Mệt mỏi, căng thẳng và lo âu là tình trạng thường gặp ở phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ. Nhiều chị em tìm đến viên uống chiết xuất thảo dược tự nhiên như cây rễ vàng (Rhodiola rosea) với mong muốn lấy lại năng lượng và cân bằng tâm trạng mà không cần dùng thuốc tây.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý sử dụng Rhodiola rosea hay các chiết xuất từ chi cây này. Hiện tại thiếu dữ liệu an toàn trên người mang thai, trong khi các thử nghiệm trên động vật cho thấy một số dạng chiết xuất từ chi Rhodiola dùng trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú có thể gây biến đổi cấu trúc thận và suy giảm miễn dịch của đời con [1] [2].
Thảo dược Rhodiola và lý do nhiều người tìm dùng
Rhodiola rosea là loài cây thân thảo mọc ở các vùng núi cao thuộc châu Âu và châu Á [3]. Trong y học cổ truyền, loài thảo dược này được sử dụng để tăng cường năng lượng và xử lý nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau [3]. Cây phát triển chậm và đang bị đe dọa trong môi trường tự nhiên [3].
Hoạt chất thực vật có hoạt tính sinh học nổi bật trong cây là salidroside (một dẫn xuất 2-phenylethanol), được nghiên cứu nhiều để lý giải các lợi ích sức khỏe của thảo dược này [3]. Ngoài ra, Rhodiola rosea còn được xếp vào nhóm thực vật thích nghi (adaptogen), giúp tăng khả năng chống chịu của cơ thể trước các nỗ lực thể chất căng thẳng và giảm lo âu, mệt mỏi [4] [5].
Cơ chế tác động lên mạch máu và hệ miễn dịch của thai nhi
Nhiều thảo dược thuộc chi Rhodiola chứa hàm lượng lớn polyphenol, mang lại đặc tính kháng khuẩn, kháng viêm và kích thích miễn dịch [2]. Tuy nhiên, chính các hợp chất này lại tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi do đặc tính ức chế tạo mạch (antiangiogenic) — tức cản trở sự hình thành mạch máu mới [2]. Một hợp chất cụ thể trong chiết xuất Rhodiola có đặc tính ức chế tạo mạch là epigallocatechin (EGC) [2].
Bên cạnh đó, chiết xuất từ chi Rhodiola còn tác động lên các cytokine [1]. Cytokine là các chất truyền tin tương tự hormone, giữ vai trò điều hòa sự phát triển và chức năng của cả hệ miễn dịch bẩm sinh lẫn miễn dịch thích ứng [1]. Khi cơ thể mẹ tiếp nhận các hoạt chất này trong lúc mang thai và cho con bú, sự biểu hiện cytokine và quá trình hình thành cơ quan ở đời con có thể bị biến đổi [1] [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tính an toàn trong thai kỳ?
Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào kiểm chứng độ an toàn của Rhodiola rosea trên phụ nữ mang thai và cho con bú. Các cảnh báo y khoa hiện dựa trên kết quả thực nghiệm trên động vật với một loài cùng chi là Rhodiola kirilowii [1] [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá việc cho chuột mang thai và cho con bú uống chiết xuất nước (RKW) hoặc chiết xuất cồn-nước 50% (RKW-A) của Rhodiola kirilowii với liều 20 mg/kg mỗi ngày, hoặc hợp chất EGC liều 0,2 mg/kg mỗi ngày [2]. Khi chuột con đạt 6 tuần tuổi, nhóm mẹ dùng chiết xuất nước (RKW) không ghi nhận bất thường về thận so với nhóm đối chứng [2]. Ngược lại, đời con của chuột mẹ dùng chiết xuất cồn-nước (RKW-A) hoặc EGC xuất hiện bất thường hình thái cấu trúc thận: số lượng cầu thận trên mỗi mm2 cao hơn đáng kể và đường kính cầu thận nhỏ hơn ở nhóm RKW-A, hoặc đường kính cầu thận lớn hơn đáng kể ở nhóm EGC [2]. Chuột con thuộc hai nhóm này cũng có sự bất thường về nồng độ yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF), TNF-alpha, ure, creatinine và cystatin C trong huyết thanh [2].
Một nghiên cứu khác cùng năm 2017 tiếp tục khảo sát hệ miễn dịch của chuột con khi chuột mẹ dùng chiết xuất RKW hoặc RKW-A trong suốt thai kỳ và thời gian cho con bú [1]. Kết quả cho thấy chuột con từ mẹ dùng chiết xuất nước (RKW) được kích thích miễn dịch bẩm sinh (tăng bạch cầu hạt và tế bào tiêu diệt tự nhiên NK), giảm nhẹ hoạt tính bạch cầu đơn nhân, giảm nồng độ interleukin-17a (IL-17a) và không thay đổi miễn dịch thích ứng [1]. Ngược lại, việc cho chuột mẹ dùng chiết xuất cồn-nước (RKW-A) đã làm suy giảm đáp ứng miễn dịch thích ứng và làm tăng biểu hiện các cytokine TNF-alpha cùng IL-10 trong huyết thanh của chuột con [1]. Nhóm dùng RKW-A cũng bị suy giảm đáp ứng tế bào lách trước cả ba chất kích thích được thử nghiệm [1].
Bằng chứng trên người trưởng thành thông thường và giới hạn
Ngoài thai kỳ, các nghiên cứu về Rhodiola rosea chỉ tập trung vào người trưởng thành khỏe mạnh, người lo âu nhẹ hoặc động vật bình thường. Một thử nghiệm năm 2015 thực hiện trên 80 người có biểu hiện lo âu nhẹ, chia ngẫu nhiên thành nhóm không điều trị và nhóm uống chiết xuất Rhodiola rosea L. liều 2 lần x 200 mg mỗi ngày (1 viên trước bữa sáng và 1 viên trước bữa trưa) trong 14 ngày [5]. Kết quả ghi nhận nhóm uống thảo dược giảm đáng kể cảm giác lo âu, căng thẳng, tức giận, bối rối, trầm cảm và cải thiện tâm trạng tổng thể sau 14 ngày mà không có khác biệt về nhận thức [5]. Dù dung nạp tốt, nghiên cứu này có giới hạn là không sử dụng giả dược đối chứng nên chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả tuyệt đối [5].
Ở lĩnh vực thể thao, một nghiên cứu năm 2010 trên 14 nam vận động viên được đào tạo bài bản dùng Rhodiola rosea trong 4 tuần cho thấy thảo dược này làm giảm nồng độ axit béo tự do trong huyết tương, giảm lactate máu và giảm creatine kinase huyết tương (chỉ số tổn thương cơ xương) sau bài kiểm tra gắng sức so với giả dược [4]. Tuy nhiên, các chỉ số như nhịp tim tối đa, VO2 tối đa, đường huyết hay tình trạng chống oxy hóa trong máu không thay đổi [4]. Tương tự, thử nghiệm năm 2009 trên chuột cống đực chủng Wistar bổ sung chiết xuất Rhodiola rosea trong nước từ 2 đến 4 tuần giúp tăng thời gian bơi gắng sức theo liều lượng, tăng glycogen gan và giảm các chỉ số mệt mỏi trong huyết thanh như BUN, GOT, GPT [6].
Một nghiên cứu khác năm 2022 đánh giá hợp chất salidroside giống tự nhiên được sản xuất bằng công nghệ sinh học từ vi khuẩn E. coli biến đổi gen [3]. Thử nghiệm độc tính trên chuột cống đực và cái chủng Sprague-Dawley cho thấy hoạt chất này không gây độc gen và đạt mức không quan sát thấy tác dụng bất lợi (NOAEL) ít nhất là 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [3]. Dù vậy, dữ liệu an toàn trên chuột bình thường hoàn toàn không đồng nghĩa với sự an toàn cho phôi thai đang hình thành [3] [2].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược khi mang thai
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng sản phẩm có nguồn gốc thực vật thì an toàn tuyệt đối cho bà bầu. Thực tế, việc điều trị bằng thuốc thảo dược trên bệnh nhân mang thai luôn tiềm ẩn nguy hiểm do các hoạt chất sinh học có thể can thiệp vào quá trình tạo mạch của thai nhi [2].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi dạng chế phẩm thảo dược như nhau. Nghiên cứu trên chuột cho thấy cùng một loài Rhodiola kirilowii, nhưng dạng chiết xuất nước và dạng chiết xuất cồn-nước 50% lại gây ra những hệ quả hoàn toàn khác biệt lên cấu trúc cầu thận và hệ miễn dịch của đời con [1] [2]. Người tiêu dùng mua thực phẩm chức năng khó có thể tự phân biệt được dung môi chiết xuất cũng như hàm lượng các chất ức chế tạo mạch như EGC bên trong viên uống [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng Rhodiola?
Nhóm cần tránh sử dụng hoặc phải đặc biệt thận trọng bao gồm phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú và những người đang có kế hoạch thụ thai [1] [2]. Các nhà khoa học khuyến cáo thận trọng với việc sử dụng lâu dài chiết xuất cồn-nước của Rhodiola cũng như các thực phẩm giàu hợp chất EGC trong suốt thai kỳ và giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ [2].
Bên cạnh đó, Rhodiola rosea có khả năng tác động lên sự tiết cytokine của hệ miễn dịch (tăng tiết cytokine kiểu Th1 và Th2 phụ thuộc liều lượng và thời gian, tăng sản xuất interferon beta, IL-1beta, TNF-alpha, IL-6, IL-8 trong các tế bào bạch cầu đơn nhân) [1]. Do đó, người có bệnh lý nền liên quan đến miễn dịch, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng [1] [2].
Gợi ý chăm sóc sức khỏe thực tế cho mẹ bầu và mẹ sau sinh
Thay vì tìm đến các viên uống thảo dược chưa rõ độ an toàn cho thai nhi như Rhodiola rosea, phụ nữ mang thai và cho con bú nên áp dụng các biện pháp giảm căng thẳng không dùng thuốc. Việc duy trì chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước, chia nhỏ thời gian nghỉ ngơi trong ngày và ngủ đủ giấc giúp cơ thể phục hồi năng lượng tự nhiên.
Khi gặp tình trạng mệt mỏi kéo dài, lo âu hoặc trầm cảm trong thai kỳ và sau sinh, thai phụ cần đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa. Bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia tâm lý sẽ đánh giá nguyên nhân và chỉ định phương pháp can thiệp đã được kiểm chứng an toàn cho cả mẹ và bé.
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh (không mang thai, không cho con bú) muốn dùng Rhodiola rosea để giảm căng thẳng ngắn hạn, có thể tham khảo cách dùng trong nghiên cứu lâm sàng là uống trước bữa ăn sáng và bữa ăn trưa trong khoảng 14 ngày, nhưng vẫn nên hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi bắt đầu [5].
Mang thai và cho con bú là giai đoạn nhạy cảm, mọi hoạt chất đưa vào cơ thể mẹ đều có thể ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển thận và hệ miễn dịch của trẻ [1] [2]. Tạm ngưng các thực phẩm bổ sung chứa Rhodiola trong giai đoạn này là lựa chọn an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe của con. Khi có bất kỳ vấn đề sức khỏe nào, mẹ bầu hãy luôn tham vấn bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào.