Nhiều người tiêu dùng khi chọn mua men vi sinh thường có thói quen tìm kiếm các sản phẩm ghi hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ vi khuẩn. Quan niệm "càng nhiều lợi khuẩn càng tốt" khiến cuộc đua chỉ số CFU trên bao bì ngày càng trở nên phổ biến.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy số lượng vi khuẩn không phải yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả [1, 5]. Uống lượng CFU quá lớn chưa chắc mang lại lợi ích vượt trội so với liều lượng chuẩn đã được nghiên cứu [1].

CFU trên nhãn men vi sinh thực chất là gì?

CFU là viết tắt của "colony-forming units", tức đơn vị hình thành khuẩn lạc [1]. Đây là đơn vị đo lường trong vi sinh học dùng để ước tính số lượng tế bào vi khuẩn hoặc nấm men sống có khả năng phân chia, tạo thành cụm khuẩn lạc riêng lẻ [1, 2].

Thông số CFU phản ánh số lượng vi sinh vật sống trong mẫu tại thời điểm kiểm nghiệm [1, 5]. Theo quy chuẩn công nghệ thực phẩm, thực phẩm cần đạt ngưỡng tối thiểu 10^6 CFU/mL hoặc CFU/g mới đủ điều kiện dán nhãn chứa probiotic [2]. Một số nghiên cứu đề xuất nâng ngưỡng này lên 10^7 CFU/mL hoặc CFU/g để bảo đảm vi sinh vật phát huy lợi ích [2].

Để định lượng CFU, kỹ thuật viên pha loãng dung dịch mẫu và nuôi cấy đếm đĩa thạch [5, 8]. Phương pháp này chỉ đếm các tế bào có khả năng nhân lên tạo khuẩn lạc [3]. Thực tế, tế bào vi khuẩn có thể vẫn sống sót nhưng tạm thời không nhân lên trên đĩa đếm [3].

Cơ chế tác động: Khả năng sống sót quan trọng hơn số lượng

Mục đích chính của men vi sinh là cân bằng hệ vi sinh đường ruột [1]. Việc nạp ồ ạt hàng trăm tỷ vi sinh vật sống vào đường tiêu hóa không đồng nghĩa tất cả đều phát huy tác dụng [1, 5].

Để tạo ra tác động sinh học, vi khuẩn phải chịu được điều kiện khắc nghiệt khi đi qua đường tiêu hóa [2, 5]. Axit dạ dày và dịch mật là rào cản lớn đối với vi sinh vật [2, 5]. Men vi sinh chứa lượng CFU cực cao nhưng khả năng sống sót kém sẽ nhanh chóng bị tiêu diệt trước khi đến đích [2, 5].

Nhiều giải pháp công nghệ sinh học được áp dụng để bảo vệ vi khuẩn thay vì chỉ tăng liều lượng [2]. Chẳng hạn nấm men Saccharomyces cerevisiae var. boulardii được bao bọc trong hạt natri alginate hoặc hỗn hợp alginate, inulin và chất nhầy thực vật [2]. Công nghệ vi bao này bảo vệ tế bào khỏi môi trường khắc nghiệt, hỗ trợ giải phóng có kiểm soát khi đi qua ống tiêu hóa [2].

Nghiên cứu chỉ ra ngưỡng liều hiệu dụng

Các thử nghiệm lâm sàng chỉ ra liều men vi sinh từ 10 đến 20 tỷ CFU mỗi ngày (10–20 billion CFU/day) là đủ để duy trì sức khỏe tiêu hóa và miễn dịch [1]. Một số hướng dẫn khuyến nghị mức 10 đến 15 tỷ CFU mỗi ngày cho nhu cầu nâng đỡ miễn dịch và tiêu hóa thường nhật [1].

Dù thị trường xuất hiện nhiều sản phẩm chứa 50 đến 100 tỷ CFU, việc sử dụng liều quá cao không cần thiết cho mục tiêu chăm sóc sức khỏe hằng ngày [1]. Nghiên cứu độc tính năm 2021 ghi nhận liều khởi đầu tối ưu trong thử nghiệm lâm sàng là 1 x 10^11 CFU cho người nặng 60 kg (tương đương 1,7 x 10^9 CFU/kg) [1]. Trong thử nghiệm này, liều tối đa thử nghiệm trên mô hình linh trưởng marmoset lên tới 13,5 x 10^11 CFU/kg, cao gấp 800 lần liều khởi đầu, nhưng chỉ áp dụng cho đánh giá độc tính và bệnh lý chuyên biệt [1].

Một thử nghiệm năm 2019 khảo sát khoảng cách dùng men vi sinh chứa Bifidobacterium bifidum (1 x 10^9 CFU) và Lactobacillus acidophilus (1 x 10^9 CFU) với tổng liều 2 x 10^9 CFU trên trẻ sinh non dưới 32 tuần tuổi [4]. Kết quả cho thấy nhóm uống hằng ngày đạt tỷ lệ Bifidobacterium trong phân 45% ở tuần tuổi hiệu chỉnh (PMA) thứ 31 và 60% ở tuần thứ 34, cao hơn rõ rệt so với nhóm dùng cách ngày (biweekly) hoặc tuần một lần [4]. Điều này khẳng định tần suất bổ sung đều đặn liều vừa đủ mang lại kết quả thiết thực hơn việc nạp liều dồn dập [4].

Đối với trẻ em viêm dạ dày ruột cấp, khuyến nghị liều điều trị từ 10^9 đến 10^11 CFU mỗi ngày [5]. Một khảo sát năm 2009 về 10 loại sữa chua thương mại tại West Virginia (Mỹ) cho thấy lượng vi khuẩn sống đạt từ 4,8 x 10^9 đến 9,5 x 10^10 CFU trong mỗi khẩu phần 100 mL, đáp ứng ngưỡng liều khuyến nghị cho tình trạng này [5].

Bằng chứng từ mô hình động vật: Nhiều hơn chưa chắc tốt hơn

Nghiên cứu trên gà tây năm 2019 thử nghiệm các liều men vi sinh khác nhau (0, 10^7, 10^8 và 10^9 CFU/g thức ăn) trong suốt 16 tuần trên 80 cá thể chia thành 4 nhóm cân bằng thể trọng [6]. Nghiên cứu sử dụng 3 chủng vi sinh không biến đổi gen, gồm 4 dòng vi khuẩn và 1 dòng nấm men [6].

Kết quả phân tích hình thái mô học ruột non cho thấy tác động có lợi phụ thuộc rõ rệt vào liều và vị trí ruột non (P < 0,01) [6]. Nhóm dùng liều trung gian (10^8 CFU/g) cải thiện cấu trúc biểu mô tốt nhất, làm tăng chiều cao vi nhung mao, độ sâu hốc ruột, độ dày niêm mạc và diện tích hấp thu trên 58% các chỉ số đo đạc [6]. Liều cao nhất (10^9 CFU/g) không mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với liều trung gian [6].

Tác động này cũng tập trung mạnh ở tá tràng hơn hỗng tràng (cải thiện 56% so với 31%) [6]. Điều này củng cố quan điểm sinh học: đáp ứng niêm mạc ruột với vi sinh vật có ngưỡng bão hòa nhất định [6].

Những hiểu lầm phổ biến khi mua men vi sinh

Nhiều người tin rằng men vi sinh chứa 100 tỷ CFU sẽ tốt gấp đôi loại chứa 50 tỷ CFU. Khoa học không ghi nhận mối liên hệ tỷ lệ thuận tuyến tính này đối với việc duy trì sức khỏe tổng quát [1].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần nhìn vào số lượng vi sinh vật lúc xuất xưởng. Quy định kiểm soát chất lượng yêu cầu nhà sản xuất phải bảo đảm số lượng vi khuẩn sống còn tồn tại cho đến hết hạn sử dụng [3]. Một sản phẩm ghi nhận hàng chục tỷ vi khuẩn nhưng suy giảm khả năng sống trong quá trình bảo quản sẽ không mang lại hiệu quả [2, 5].

Khả năng sống sót còn phụ thuộc vào giá thể nền thực phẩm [2]. Thành phần hóa học và trạng thái vật lý của thực phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển, tính ổn định và khả năng sống sót của vi khuẩn qua đường tiêu hóa [2]. Do đó, chủng vi sinh và công nghệ bảo vệ giữ vai trò tương đương chỉ số CFU [2, 5].

Ai cần đến liều CFU cao?

Liều men vi sinh cao trên 50 tỷ CFU mỗi ngày (>50 billion CFU) được xem xét trong các phác đồ lâm sàng dành cho người bệnh rối loạn chức năng tiêu hóa nghiêm trọng hoặc loạn khuẩn nặng [1].

Những đối tượng vừa trải qua liệu trình kháng sinh liều cao kéo dài, nhiễm độc tố môi trường hoặc bệnh nhân ung thư đại trực tràng suy kiệt hệ vi sinh có thể cân nhắc phác đồ liều cao [1]. Bệnh nhân ung thư đại trực tràng được nghiên cứu tiếp cận liều cao protein P8 từ men vi sinh để hỗ trợ điều trị [1].

Với người khỏe mạnh bình thường, việc tự ý dùng men vi sinh liều cực cao không mang lại lợi ích phụ trội và có thể gây lãng phí kinh tế [1]. Người có bệnh lý nền cần tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm liều cao [1].

Hướng dẫn bổ sung men vi sinh đúng cách

Để duy trì hệ vi sinh khỏe mạnh, người tiêu dùng nên chọn chế phẩm cung cấp từ 10 đến 20 tỷ CFU mỗi ngày [1]. Việc bổ sung đều đặn mỗi ngày quan trọng hơn uống ngắt quãng hoặc dùng liều quá lớn [4].

Nên ưu tiên các sản phẩm có công nghệ bảo vệ tế bào vi sinh, chẳng hạn vi bao alginate giúp tế bào chịu đựng axit dịch vị dạ dày [2]. Các loại sữa chua thương mại đạt chuẩn cũng là nguồn cung cấp từ 4,8 x 10^9 đến 9,5 x 10^10 CFU cho mỗi hũ 100 mL [5].

Bảo quản men vi sinh đúng điều kiện ghi trên nhãn để tránh làm suy giảm số lượng tế bào sống trước khi hết hạn sử dụng [3]. Khi đang điều trị bệnh lý đường ruột hoặc dùng thuốc kê đơn, cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để xác định liều lượng phù hợp [1, 7].

Men vi sinh mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe đường tiêu hóa và miễn dịch nếu sử dụng đúng liều lượng [1]. Người tiêu dùng không cần chạy đua theo các sản phẩm có chỉ số CFU quá cao, mà nên tập trung vào tính đều đặn, công nghệ bảo vệ chủng khuẩn và chất lượng bảo quản [1, 2, 6].