Dây thường xuân (tên khoa học Hedera helix) từ lâu đã là thành phần quen thuộc trong nhiều loại siro ho và thảo dược hỗ trợ hô hấp [1], [2]. Nhiều gia đình có thói quen tự ý tăng liều dùng khi thấy cơn ho dai dẳng không dứt mà không lường trước nguy cơ ngộ độc hoặc gặp phản ứng bất lợi [3], [4]. Mặc dù độ an toàn chung được đánh giá cao, việc dùng sai liều lượng vẫn có thể dẫn đến các tác dụng phụ không mong muốn [1], [4].
Để bảo vệ sức khỏe, người dùng cần dừng uống ngay khi phát hiện 4 dấu hiệu cảnh báo điển hình: buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy và dị ứng da [1]. Khi các biểu hiện này xuất hiện, việc ngừng sử dụng thảo dược và theo dõi chặt chẽ phản ứng của cơ thể là nguyên tắc bắt buộc [1], [4].
Vì sao thường xuân gây kích ứng đường tiêu hóa?
Dây thường xuân chứa các hợp chất saponin có hoạt tính sinh học chính gồm alpha-hederin, hederacoside C và hederacoside D [3], [5]. Ở liều điều trị, chiết xuất thường xuân hỗ trợ đường thở nhờ khả năng giãn phế quản, chống co thắt và long đờm [3], [2].
Tuy nhiên, cơ chế tác động lên cơ trơn có thể thay đổi rõ rệt khi nồng độ hoạt chất tăng cao [3]. Một nghiên cứu năm 2011 trên các dải dạ dày cô lập của chuột đã chứng minh chiết xuất thường xuân tác động trực tiếp lên trương lực cơ trơn tiêu hóa [3]. Hoạt chất alpha-hederin ở nồng độ từ 25 đến 320 micromol/L làm thay đổi rõ rệt vận động tự phát của cơ trơn dạ dày, tạo ra các cơn co bóp tăng dần theo liều lượng [3].
Khi thử nghiệm hederacoside C, hoạt chất này không gây biến đổi cơ trơn ở liều dưới 100 micromol/L, nhưng ở liều 350 micromol/L đã gây ra sự co thắt mạnh cơ trơn dạ dày [3]. Đáng chú ý, toàn phần chiết xuất lá thường xuân chứa liều 60 micromol/L hederacoside C kích thích phản ứng co thắt mạnh tương đương acetylcholine – chất dẫn truyền gây co thắt đường tiêu hóa [3]. Chính hiện tượng kích thích tăng co bóp này giải thích vì sao dùng quá liều hoặc mẫn cảm với thường xuân lại dẫn tới phản ứng cồn cào, co thắt dạ dày, buồn nôn và tiêu chảy [1], [3].
Dấu hiệu 1 và 2: Cảm giác buồn nôn và nôn mửa
Buồn nôn là phản ứng bất lợi sớm khi đường tiêu hóa phản ứng tiêu cực với chiết xuất lá thường xuân [1]. Tình trạng này diễn ra do các thụ thể dạ dày bị kích thích quá mức bởi lượng saponin dư thừa, thúc đẩy dạ dày co bóp bất thường [3].
Nếu tiếp tục sử dụng, cảm giác nôn nao sẽ tiến triển thành cơn nôn mửa dữ dội [1]. Một tổng quan năm 2020 trên người ghi nhận buồn nôn và nôn mửa nằm trong số các triệu chứng phổ biến thuộc nhóm biến cố tiêu hóa do chế phẩm thường xuân gây ra [1]. Khi nôn mửa xuất hiện, đường ruột đang cố gắng tống khứ hoạt chất ra ngoài; người dùng cần dừng ngay thảo dược để tránh mất nước [1].
Dấu hiệu 3: Đau quặn bụng và tiêu chảy kéo dài
Tiêu chảy là một trong những phản ứng tiêu hóa được báo cáo lặp lại nhiều lần trong các thử nghiệm lâm sàng dùng chiết xuất Hedera helix [1]. Tình trạng tăng co bóp đường tiêu hóa đẩy nhanh quá trình lưu chuyển thức ăn trong ruột trước khi nước kịp tái hấp thu [3].
Trong phân tích của tổng quan năm 2020, nghiên cứu của tác giả Kruttschnitt và cộng sự ghi nhận một trường hợp bị tiêu chảy khi dùng chế phẩm thường xuân [1]. Tương tự, nghiên cứu của Schmidt và cộng sự ghi nhận 5 biến cố không nghiêm trọng, trong đó có 4 trường hợp than phiền về rối loạn tiêu hóa bao gồm buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy [1]. Tiêu chảy do thảo dược có thể kéo dài nếu tiếp tục duy trì liều uống, gây mệt mỏi và kiệt sức [1].
Dấu hiệu 4: Dị ứng da, phát ban hoặc viêm da
Bên cạnh biến cố tiêu hóa, phản ứng miễn dịch qua da là dấu hiệu nghiêm trọng cảnh báo cơ thể không dung nạp thường xuân [1]. Triệu chứng thường gặp gồm nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy dữ dội, mày đay hoặc viêm da tiếp xúc [1].
Nghiên cứu trên bệnh nhi của tác giả Beden và cộng sự trong tổng quan năm 2020 ghi nhận một bé trai 4 tuổi bị phát ban da sau khi dùng chế phẩm thường xuân [1]. Thêm vào đó, nghiên cứu của Schmidt và cộng sự cũng ghi nhận một trường hợp bị viêm da trong nhóm sử dụng chiết xuất này [1]. Phản ứng da cảnh báo hệ miễn dịch đang kích hoạt đáp ứng dị ứng, đòi hỏi phải ngưng dùng tức thì để phòng nguy cơ chuyển biến xấu [1].
Đánh giá bằng chứng khoa học về tác dụng phụ
Tổng quan nhanh năm 2020 đánh giá 12 nghiên cứu lâm sàng trên người cho thấy phần lớn biến cố liên quan đến Hedera helix đều ở mức độ nhẹ đến trung bình và không nghiêm trọng [1]. Bốn nghiên cứu khẳng định không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào ở nhóm can thiệp [1]. Nghiên cứu của Schaefer và cộng sự ghi nhận nhóm dùng thường xuân có 9 ca gặp biến cố bất lợi nhẹ, ít hơn so với 12 ca ở nhóm đối chứng, và các sự kiện này không liên quan trực tiếp đến thuốc [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu của tác giả Cwientzek và cộng sự chỉ ra tỷ lệ gặp tác dụng không mong muốn ở nhóm dùng thường xuân là 2,7% (7 trên tổng số người tham gia), tương đương tỷ lệ 2,7% ở nhóm đối chứng [1]. Hầu hết các biến cố này đều tập trung ở hệ tiêu hóa [1]. Một tổng quan năm 2020 về thảo dược hô hấp cũng xếp mức độ an toàn của thường xuân ở mức cao (High), tuy nhiên nhấn mạnh bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng khuyến cáo [4].
Dù có độ an toàn tốt, các bằng chứng hiện có chỉ ra thảo dược này không thể dùng tùy tiện [1], [4]. Đa phần dữ liệu về dược động học và phản ứng co thắt cơ học vẫn chỉ dừng lại ở các mô hình động vật như chuột [3], [5]. Do đó, người dùng không nên chủ quan tự ý gia tăng lượng dùng vượt hướng dẫn [4].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Trẻ nhỏ là đối tượng nhạy cảm hàng đầu với các tác dụng phụ của thường xuân [1]. Dù chiết xuất thường xuân được cấp phép trong nhiều siro ho cho trẻ em, các phản ứng dị ứng da như phát ban vẫn có thể xảy ra ở trẻ nhỏ [1].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày hoặc hội chứng ruột kích thích cần cân nhắc kỹ [3]. Tác động gây co thắt cơ trơn dạ dày phụ thuộc nồng độ của alpha-hederin và hederacoside C có thể khiến các triệu chứng đau dạ dày sẵn có trở nên trầm trọng hơn [3].
Đặc biệt, người đang điều trị bằng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa [2]. Nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2017 chứng minh chiết xuất Hedera helix ức chế các enzyme cytochrom P450 gồm CYP2C8, CYP2C19 và CYP2D6 phụ thuộc nồng độ [2]. Trong các enzyme tái tổ hợp, giá trị IC50 lần lượt là 0,08 mg/mL (với CYP2C8), 0,58 mg/mL (với CYP2C19) và 6,72 mg/mL (với CYP2D6) [2]. Chiết xuất này còn gây ức chế phụ thuộc thời gian mạnh trên CYP2C8 và CYP2C19 [2]. Sự tương tác này có thể làm chậm quá trình đào thải, tăng nồng độ thuốc tây trong máu và gây ngộ độc ngoài ý muốn [2].
Ngoài ra, hiện chưa có bằng chứng khoa học đầy đủ để khuyến nghị sử dụng thường xuân trong điều trị hoặc phòng ngừa COVID-19 [1].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất thường xuân đã được chuẩn hóa, có nhãn mác rõ ràng từ các nhà sản xuất uy tín [1], [4]. Tuyệt đối không tự ý ngắt lá thường xuân tươi hay hái dây leo tự nhiên để đun sắc uống, bởi hàm lượng saponin tự nhiên không kiểm soát có thể gây bỏng rát niêm mạc và kích thích co thắt dạ dày dữ dội [3].
Khi dùng thuốc hoặc siro chứa thường xuân, phải dùng đúng dụng cụ đo liều lượng kèm theo hộp thuốc [4]. Không uống bù liều đã quên vào lần tiếp theo, vì việc dồn liều làm tăng vọt nồng độ hoạt chất trong dạ dày, dễ gây buồn nôn [3], [4]. Tốt nhất nên uống thuốc sau bữa ăn nhẹ để giảm áp lực co bóp lên thành dạ dày rỗng [3].
Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong số 4 phản ứng: buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy hoặc nổi ban ngứa, hãy dừng thảo dược ngay lập tức [1]. Nếu các biểu hiện tiêu hóa kéo dài trên 24 giờ hoặc dị ứng da lan rộng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời.
