Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại siro thảo dược có nguồn gốc tự nhiên như lá thường xuân mỗi khi xuất hiện các triệu chứng ho, tức ngực hoặc khó thở. Từ sự phổ biến của các chế phẩm trị ho này, không ít bệnh nhân hen suyễn băn khoăn liệu chiết xuất thường xuân có thể giúp làm dịu đường thở và hạ cơn hen suyễn khi khởi phát hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học là không: thường xuân không thể hạ hay cắt cơn hen suyễn cấp tính. Các bằng chứng hiện có chỉ ghi nhận chiết xuất thường xuân có vai trò hỗ trợ làm loãng đờm và giảm ho trong các bệnh viêm nhiễm hô hấp thông thường, hoàn toàn không có khả năng thay thế thuốc giãn phế quản cắt cơn trong cấp cứu hen suyễn.

Cơn hen suyễn cấp tính diễn ra như thế nào?

Cơn hen phế quản cấp tính là một tình trạng cấp cứu y khoa đặc trưng bởi sự co thắt đột ngột và dữ dội của các cơ trơn bao quanh đường dẫn khí. Đi kèm với co thắt cơ trơn là phản ứng phù nề cấp tính của niêm mạc phế quản và sự tăng tiết chất nhầy đặc quánh gây tắc nghẽn lưu thông khí. Khi đường thở bị thu hẹp nghiêm trọng, người bệnh rơi vào tình trạng thiếu oxy, thở rít, khó thở dữ dội và có thể đe dọa tính mạng nếu không được can thiệp kịp thời.

Để xử trí cơn hen cấp tính, y học bắt buộc phải sử dụng các loại thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh, phổ biến nhất là thuốc chủ vận beta-2 tác dụng ngắn dạng hít. Những loại thuốc cấp cứu này tác động trực tiếp lên các thụ thể trên bề mặt cơ trơn khí phế quản, kích hoạt phản ứng giãn cơ tức thì chỉ sau vài phút hít thuốc. Bất kỳ một liệu pháp thảo dược nào không có khả năng tạo ra phản ứng giãn cơ trơn phế quản cấp tốc đều không thể được sử dụng để hạ cơn hen.

Dược động học và các hoạt chất sinh học trong thường xuân

Cây thường xuân (tên khoa học là Hedera helix) chứa nhiều hợp chất hóa thực vật, trong đó nhóm saponin triterpenoid được xem là thành phần hoạt tính sinh học chủ yếu. Ba hoạt chất saponin nổi bật nhất được phân lập và nghiên cứu kỹ lưỡng bao gồm hederacoside C, hederacoside D và alpha-hederin [1]. Các hoạt chất này đóng vai trò nòng cốt trong các tác động sinh học của chiết xuất thường xuân đối với đường hô hấp [1].

Nghiên cứu năm 2016 đã tiến hành đánh giá các thông số dược động học của hederacoside C, hederacoside D và alpha-hederin trên chuột thí nghiệm bằng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ [1]. Kết quả theo dõi nồng độ trong huyết tương sau khi cho chuột dùng thuốc qua đường uống và tiêm tĩnh mạch ghi nhận hiện tượng hai đỉnh nồng độ rõ rệt trên đường cong nồng độ - thời gian của cả ba saponin này [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự khác biệt về đặc tính dược động học giữa việc dùng hỗn hợp saponin tinh khiết so với chiết xuất saponin toàn phần từ cây thường xuân ở chuột [1]. Mặc dù cung cấp dữ liệu tiền lâm sàng quan trọng, nghiên cứu này mới dừng lại ở động vật thí nghiệm nhằm tìm hiểu quá trình hấp thu và chuyển hóa, chưa chứng minh được tác dụng cắt cơn hen trên cơ thể người.

Bằng chứng từ mô hình thực nghiệm hen mạn tính trên động vật

Tác động của thường xuân trên bệnh lý đường thở mạn tính từng được khảo sát trực tiếp trong một nghiên cứu công bố năm 2012 trên mô hình chuột BALB/c bị hen mạn tính do dị ứng ovalbumin [2]. Thử nghiệm được thiết kế chia chuột thành bốn nhóm: nhóm dùng giả dược (nước muối sinh lý), nhóm dùng chiết xuất Hedera helix liều 100 mg/kg mỗi ngày, nhóm dùng thuốc chống viêm dexamethasone liều 1 mg/kg mỗi ngày, và nhóm đối chứng khỏe mạnh [2]. Thuốc và chiết xuất được đưa vào cơ thể chuột qua đường bơm dạ dày liên tục một lần mỗi ngày trong vòng một tuần [2].

Sau thời gian can thiệp, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá giải phẫu bệnh phổi dưới kính hiển vi quang học và kính hiển vi điện tử [2]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng chiết xuất thường xuân có số lượng tế bào hình đài tiết nhầy và độ dày của màng đáy giảm đáng kể so với nhóm giả dược [2]. Tuy nhiên, chiết xuất thường xuân hoàn toàn không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về số lượng tế bào mast, độ dày của lớp biểu mô và độ dày của lớp cơ trơn dưới biểu mô khi so sánh với nhóm giả dược [2].

Ngược lại, nhóm điều trị bằng dexamethasone cải thiện vượt trội so với nhóm thường xuân ở hầu hết các chỉ số giải phẫu bệnh, bao gồm giảm độ dày biểu mô, giảm độ dày lớp cơ trơn, giảm số lượng tế bào mast và tế bào hình đài [2]. Điểm duy nhất thường xuân có hiệu quả tương đương dexamethasone trong nghiên cứu này là giảm độ dày màng đáy [2]. Dữ liệu thực nghiệm này cho thấy thường xuân chỉ hỗ trợ điều hòa một phần hiện tượng tăng tiết nhầy và biến đổi cấu trúc màng đáy mạn tính, hoàn toàn không tác động lên lớp cơ trơn đường thở hay tế bào mast – hai yếu tố quyết định sự co thắt trong cơn hen suyễn.

Nghiên cứu lâm sàng ở người: Thường xuân thực sự có tác dụng gì?

Trên lâm sàng ở người, vai trò thực tế của thường xuân được làm rõ qua một bài tổng quan nhanh công bố năm 2020 về tác dụng của Hedera helix đối với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp do virus [3]. Bằng chứng tổng hợp từ các nghiên cứu cho thấy các chế phẩm chiết xuất thường xuân đơn lẻ hoặc phối hợp có thể là một lựa chọn hỗ trợ điều trị các triệu chứng sớm của viêm nhiễm đường hô hấp [3].

Hiệu quả rõ rệt nhất đã được chứng minh của các chế phẩm thường xuân là tác dụng giảm ho, cụ thể là làm giảm tần suất và cường độ của các cơn ho, đồng thời hoạt động như một chất long đờm [3]. Đối với những triệu chứng đường hô hấp khác, bằng chứng khoa học thu được vẫn còn yếu [3]. Các nghiên cứu tập trung vào cơ chế tống đờm ghi nhận chiết xuất thường xuân giúp chuyển đổi nhanh từ tình trạng ho khan sang ho có đờm, đồng thời cải thiện lượng đờm, độ quánh và màu sắc của dịch tiết [3].

Tác dụng này có thể liên quan đến khả năng làm giảm tình trạng sung huyết vùng hầu họng và cải thiện các chỉ số viêm trong máu như tốc độ máu lắng (ESR) và protein phản ứng C (CRP) [3]. Bệnh nhân sử dụng thường xuân cũng được ghi nhận giảm tần suất ho ban đêm, giảm đau rát đường hô hấp và cải thiện chất lượng giấc ngủ [3]. Một số thử nghiệm ghi nhận thêm sự cải thiện ở các triệu chứng chung như sốt, mệt mỏi, đau họng, hắt hơi, thở khò khè, nghẹt mũi và giảm nhu cầu kê đơn kháng sinh [3]. Tổng kết cho thấy thường xuân dung nạp tốt ở cả người lớn và trẻ em, giúp giảm mức độ nghiêm trọng của viêm phế quản do virus, nhưng đây là hiệu ứng hỗ trợ giảm viêm và long đờm trong nhiễm trùng hô hấp chứ không phải tác dụng cắt cơn co thắt phế quản ở bệnh nhân hen suyễn [3].

Nguy cơ dị ứng và sốc phản vệ cần đặc biệt lưu ý

Mặc dù thường xuân có độ dung nạp tương đối tốt ở người khỏe mạnh, loại thảo dược này lại tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với những người có cơ địa dị ứng, đặc biệt là bệnh nhân hen suyễn dị ứng. Cây thường xuân là loài thực vật có thể gây viêm da tiếp xúc nghề nghiệp, viêm mũi dị ứng và khởi phát cơn hen suyễn [4][5].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 thực hiện thử nghiệm lẩy da (skin prick test) với 24 loại chiết xuất phấn hoa trên 62 bệnh nhân mắc các bệnh dị ứng gồm viêm mũi dị ứng, hen suyễn, viêm kết mạc dị ứng và viêm da cơ địa [4]. Kết quả ghi nhận có 11 trên 62 bệnh nhân, chiếm tỷ lệ 17,7%, có phản ứng dương tính với chiết xuất phấn hoa thường xuân [4]. Đáng chú ý, những bệnh nhân mắc viêm da cơ địa có tần suất dương tính với chiết xuất thường xuân cao gấp 9 lần so với các nhóm bệnh dị ứng khác [4]. Nghiên cứu cũng khẳng định phấn hoa thường xuân là nguyên nhân gây mẫn cảm thường gặp và có tính chất dị ứng chéo với phấn hoa từ nhiều nguồn thực vật khác nhau [4].

Nguy cơ nghiêm trọng hơn đã được báo cáo trong một nghiên cứu lâm sàng năm 2012 ghi nhận hai trường hợp bị sốc phản vệ nặng sau khi uống siro ho chiết xuất từ cây thường xuân [5]. Các bệnh nhân này uống siro thường xuân thương mại chứa nồng độ chiết xuất khô 7 mg/ml và xuất hiện phản ứng sốc phản vệ toàn thân [5]. Thử nghiệm lẩy da sau đó trên cả hai bệnh nhân đều cho kết quả dương tính rõ rệt với cả siro thường xuân thương phẩm và chiết xuất phấn hoa thường xuân, xác nhận mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa việc uống siro thảo dược này và phản ứng phản vệ nguy hiểm [5].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thường xuân trị hen

Sai lầm nguy hiểm nhất mà nhiều người mắc phải là đánh đồng tác dụng "giảm ho, giảm khò khè nhẹ trong viêm phế quản" với khả năng "cắt cơn hen suyễn". Khi bị cảm cúm hoặc viêm phế quản, dịch nhầy ứ đọng có thể gây ra tiếng khò khè do bít tắc cơ học, và việc dùng thường xuân giúp loãng đờm có thể làm giảm bớt tiếng rít này [3]. Tuy nhiên, tiếng thở rít và khó thở trong cơn hen suyễn lại xuất phát từ co thắt cơ trơn phế quản cấp tính dưới tác động của phản ứng viêm dị ứng nặng nề.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng sản phẩm thảo dược tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối và lành tính hơn thuốc tây. Thực tế y học chứng minh chiết xuất thường xuân có thể gây dị ứng chéo hoặc trực tiếp kích hoạt phản ứng quá mẫn nghiêm trọng [4][5]. Nếu một bệnh nhân hen suyễn đang lên cơn khó thở lại uống siro thường xuân, người bệnh không những không hạ được cơn hen mà còn đối mặt với nguy cơ chồng chất phản vệ, khiến đường thở thắt chặt hơn. Việc trì hoãn dùng thuốc xịt cắt cơn cấp cứu trong thời điểm vàng có thể dẫn đến suy hô hấp cấp đe dọa trực tiếp tính mạng.

Ai nên thận trọng và hướng dẫn áp dụng an toàn

Dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có, việc sử dụng các chế phẩm từ thường xuân đòi hỏi sự cẩn trọng cao ở một số đối tượng cụ thể:

  • Người mắc bệnh hen suyễn, đặc biệt là hen suyễn khởi phát do dị ứng hoặc có cơ địa dị ứng phấn hoa [4].
  • Bệnh nhân mắc viêm da cơ địa, nhóm đối tượng có tỷ lệ mẫn cảm với thường xuân cao vượt trội [4].
  • Người từng có tiền sử dị ứng, phát ban, viêm da tiếp xúc với cây thường xuân hoặc các thảo dược cùng họ [4][5].
  • Trẻ nhỏ và người đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng [3].

Để áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Mục đích sử dụng: Chỉ sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất lá thường xuân như một liệu pháp hỗ trợ làm loãng đờm, giảm ho khan, ho có đờm trong các đợt cảm lạnh hoặc viêm phế quản thông thường [3].
  • Tuyệt đối không thay thế thuốc điều trị: Người bệnh hen suyễn phải luôn mang theo thuốc xịt giãn phế quản cắt cơn được bác sĩ chuyên khoa kê đơn; không bao giờ dùng thường xuân để xử trí khi xuất hiện cơn khó thở.
  • Lựa chọn chế phẩm: Chỉ dùng các sản phẩm siro hoặc viên ngậm đã qua kiểm định y tế với liều lượng theo đúng tờ hướng dẫn sử dụng; không tự ý hái lá thường xuân tươi về sắc nước uống vì dịch cây tươi chứa nhiều chất gây kích ứng mạnh và dị ứng [4][5].
  • Theo dõi phản ứng cơ thể: Nếu sau khi uống siro thường xuân xuất hiện các dấu hiệu như ngứa môi, nổi mề đay, sưng phù mặt hoặc khó thở tăng lên, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất [5].

Kết luận

Chiết xuất cây thường xuân là một dược liệu có giá trị đã được ghi nhận trong việc hỗ trợ giảm ho và long đờm cho các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp thông thường [3]. Tuy nhiên, dược liệu này hoàn toàn không có khả năng hạ hay thay thế thuốc cắt cơn hen suyễn, đồng thời còn tiềm ẩn nguy cơ dị ứng và sốc phản vệ ở người có cơ địa nhạy cảm [4][5]. Người bệnh hen suyễn cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa hô hấp để kiểm soát bệnh an toàn và hiệu quả.