Nhiều người Việt Nam quen thuộc với lon nước ngọt xá xị có ga, thơm nồng đặc trưng dùng giải khát mỗi ngày. Không ít người lầm tưởng loại thức uống đóng lon này được nấu trực tiếp từ vỏ hay rễ cây xá xị trong tự nhiên. Sự thật, nước giải khát thương mại và cây xá xị tự nhiên là hai khái niệm hoàn toàn khác biệt nhau.
Cây xá xị tự nhiên là một loài thực vật thân gỗ chứa nhiều hợp chất thực vật và tinh dầu thơm [1]. Trong khi đó, nước ngọt xá xị công nghiệp chủ yếu là nước, đường, chất tạo khí carbonic cùng các hợp chất hương liệu tổng hợp hoặc chiết xuất hương liệu đã qua kiểm định độ an toàn thực phẩm [2].
Nước giải khát vị xá xị và cây xá xị tự nhiên khác nhau ở điểm nào?
Cây xá xị được phân loại khoa học thuộc chi Cinnamomum (chi Quế), với tên danh pháp khoa học phổ biến là Cinnamomum parthenoxylon [3], [1]. Trong tự nhiên, loài cây này là một thảo mộc thơm bản địa quý giá, các bộ phận như lá và vỏ cây chứa hàm lượng tinh dầu cùng polyphenol phong phú [1], [4]. Người dân từ xưa thường dùng các bộ phận của cây để hãm nước uống hoặc làm dược liệu dân gian nhằm tận dụng hương thơm tự nhiên và các hoạt chất có sẵn trong thảo mộc tươi.
Ngược lại, nước ngọt xá xị đóng lon trên thị trường thực chất là một dạng đồ uống công nghiệp. Sản phẩm này tạo mùi thơm đặc trưng thông qua các thành phần hương liệu mô phỏng [2]. Các tổ chức an toàn thực phẩm đánh giá và cho phép sử dụng các phức hợp tạo hương bắt nguồn từ các loài thực vật họ Quế (Cinnamomum) hoặc chi Nhựa thơm (Myroxylon) để tạo hương vị xá xị hoặc quế an toàn cho nước giải khát [2]. Uống nước ngọt có ga vị xá xị hoàn toàn không đồng nghĩa với việc cơ thể bạn đang dung nạp dược liệu từ cây xá xị thiên nhiên.
Cơ chế tạo hương và dược tính của cây xá xị tự nhiên
Cây xá xị (Cinnamomum parthenoxylon) sở hữu mùi hương tự nhiên nhờ sự tích tụ của các hợp chất bay hơi phức tạp trong mô lá và vỏ cây [1]. Một nghiên cứu phân tích tinh dầu của loài này chỉ ra rằng linalool là một trong những thành phần hóa học chính chịu trách nhiệm tạo nên hương thơm đặc trưng của lá xá xị tự nhiên [1].
Cơ chế tạo hương và tích lũy chất thơm của cây xá xị phụ thuộc chặt chẽ vào các yếu tố khí hậu môi trường sống [1]. Khi cây nhận lượng mưa lớn và nền nhiệt độ trung bình hàng tháng cao, quá trình sinh tổng hợp và hàm lượng tinh dầu thơm trong lá sẽ đạt mức tối đa [1]. Ngoài tinh dầu tạo hương, cây xá xị còn chứa mạng lưới các hợp chất polyphenol tự nhiên hòa tan trong nước [4]. Các phân tử polyphenol này đóng vai trò bảo vệ thực vật khỏi tác nhân oxy hóa và có khả năng tương tác với các enzyme chuyển hóa trong tế bào sinh vật [4].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất từ cây xá xị
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm để xác định cụ thể các thành phần và tác động sinh học của các phân đoạn chiết xuất từ loài thực vật này.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã đánh giá hoạt tính sinh học của chiết xuất giàu oligomer polyphenolic lấy từ vỏ cây xá xị Cinnamomum parthenoxylon trên động vật thí nghiệm [4]. Thử nghiệm được thiết kế trên chuột bình thường, chuột tăng đường huyết thoáng qua và chuột mắc đái tháo đường do hóa chất streptozotocin (STZ) gây ra [4]. Chiết xuất vỏ xá xị được cho uống với các liều thử nghiệm gồm 100, 200 và 300 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong liên tục 14 ngày [4]. Kết quả ghi nhận ở chuột đái tháo đường, chiết xuất giúp giảm mức đường huyết khi đói lần lượt là 11,1%, 22,5% và 38,7% tương ứng với từng mức liều, đồng thời làm tăng nồng độ insulin huyết tương so với trước điều trị [4]. Trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, chiết xuất cũng làm giảm đường huyết đáng kể tại thời điểm 90 phút sau nạp glucose [4]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột, chưa thể khẳng định tác dụng kiểm soát đường huyết tương tự ở người mắc đái tháo đường [4].
Nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát biến thiên theo mùa của tinh dầu lá xá xị Cinnamomum parthenoxylon thu thập hàng tháng từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2018 [1]. Kết quả cho thấy năng suất tinh dầu và hàm lượng hoạt chất chính linalool giảm xuống mức thấp nhất vào tháng 3, sau đó tăng nhanh từ tháng 4 đến tháng 5 [1]. Năng suất dầu cao nhất đạt vào tháng 5 và duy trì ổn định từ tháng 4 đến tháng 8 [1]. Dữ liệu thống kê khẳng định năng suất tinh dầu có mối tương quan thuận rất chặt chẽ với lượng mưa và nhiệt độ trung bình tháng [1]. Nghiên cứu này có ý nghĩa về mặt lâm học và kỹ thuật trồng trọt để xác định thời điểm thu hái nguyên liệu hương liệu tối ưu, nhưng không đánh giá tác động lâm sàng trên cơ thể người [1].
Về mặt an toàn của các hợp chất tạo hương bắt nguồn từ chi Cinnamomum, một đánh giá công bố năm 2020 của Hiệp hội các nhà sản xuất hương liệu và chiết xuất (FEMA) đã tái đánh giá độ an toàn của hơn 250 phức hợp hương thơm tự nhiên [2]. Báo cáo này khẳng định các dịch chiết và tinh dầu từ vỏ cây chi Cinnamomum (như Cassia Bark Extract, Cinnamon Bark Oil) đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm chung (GRAS) theo điều kiện sử dụng có chủ đích làm phụ gia hương liệu [2].
Bên cạnh đó, các loài cùng chi Cinnamomum như Cinnamomum verum (synonym: Cinnamomum zeylanicum) chứa hàm lượng cao eugenol và cinnamaldehyde trong tinh dầu vỏ và lá [5]. Nghiên cứu năm 2012 xử lý bột vỏ quế (Cinnamomum zeylanicum) bằng công nghệ nước cận tới hạn ở 150 và 200 độ C với áp suất 6 MPa và tốc độ dòng 3 mL/phút cho thấy nhiệt độ 200 độ C giúp thu nhận lượng phenolic tổng số và hoạt tính dập tắt gốc tự do DPPH cao hơn so với dung môi methanol [6]. Một số axit phenolic được ghi nhận gồm caffeic, ferulic, p-coumaric, protocatechuic và vanillic acid [6]. Về mặt hệ thống phân loại học, một nghiên cứu năm 2022 đề xuất chia chi Cinnamomum thành hai chi dựa trên cấu trúc vi mô bề mặt biểu bì lá và di truyền học, xác nhận Cinnamomum parthenoxylon là loài đại diện quan trọng của nhóm thảo mộc này [3].
Hiểu lầm thường gặp về nước ngọt xá xị và dược liệu xá xị
Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là nghĩ rằng uống nước ngọt vị xá xị có thể trị bệnh, làm mát gan hoặc điều hòa đường huyết giống như các công dụng dược liệu dân gian. Nước ngọt công nghiệp thực chất chứa một lượng lớn đường tinh luyện, phụ gia tạo ngọt, phẩm màu và hương liệu nhân tạo hoặc tự nhiên [2].
Việc sản phẩm có mùi vị xá xị hoàn toàn là do kỹ thuật phối trộn phức hợp hương thơm công nghiệp chứ không lưu giữ các oligomer polyphenolic hay các thành phần dược tính tự nhiên được tìm thấy trong cây xá xị hoang dã [2], [4]. Ngay cả tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết của cây xá xị cũng chỉ mới được chứng minh bằng dịch chiết cô đặc trên mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [4]. Nước ngọt chứa nhiều đường nếu uống vô độ ngược lại sẽ gây tăng đường huyết đột ngột và tổn hại sức khỏe tim mạch.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh đái tháo đường, người bị rối loạn dung nạp glucose hoặc người đang kiểm soát cân nặng cần thận trọng và hạn chế tối đa việc sử dụng nước ngọt xá xị đóng lon. Hàm lượng đường tự do trong nước giải khát có thể khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát.
Người có bệnh lý dạ dày hoặc viêm loét tiêu hóa cũng cần hạn chế các loại nước ngọt có ga hương xá xị do lượng khí carbonic hòa tan có thể gây trướng bụng, ợ hơi và kích thích niêm mạc đường tiêu hóa.
Với các chế phẩm từ dược liệu cây xá xị tự nhiên, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và bệnh nhân đang dùng các thuốc điều trị bệnh mạn tính bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng. Dữ liệu khoa học an toàn của loài thực vật này hiện mới chỉ giới hạn ở mức thí nghiệm trên động vật và chiết xuất hóa học, chưa có đủ dữ liệu an toàn được thiết lập đầy đủ trên người [4].
Cách ứng xử và áp dụng thực tế hợp lý
Để bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng nên xem nước ngọt xá xị thuần túy là một thức uống giải trí dùng trong các dịp gặp gỡ, không nên biến thành thói quen uống thay thế nước lọc hàng ngày. Khi chọn mua nước ngọt, cần đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng để kiểm tra lượng đường và chất phụ gia đi kèm.
Nếu muốn tìm kiếm những lợi ích tự nhiên từ thảo mộc chi Quế hoặc cây xá xị, bạn nên tìm mua các sản phẩm trà thảo mộc có nguồn gốc rõ ràng, đã qua kiểm định an toàn vệ sinh thực phẩm thay vì uống nước ngọt công nghiệp. Mọi ý định dùng nước đun từ vỏ hay lá xá xị tự nhiên để hỗ trợ đường huyết đều cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để tránh tình trạng tương tác thuốc bất lợi.
Tóm lại, nước giải khát xá xị chỉ mượn phức hợp hương liệu để tạo vị sảng khoái và không chứa hoạt tính dược lý của cây thảo mộc xá xị tự nhiên. Xây dựng thói quen dinh dưỡng khoa học, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và uống đủ nước lọc vẫn là nền tảng cốt lõi cho một sức khỏe lâu dài.
