xem là các hợp chất chính tạo nên hoạt tính sinh học của dược liệu [6], [4]. Ngoài ra, lá cây còn chứa các hợp chất polyphenol như axit phenolic, flavonoid, anthocyanin, coumarin cùng vitamin và tinh dầu [4].

Cơ chế tác động hỗ trợ đường thở và giảm ho

Tác dụng hỗ trợ đường hô hấp của chiết xuất lá thường xuân đến từ sự phối hợp của nhiều cơ chế sinh học. Các nghiên cứu dược lý cho thấy chiết xuất này thể hiện đặc tính làm giãn phế quản và chống co thắt cơ trơn [6], [5]. Những hoạt tính này giúp làm dịu phản xạ co thắt quá mức của đường thở khi bị kích ứng bởi viêm nhiễm [6], [3].

Bên cạnh đó, tác dụng long đờm và giảm ho của thường xuân đã được ghi nhận qua các mô hình thực nghiệm. Một nghiên cứu trên động vật năm 2015 đã đánh giá tác động của chiết xuất thường xuân đơn lẻ và dạng kết hợp [1]. Thử nghiệm dùng chuột nhắt trắng được tiêm dung dịch đỏ phenol 2,5% (0,2 mL) vào màng bụng sau khi uống chất chiết, sau đó đo độ hấp thụ quang học của dịch tiết khí quản [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất thường xuân làm tăng tiết dịch khí quản với giá trị 13,39 +- 4,22 (p = 0,000) [1].

Đồng thời, khi thử nghiệm gây ho bằng axit citric trên chuột lang, chiết xuất thường xuân đơn lẻ giúp ức chế cơn ho đạt mức 9,89 +- 4,14 (p = 0,010) [1]. Đặc biệt, hỗn hợp chiết xuất thường xuân và hoàng liên (Rhizoma coptidis) theo tỷ lệ 1:1 ở liều 200 mg/kg làm tăng tiết dịch khí quản lên 25,25 +- 3,14 và ức chế ho đạt 61,25 +- 5,36, vượt trội hơn so với dùng đơn lẻ [1]. Hỗn hợp theo tỷ lệ 3:1 giữa thường xuân và hoàng liên cho thấy hiệu quả long đờm tối ưu phụ thuộc theo liều lượng [1]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống trắng tiêm màng bụng 7,5 ml/kg thể trọng chiết xuất cồn thường xuân ghi nhận mức ức chế phù nề chân do formalin đạt 88,89%, cho thấy khả năng chống viêm rõ rệt (so với diclofenac đạt 94,44%) [5].

Bằng chứng lâm sàng trên người bệnh

Bên cạnh các thử nghiệm tiền lâm sàng, hiệu quả của chiết xuất lá thường xuân khô đã được kiểm chứng qua nhiều tài liệu nghiên cứu trên người bệnh mắc các bệnh lý hô hấp cấp và mạn tính [7].

Năm 2015, một bài tổng quan hệ thống đã tổng hợp dữ liệu từ 18 ấn phẩm bao gồm các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu không can thiệp, với tổng số 65.383 bệnh nhân mắc các bệnh đường hô hấp cấp tính và mạn tính [7]. Các nghiên cứu này gần như chỉ tập trung đánh giá trên dịch chiết khô lá thường xuân thương mại mang mã hiệu EA 575 [7]. Dữ liệu từ lượng lớn bệnh nhân này cho thấy các chế phẩm chứa chiết xuất EA 575 là một lựa chọn điều trị an toàn và có hiệu quả đối với các bệnh lý đường hô hấp [7].

Trước đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2003 đã đi sâu đánh giá hiệu quả của chiết xuất lá thường xuân khô đối với tình trạng tắc nghẽn đường thở mạn tính ở trẻ em bị hen phế quản [2]. Các tác giả đã tìm kiếm các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nghiên cứu chế phẩm thường xuân trong viêm phế quản mạn tính và chọn lọc được 3 thử nghiệm thực hiện trên đối tượng trẻ em đáp ứng tiêu chí [2]. Thiết kế của 3 thử nghiệm này gồm: một nghiên cứu so sánh dạng giọt uống chiết xuất thường xuân với giả dược, một nghiên cứu so sánh dạng thuốc đạn với dạng giọt uống, và một nghiên cứu so sánh dạng siro với dạng giọt uống [2]. Các chỉ số đánh giá chính là thể tích ký thân và chức năng hô hấp ký [2].

Kết quả tái phân tích dữ liệu cho thấy dạng giọt uống vượt trội đáng kể so với giả dược trong việc làm giảm sức cản đường thở với giá trị p = 0,04 [2]. Ở các chỉ số đo lường khách quan khác, dạng giọt uống cũng vượt trội về mặt mô tả [2]. Đối với dạng siro và dạng thuốc đạn, mức độ bảo tồn hiệu quả so với giả dược lần lượt đạt ít nhất 54% và 35% [2]. Tuy vậy, các tác giả nhấn mạnh cơ sở dữ liệu còn hạn chế do chỉ có duy nhất một thử nghiệm gốc có đối chứng với giả dược [2].

Hiểu lầm thường gặp về cao lá thường xuân

Nhiều người cho rằng các sản phẩm thảo dược hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý với liều lượng càng cao thì cơn ho dứt càng nhanh. Đây là quan niệm sai lầm. Dù có nguồn gốc tự nhiên, các hoạt chất trong thường xuân vẫn tác động trực tiếp lên hệ cơ quan trong cơ thể nếu dùng không đúng cách [8], [6].

Một hiểu lầm khác là tự ý hái lá cây thường xuân tươi đun nước uống để trị ho. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên các dải mô dạ dày cô lập của chuột cống cho thấy hoạt chất alpha-hederin ở nồng độ từ 25 đến 320 microM làm co bóp cơ trơn dạ dày phụ thuộc nồng độ [6]. Đáng chú ý, toàn bộ chiết xuất khô lá thường xuân ở liều chứa 60 microM hederacoside C tạo ra sự co bóp mạnh tương đương với chất kích thích acetylcholine [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các triệu chứng ngộ độc hoặc tác dụng phụ ở đường tiêu hóa khi dùng thường xuân liên quan đến việc kích thích co bóp cơ trơn của alpha-hederin [6]. Do đó, việc tự ý bào chế thủ công từ lá tươi tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và kích ứng dạ dày.

Bên cạnh đó, cao lá thường xuân không phải là thuốc diệt trừ mọi nguyên nhân gây bệnh. Sản phẩm chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ long đờm, giảm co thắt khí phế quản và làm dịu cơn ho chứ không thay thế hoàn toàn kháng sinh khi có nhiễm khuẩn hay các thuốc giãn phế quản đặc hiệu trong cơn hen cấp tính [2], [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các thử nghiệm trên tế bào nguyên bào sợi L929 cho thấy chiết xuất thường xuân giàu saponin đạt tính tương thích sinh học ở nồng độ lên đến 200 microg/mL sau 48 giờ xử lý [4], người dùng vẫn cần lưu ý các đối tượng đặc biệt:

  • Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Một nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng chiết xuất Hedera helix ức chế mạnh men gan CYP2C8 phụ thuộc nồng độ và thời gian trong microsome gan người và tế bào tái tổ hợp (giá trị IC50 lần lượt là 0,13 và 0,08 mg/mL) [8]. Men CYP2C8 tham gia chuyển hóa nhiều loại thuốc điều trị, do đó chiết xuất thường xuân có thể gây tương tác thuốc [8]. Người đang điều trị các bệnh mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng chung [8].
  • Người có tiền sử đau dạ dày, viêm loét tiêu hóa: Do chiết xuất toàn phần và thành phần alpha-hederin có khả năng gây co thắt cơ trơn dạ dày, người có đường tiêu hóa nhạy cảm có thể gặp tình trạng cồn cào, buồn nôn hoặc khó chịu bụng [6].
  • Trẻ em bị hen phế quản: Dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất thường xuân giúp cải thiện chức năng hô hấp ở trẻ em bị hen [2], tổng quan năm 2003 kết luận dữ liệu lâm sàng dài hạn còn hạn chế và chỉ có một thử nghiệm có đối chứng giả dược [2]. Phụ huynh không tự ý ngưng thuốc điều trị hen của trẻ để thay bằng siro thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Dữ liệu trích dẫn chưa có nghiên cứu đánh giá cụ thể về độ an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, vì vậy nhóm đối tượng này cần hết sức thận trọng và tham khảo chuyên gia y tế trước khi dùng.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Chiết xuất lá thường xuân hiện được bào chế dưới nhiều dạng dùng như viên nén, siro lỏng, giọt uống hoặc thuốc đạn [2], [3]. Để sử dụng an toàn và đạt hiệu quả tối ưu, người tiêu dùng nên lưu ý:

  • Lựa chọn chế phẩm chuẩn hóa: Nên ưu tiên các sản phẩm thương mại có nguồn gốc rõ ràng, được chuẩn hóa hàm lượng chiết xuất (như cao khô EA 575 đã qua nhiều thử nghiệm lâm sàng) thay vì các sản phẩm trôi nổi [7].
  • Tuân thủ đúng liều lượng: Sử dụng lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chỉ dẫn của thầy thuốc. Tránh tự ý tăng liều vì có thể dẫn đến kích thích co bóp dạ dày hoặc nguy cơ tương tác men chuyển hóa thuốc [8], [6].
  • Theo dõi phản ứng của cơ thể: Nếu xuất hiện cảm giác đau bụng, nôn nao hoặc các dấu hiệu dị ứng, cần ngừng dùng ngay. Nếu triệu chứng ho kéo dài nhiều ngày kèm sốt cao, đờm có màu bất thường hoặc khó thở, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác.

Cao lá thường xuân là một liệu pháp thảo dược có cơ sở khoa học hỗ trợ làm dịu cơn ho, long đờm và cải thiện chức năng đường thở [2], [1], [7]. Tuy nhiên, dược liệu này cần được dùng đúng liều lượng, đúng đối tượng và không thể thay thế cho các can thiệp y tế chuyên sâu khi bệnh diễn tiến nặng.