Sau khi sinh con, nỗi lo thiếu sữa khiến nhiều bà mẹ tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng, trong đó có việc dùng hạt bông vải hầm canh hoặc sắc nước uống. Nhiều gia đình tin rằng loại hạt này giúp gọi sữa về nhanh và đặc hơn chỉ sau vài ngày sử dụng.
Tuy nhiên, đối chiếu với y học hiện đại, hạt bông vải hoàn toàn chưa có dữ liệu lâm sàng chứng minh tác dụng kích sữa hay độ an toàn trên người. Các nghiên cứu khoa học hiện nay về thảo dược lợi sữa chủ yếu ghi nhận những loại cây khác, đồng thời chỉ ra rằng ngay cả các thảo dược phổ biến nhất cũng có kết quả thử nghiệm lâm sàng chưa đồng nhất [1].
Bối cảnh thiếu sữa sau sinh và xu hướng tìm kiếm thảo dược
Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tối ưu cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [2]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo trẻ cần được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời và tiếp tục duy trì bú mẹ kết hợp ăn dặm đến khi trẻ được 2 tuổi [3]. Sữa mẹ không chỉ giàu protein, lipid và carbohydrate mà còn chứa các oligosaccharide (HMOs) giúp phát triển lợi khuẩn và điều hòa miễn dịch [3]. Ngoài ra, sữa mẹ còn cung cấp các thành phần sinh học như lactoferrin, bạch cầu và kháng thể IgA tiết [3].
Dù vậy, tình trạng thiếu sữa sau sinh (postpartum hypogalactia) vẫn xảy ra khá phổ biến do căng thẳng tâm lý, lo âu hoặc bệnh lý của người mẹ [2]. Theo báo cáo của Winikoff và Baer, khoảng 20-40% phụ nữ mong muốn nuôi con bằng sữa mẹ gặp phải tình trạng thiếu sữa sau sinh [2]. Tỷ lệ này được dự báo tiếp tục tăng do xu hướng mang thai ở tuổi muộn hơn, tỷ lệ béo phì tăng và tỷ lệ sinh mổ ngày càng cao [2], [1]. Những yếu tố này tạo ra các thách thức sinh lý đối với quá trình tiết sữa mà đôi khi chỉ tư vấn thông thường không giải quyết hết được [1].
Khi việc điều chỉnh kỹ thuật cho bú chưa mang lại hiệu quả như ý, nhiều phụ nữ tìm đến các chất lợi sữa (galactagogues) từ dược phẩm hoặc thảo dược để kích thích, duy trì và tăng lượng sữa [4], [1]. Các bài thuốc dân gian như dùng hạt bông vải cũng xuất phát từ nhu cầu thực tế này của các bà mẹ sau sinh.
Cơ chế tác động của các chất kích sữa theo y học hiện đại
Để hiểu vì sao một chất có thể làm tăng lượng sữa, cần nhìn vào cơ chế sinh lý của tuyến vú. Quá trình tiết sữa chịu ảnh hưởng của cả yếu tố dinh dưỡng lẫn phi dinh dưỡng như cân bằng nội tiết, sức khỏe tổng thể và môi trường [5]. Trong đó, hormone prolactin đóng vai trò chủ đạo sau khi sinh, giúp kích thích tổng hợp protein sữa tại các tế bào biểu mô và thúc đẩy sự tăng sinh của các tế bào tiết sữa ở tuyến vú [5].
Nhìn chung, các chất lợi sữa hoạt động bằng cách kích thích tổng hợp các hormone tạo sữa (gồm prolactin, hormone tăng trưởng và cortisol), cùng với beta-endorphin và beta-casein tại tuyến vú [5]. Các loại thuốc lợi sữa thương mại thường tác động bằng cách ức chế thụ thể dopamine, từ đó làm tăng sản xuất prolactin [5]. Bên cạnh đó, sự phát triển số lượng và hoạt động của các tế bào tiết ở tuyến vú cũng là chỉ số quan trọng quyết định tốc độ tiết sữa [5].
Đối với nhóm thảo dược lợi sữa, cơ chế tác động cụ thể vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột cống dòng Sprague Dawley đã tìm hiểu cơ chế này thông qua protein kênh dẫn nước aquaporin (AQP) tại tuyến vú [2]. Thí nghiệm chia 30 con chuột cái thành 3 nhóm (mỗi nhóm 10 con): chuột chưa sinh, chuột đang cho con bú uống nước cất và chuột đang cho con bú uống nước sắc hỗn hợp thảo dược lợi sữa [2]. Kết quả cho thấy nước sắc thảo dược làm tăng đáng kể lượng sữa ở chuột đang cho con bú (P < 0,05) [2]. Phân tích mô học và protein cho thấy mức AQP-3 và AQP-5 (nằm chủ yếu ở tế bào biểu mô và ống tuyến vú) tăng lên đáng kể trong giai đoạn tiết sữa và tiếp tục tăng cao hơn khi dùng thảo dược (P < 0,05), trong khi AQP-1 chủ yếu biểu hiện ở mao mạch [2]. Các nhà khoa học nhận định thảo dược có thể làm tăng tiết sữa bằng cách điều hòa biểu hiện và chức năng của các kênh AQP tại tuyến vú [2].
Một nghiên cứu khác năm 2016 trên chuột đang cho con bú cũng ghi nhận chiết xuất quả cây Teramnus labialis (MTLF) làm tăng đáng kể lượng sữa và tốc độ tăng trưởng của chuột con so với nhóm đối chứng [5]. Chuột mẹ dùng chiết xuất này cũng tăng cân có ý nghĩa thống kê ở giai đoạn cuối thử nghiệm (P < 0,01 và 0,05), được giả định là nhờ sự tăng sinh tế bào tiết ở tuyến vú [5]. Tuy nhiên, đây đều là dữ liệu trên động vật của các thảo dược khác, không phải hạt bông vải.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược và hoạt chất kích sữa?
Trong các tài liệu khoa học rà soát về chất lợi sữa trên thế giới, hạt bông vải không xuất hiện trong danh sách các thảo dược được khảo sát hay thử nghiệm lâm sàng. Thay vào đó, các nghiên cứu tập trung đánh giá thói quen sử dụng và hiệu quả của những thảo dược phổ biến khác.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2016 đã rà soát hệ thống trên các cơ sở dữ liệu MEDLINE (PubMed), EBSCO và EMBASE từ ngày 15/7/2015 đến 18/8/2015 đối với các bài báo tiếng Anh [1]. Hai tác giả độc lập đã xác định được các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược, làm mù về 2 loại thuốc (domperidone và metoclopramide) và 5 loại thảo dược phổ biến gồm: thiên môn chùm (shatavari), cỏ cà ri (fenugreek), kế sữa (silymarin), tỏi và chùm ngây (malunggay) [1]. Kết quả cho thấy tất cả nghiên cứu về domperidone đều ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa về lượng sữa giữa nhóm điều trị và nhóm giả dược [1]. Ngược lại, trong 6 thử nghiệm về metoclopramide, chỉ có 1 nghiên cứu cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa so với giả dược [1]. Đối với nhóm 5 thảo dược, kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng rất pha trộn và thiếu nhất quán [1].
Về hành vi sử dụng thực tế, một khảo sát cắt ngang trực tuyến tại Úc thực hiện từ tháng 9 đến tháng 12/2019 trên 1.876 phụ nữ đang hoặc từng cho con bú (độ tuổi trung bình ở lần sinh gần nhất là 31,5 ± 4,8 tuổi; 65% đang cho con bú tại thời điểm khảo sát) cho thấy có tới 1.120 người (60%) từng dùng ít nhất một chất lợi sữa [6]. Các loại được dùng phổ biến nhất là bánh quy lợi sữa (47%), men bia (32%), cỏ cà ri (22%) và thuốc domperidone (19%) [6]. Thời gian sử dụng trung bình kéo dài từ 2 đến 20 tuần, và khoảng 1/6 phụ nữ bắt đầu dùng ngay trong tuần đầu tiên sau sinh [6]. Đáng chú ý, hầu hết phụ nữ biết đến thảo dược hoặc thực phẩm lợi sữa qua internet (38%) hoặc bạn bè (25%), trong khi thuốc lợi sữa chủ yếu do bác sĩ đa khoa kê đơn (72%) [6]. Về cảm nhận hiệu quả (thang điểm từ 1 là hoàn toàn không hiệu quả đến 5 là cực kỳ hiệu quả), domperidone đạt điểm trung bình cao nhất là 3,3 so với mức 2,0 đến 3,0 của các chất lợi sữa khác [6]. Tuy nhiên, hơn 23% người dùng domperidone báo cáo gặp nhiều tác dụng phụ, so với mức trung bình 3% ở nhóm dùng thảo dược [6].
Một nghiên cứu quan sát khác công bố năm 2024 (thu thập dữ liệu trực tuyến vào mùa xuân năm 2021) trên 52 phụ nữ độ tuổi 20 đến 50 nuôi con bằng sữa mẹ tự nhiên cho thấy 69% biết đến chất lợi sữa và 42% đã sử dụng chúng [4]. Hai thảo dược được nêu tên nhiều nhất là tiểu hồi hương - fennel (68%) và đại hồi/hồi - anise (45%) [4]. Đa số phụ nữ dùng dưới dạng hỗn hợp trà thảo dược pha sẵn (73%), mua tại hiệu thuốc (64%) hoặc cửa hàng thảo dược (36%) [4]. Có 82% người dùng tự cảm thấy hiệu quả, và nguồn khuyến khích sử dụng chủ yếu đến từ gia đình, bạn bè (45%) hoặc truyền thông (32%) [4].
Bên cạnh đó, một số chế phẩm phối hợp đã được đánh giá trong môi trường y tế. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 đã thực hiện trên 117 bà mẹ sinh non (thu thập được bộ dữ liệu hoàn chỉnh của 80 người, chia đều vào nhóm dùng chất lợi sữa và nhóm giả dược) trong 2 tuần đầu sau sinh [7]. Chế phẩm được thử nghiệm dựa trên mạch nha lúa mạch kết hợp beta-glucan và tía tô đất (lemon balm) [7]. Kết quả ở lần thăm khám cuối cho thấy lượng sữa vắt ra ở nhóm dùng chế phẩm cao hơn có ý nghĩa so với nhóm giả dược (95 mL so với 62,5 mL, p = 0,049) [7]. Tổng lượng sữa vắt ra trong suốt nghiên cứu ở nhóm dùng chế phẩm đạt 6.036 ± 498 mL so với 4.209 ± 335 mL ở nhóm giả dược (p = 0,003), giúp đạt mục tiêu tối thiểu 500 mL mỗi ngày trong tuần đầu tiên và được ghi nhận là an toàn [7].
Một nghiên cứu hồi cứu khác công bố năm 2022 theo dõi 161 bà mẹ từ tháng 11/2018 đến tháng 1/2021 được kê đơn chế phẩm chứa Silitidil (Piulatte-Humana) trong thời gian nằm viện do các yếu tố từ mẹ hoặc con làm ức chế tiết sữa [3]. Trong nhóm này, 73,91% là con so, 78,26% sinh mổ, 24,22% sinh non (≤ 37 tuần) và 55,9% trẻ có cân nặng lúc sinh từ 2.500 đến 3.500 g [3]. Qua phỏng vấn điện thoại bằng bảng 13 câu hỏi, có 72,05% bà mẹ tiếp tục dùng chế phẩm sau khi xuất viện [3]. Tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ đạt 100% trong tuần đầu, 98,8% trong tháng đầu, 87% trong 4 tháng đầu, giảm xuống 56,5% ở thời điểm 6 tháng, 41% ở 1 năm và 19,3% trên 1 năm tuổi [3].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh tổng thể từ các nghiên cứu, có thể thấy các chế phẩm lợi sữa có nguồn gốc thực vật rất được lòng các bà mẹ và mang lại cảm giác tích cực khi sử dụng [4]. Ở những trường hợp đặc thù như sinh non, sinh mổ hoặc thiếu sữa tại bệnh viện, việc can thiệp sớm bằng các chế phẩm đã qua kiểm chứng lâm sàng (như mạch nha lúa mạch phối hợp beta-glucan hay Silitidil) cho thấy tiềm năng hỗ trợ duy trì nguồn sữa [3], [7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao đối với phần lớn thảo dược truyền thống [6], [1]. Ngay cả những thảo dược nổi tiếng như cỏ cà ri hay thiên môn chùm cũng cho kết quả thử nghiệm không đồng nhất [1]. Do đó, các nhân viên y tế luôn đối mặt với thách thức lớn khi phải tư vấn hoặc kê đơn trong bối cảnh thiếu bằng chứng vững chắc [1]. Với hạt bông vải, việc hoàn toàn vắng bóng trong các y văn lâm sàng về kích sữa đồng nghĩa với việc hiệu quả thực tế chưa được xác thực.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược kích sữa
Hiểu lầm phổ biến nhất của các bà mẹ là cho rằng thảo dược tự nhiên luôn đồng nhất về liều lượng và cách dùng. Một nghiên cứu định tính công bố năm 2015 chỉ ra rằng thảo dược lợi sữa tồn tại ở rất nhiều dạng bào chế khác nhau [8]. Lấy ví dụ về cỏ cà ri (loại thảo dược được dùng phổ biến nhất trong nghiên cứu này), người tham gia sử dụng dưới đủ hình thức: hạt thô, viên nang chứa bột hạt khô, cồn thuốc chiết xuất và trà lợi sữa [8].
Hơn nữa, hoạt lực và liều lượng giữa các nhãn hiệu khác nhau hoàn toàn không được chuẩn hóa, khiến việc so sánh hiệu quả trở nên rất khó khăn [8]. Nhiều phụ nữ trong nghiên cứu dùng liều cỏ cà ri khá thấp, dưới mức 6 g mỗi ngày theo khuyến cáo của Ủy ban E Đức (German Commission E) [8]. Việc tự ý đun nấu các loại hạt theo kinh nghiệm dân gian như hạt bông vải cũng gặp vấn đề tương tự khi không thể định lượng được hoạt chất.
Hiểu lầm thứ hai là kết hợp càng nhiều loại thảo dược tự pha chế thì càng tốt. Nhiều sản phẩm thương mại hoặc bài thuốc truyền miệng trộn lẫn nhiều nguyên liệu với hy vọng tối đa hóa tác dụng gọi sữa, nhưng điều này lại gây mơ hồ khi muốn xác định hiệu quả hay tác dụng phụ của từng chất riêng lẻ [8]. Ngoài ra, thời điểm bắt đầu uống và thời gian duy trì của các bà mẹ cũng rất tùy tiện, không theo một phác đồ thống nhất nào [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng các sản phẩm lợi sữa?
Sự thiếu chuẩn hóa và thiếu thông tin nhãn mác là rủi ro lớn đối với sức khỏe mẹ và bé. Trong nghiên cứu định tính năm 2015, có 6 người tham gia đã sử dụng hỗn hợp thảo dược dạng "cồn thuốc lợi sữa" (lactation tincture) do các nhà trị liệu tự nhiên pha chế mà không hề biết rõ thành phần, nồng độ hay hoạt lực [8]. Trong số 6 người này, có 3 người đã trực tiếp nêu lên mối lo ngại về tính an toàn [8].
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng liều lượng và thời gian điều trị có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cả hiệu quả lẫn hồ sơ tác dụng phụ [8]. Việc sử dụng các chế phẩm pha chế tự phát không có nhãn mác rõ ràng tiềm ẩn nguy cơ lớn nếu xảy ra tình huống cấp cứu y tế [8]. Do đó, những bà mẹ đang sử dụng các bài thuốc dân gian không rõ liều lượng và tạp chất như hạt bông vải cần đặc biệt thận trọng.
Đối với nhóm dùng thuốc lợi sữa kê đơn như domperidone, mặc dù điểm đánh giá hiệu quả cao hơn thảo dược nhưng tỷ lệ gặp nhiều tác dụng phụ lên tới hơn 23% [6]. Phụ nữ có bệnh lý nền, sinh mổ, sinh non hoặc đang dùng thuốc điều trị khác tuyệt đối không tự ý mua thảo dược hay thuốc kích sữa qua lời truyền miệng từ bạn bè hay internet [6]. Khảo sát năm 2024 cũng chỉ ra rằng có tới 57% phụ nữ cho biết việc được trang bị kiến thức đầy đủ hơn là yếu tố thiết yếu để sử dụng các chất lợi sữa hiệu quả và an toàn [4].
Áp dụng thực tế để duy trì nguồn sữa an toàn
Thay vì tìm kiếm các loại hạt truyền miệng chưa rõ tính an toàn như hạt bông vải, các bà mẹ gặp tình trạng ít sữa sau sinh nên bắt đầu từ những giải pháp nền tảng. Trước hết, cần cải thiện kỹ thuật cho con bú, tăng cường cho trẻ bú trực tiếp hoặc hút sữa đều đặn, đồng thời giải tỏa căng thẳng tâm lý và lo âu sau sinh [2]. Chế độ dinh dưỡng của người mẹ trong giai đoạn đầu cho con bú cũng cần đảm bảo đủ năng lượng để đáp ứng nhu cầu tiết sữa và duy trì sức khỏe cơ thể [5].
Nếu các biện pháp tư vấn và điều chỉnh kỹ thuật cho bú không mang lại kết quả, người mẹ nên thăm khám bác sĩ để được đánh giá nguyên nhân [1]. Khi cân nhắc sử dụng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ lợi sữa nào, nguyên tắc bắt buộc là toàn bộ thành phần của sản phẩm phải được liệt kê rõ ràng trên nhãn và cung cấp đầy đủ cho người dùng [8]. Chỉ nên ưu tiên các chế phẩm đã được thử nghiệm lâm sàng về độ an toàn và hiệu quả, đồng thời tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế về thời điểm bắt đầu cũng như thời gian sử dụng [8], [7].
Nuôi con bằng sữa mẹ là hành trình cần sự kiên nhẫn và hỗ trợ khoa học. Các mẹo dân gian như dùng hạt bông vải phản ánh mong muốn chính đáng của người mẹ nhằm mang lại nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho con, nhưng hiện chưa có cơ sở y học bảo chứng. Để bảo vệ sức khỏe của cả mẹ và bé, việc lắng nghe cơ thể, duy trì tinh thần thoải mái và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa vẫn là chìa khóa an toàn nhất.