Cơn sốt thảo dược tự nhiên và băn khoăn của mẹ bầu
Trong những năm gần đây, cây xạ đen đã trở thành một trong những loại thảo dược được nhiều gia đình săn lùng để nấu nước uống hàng ngày. Không ít người giữ thói quen đun một ấm nước lá xạ đen lớn cho cả nhà cùng thưởng thức với mong muốn thanh lọc cơ thể, giải độc gan và tăng cường sức đề kháng.
Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ, chế độ ăn uống của người phụ nữ cần phải thay đổi hoàn toàn để thích ứng với thể trạng mới. Nhiều thai phụ từng có thói quen uống nước xạ đen hàng ngày bắt đầu lo lắng liệu thói quen này có còn an toàn cho thai nhi hay không. Câu hỏi phụ nữ mang thai và mẹ đang cho con bú có được dùng cây xạ đen không đã trở thành nỗi băn khoăn của rất nhiều gia đình.
Phụ nữ mang thai và cho con bú có nên uống xạ đen?
Câu trả lời ngắn gọn và dứt khoát từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng cây xạ đen dưới bất kỳ hình thức nào, dù là lá khô hãm trà, lá tươi nấu nước hay các chế phẩm cao cô đặc.
Việc tự ý sử dụng loại thảo dược này trong thai kỳ tiềm ẩn nguy cơ kích thích các cơn co bóp tử cung bất thường, có thể dẫn đến dọa sảy thai, sảy thai hoặc sinh non. Đối với phụ nữ đang cho con bú, các hoạt chất chuyển hóa trong xạ đen có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây ra những tác động khó lường lên hệ tiêu hóa và chức năng gan thận còn non nớt của trẻ sơ sinh.
Do đó, sự an toàn của thai nhi và em bé sơ sinh phải luôn được đặt lên hàng đầu. Mọi quyết định sử dụng thảo dược trong giai đoạn này đều cần tuân thủ nguyên tắc cẩn trọng tối đa.
Nguy cơ kích thích co bóp tử cung và đe dọa thai kỳ
Trong y học cổ truyền Việt Nam, cây xạ đen (tên khoa học là Celastrus hindsii Benth.) được xếp vào nhóm dược liệu có tính hàn, vị đắng chát, có tác dụng hoạt huyết, tiêu viêm, giải độc và tán ứ [1]. Đặc tính hoạt huyết mạnh của thảo dược là yếu tố mang lại lợi ích cho người bị ứ trệ tuần hoàn, nhưng lại là mối nguy hiểm tiềm tàng đối với tử cung của người mẹ mang thai.
Khi các hoạt chất có tính hoạt huyết và kích thích cơ trơn đi vào tuần hoàn của người mẹ, chúng có thể tác động trực tiếp lên lớp cơ thành tử cung. Điều này làm tăng trương lực cơ tử cung, kích thích các cơn co thắt ngoài ý muốn. Trong ba tháng đầu thai kỳ, khi phôi thai mới làm tổ và bánh nhau chưa bám chắc, những cơn co thắt này dễ dàng dẫn tới hiện tượng bóc tách túi thai, ra máu âm đạo và sảy thai tự nhiên.
Bước sang tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba, nguy cơ kích thích co bóp tử cung từ thảo dược vẫn không hề giảm bớt. Cơn co tử cung xuất hiện sớm có thể làm xóa mở cổ tử cung trước thời hạn, gây ra tình trạng dọa sinh non hoặc chuyển dạ sớm ngoài ý muốn. Bên cạnh đó, việc cơ tử cung co bóp bất thường còn làm gián đoạn dòng máu lưu thông qua bánh nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình cung cấp oxy và dưỡng chất từ mẹ sang thai nhi.
Nghiên cứu khoa học nói gì về độ an toàn của xạ đen?
Cây xạ đen đã được người dân miền Bắc Việt Nam sử dụng qua nhiều thế hệ để hỗ trợ điều trị các bệnh liên quan đến viêm loét, khối u và tình trạng viêm nhiễm, dù trước đây bằng chứng khoa học về tính an toàn còn hạn chế [1]. Để làm sáng tỏ điều này, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2020 đã tiến hành đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của dịch chiết nước từ lá xạ đen trên động vật thí nghiệm [1].
Nghiên cứu độc tính cấp được thiết kế bằng cách cho chuột nhắt trắng uống dịch chiết xạ đen với các mức liều duy nhất gồm 1.000 mg/kg, 3.000 mg/kg, 5.000 mg/kg và lên tới 15.000 mg/kg thể trọng, sau đó theo dõi liên tục trong 7 ngày [1]. Kết quả ghi nhận liều uống lên đến 15.000 mg/kg mỗi ngày ở chuột nhắt trắng không làm xác định được liều gây chết một nửa cá thể (LD50), cho thấy dược liệu không gây độc tính cấp tính đe dọa tính mạng ở các ngưỡng thử nghiệm này [1].
Ở thử nghiệm độc tính bán trường diễn, các nhà nghiên cứu cho thỏ uống dịch chiết xạ đen hàng ngày với liều 1.000 mg/kg và 3.000 mg/kg thể trọng trong suốt 35 ngày liên tục [1]. Sau thời gian can thiệp, nhóm nghiên cứu thu thập mẫu máu và huyết thanh để phân tích các chỉ số huyết học và sinh hóa [1]. Kết quả cho thấy thỏ thí nghiệm không xuất hiện triệu chứng lâm sàng bất thường, không có biến đổi đáng kể về số lượng tế bào máu toàn phần, nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin), bạch cầu và tiểu cầu [1].
Chỉ số men gan gồm aspartate transaminase (AST hoặc GOT) và alanine transaminase (ALT hoặc GPT) ở nhóm thỏ dùng dịch chiết xạ đen không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (p > 0,05) [1]. Cấu trúc mô bệnh học của gan và thận ở động vật thí nghiệm cũng không ghi nhận bất kỳ tổn thương bất lợi nào [1]. Từ các kết quả này, nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết xạ đen đường uống không gây độc tính đáng kể trên chuột và thỏ, có thể được khuyến nghị sử dụng an toàn trong y học cổ truyền và dược phẩm hiện đại [1].
Khoảng trống bằng chứng: Động vật khỏe mạnh không đại diện cho thai phụ
Mặc dù nghiên cứu năm 2020 khẳng định xạ đen không gây độc tính trên gan, thận và huyết học của chuột và thỏ khỏe mạnh [1], người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn cốt lõi của nghiên cứu này: Thử nghiệm hoàn toàn được thực hiện trên động vật trưởng thành bình thường, không mang thai [1].
Nghiên cứu trên không đánh giá độc tính sinh sản, không khảo sát khả năng gây quái thai, và không theo dõi ảnh hưởng của dịch chiết lên sự phát triển của phôi thai hay khả năng co bóp cơ trơn tử cung [1]. Cho đến nay, y văn thế giới và trong nước vẫn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được kiểm soát chặt chẽ trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú về cây xạ đen.
Trong y học thực chứng, một dược liệu được chứng minh là an toàn cho động vật bình thường hoàn toàn không đồng nghĩa với việc an toàn cho phụ nữ mang thai. Thai kỳ là giai đoạn có sự biến đổi to lớn về nội tiết tố, huyết động học và chuyển hóa tế bào, khiến cơ thể người mẹ trở nên nhạy cảm hơn gấp nhiều lần trước các hợp chất sinh học lạ. Khi chưa có dữ liệu khoa học chứng minh xạ đen không gây hại cho bào thai, việc kiêng dùng là nguyên tắc bảo vệ bắt buộc.
Vì sao mẹ đang cho con bú cũng cần tuyệt đối kiêng cữ?
Giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ cũng đòi hỏi sự thận trọng không kém thời kỳ mang thai. Mọi loại thức ăn, nước uống và thảo dược mà người mẹ nạp vào cơ thể đều có thể được hấp thu vào máu, chuyển hóa qua gan và một phần hoạt chất có thể bài tiết trực tiếp vào dòng sữa mẹ.
Cây xạ đen chứa nhiều hợp chất sinh học phức tạp như flavonoid, polyphenol, quinone và các saponin triterpenoid. Hiện tại, chưa có công trình nghiên cứu nào xác định được nồng độ các hoạt chất này bài tiết qua sữa mẹ là bao nhiêu, cũng như tốc độ đào thải của chúng trong cơ thể trẻ sơ sinh.
Hệ thống enzyme chuyển hóa thuốc ở gan và khả năng lọc cầu thận của trẻ sơ sinh còn rất non nớt. Nếu các hoạt chất từ xạ đen đi vào sữa mẹ, trẻ bú mẹ có thể phải đối mặt với nguy cơ kích ứng đường tiêu hóa, tiêu chảy, đầy hơi hoặc rối loạn chức năng tiêu hóa. Nghiêm trọng hơn, việc tiếp xúc thụ động với các hợp chất thảo dược chưa rõ độc tính có thể tạo gánh nặng lớn lên các cơ quan nội tạng đang trong quá trình hoàn thiện của em bé.
3 hiểu lầm tai hại về việc dùng xạ đen khi có thai
Hiểu lầm thứ nhất: "Cứ là cây cỏ tự nhiên thì lành tính, uống càng nhiều càng bổ". Đây là quan niệm sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng. Nhiều loại cây cỏ chứa những độc chất hoặc hoạt chất dược lý rất mạnh. Dù xạ đen không gây độc cho tế bào gan của thỏ trong thử nghiệm 35 ngày [1], dược tính hoạt huyết của nó vẫn là mối đe dọa trực tiếp cho sự ổn định của tử cung thai phụ.
Hiểu lầm thứ hai: "Uống xạ đen để tiêu u nang, u xơ trong lúc mang thai". Một số phụ nữ phát hiện u xơ tử cung hoặc u nang buồng trứng trong các lần siêu âm thai kỳ đầu tiên, sau đó nghe theo lời mách bảo dân gian đã vội vã tìm uống xạ đen để "tiêu u". Việc làm này vô cùng nguy hiểm. Uống thảo dược hoạt huyết khi đang có u xơ trong tử cung càng làm tăng nguy cơ chảy máu ồ ạt và kích hoạt sảy thai tức thì.
Hiểu lầm thứ ba: "Nấu nước xạ đen uống cho mát gan, giảm mụn nhọt thai kỳ". Khi mang thai, sự thay đổi hormone khiến nhiều chị em bị nóng trong, nổi mụn, mẩn ngứa và nghĩ ngay đến việc uống lá xạ đen để giải độc. Thực tế, tình trạng mụn thai kỳ là do nội tiết, việc dùng một loại thảo dược chưa được kiểm chứng an toàn cho thai nhi để chữa triệu chứng ngoài da là đánh đổi quá nhiều rủi ro.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với cây xạ đen?
Bên cạnh phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là nhóm chống chỉ định tuyệt đối, một số đối tượng khác cũng cần đặc biệt cẩn trọng khi tiếp xúc với loại thảo dược này:
Thứ nhất là những người có tiền sử huyết áp thấp. Cây xạ đen có tác dụng giãn mạch nhẹ và hạ huyết áp. Người huyết áp thấp nếu uống nước xạ đen quá đậm đặc có thể gặp phải tình trạng hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi và tụt huyết áp đột ngột.
Thứ hai là bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc đang có tổn thương chức năng thận nặng. Mặc dù ở thỏ khỏe mạnh liều 3.000 mg/kg không gây tổn thương thận [1], nhưng ở người đã bị suy giảm chức năng lọc, việc dung nạp thêm một lượng lớn dịch chiết thảo dược có thể làm tăng gánh nặng bài tiết cho thận.
Thứ ba là những người chuẩn bị trải qua phẫu thuật. Tác dụng hoạt huyết và làm loãng máu nhẹ của thảo dược có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm trong và sau phẫu thuật. Bệnh nhân nên ngừng sử dụng các loại nước lá thảo dược ít nhất 2 tuần trước ngày can thiệp ngoại khoa.
Gợi ý xử lý thực tế và lời khuyên cân bằng
Nếu một thai phụ vô tình uống nhầm một vài ngụm nước lá xạ đen do không biết, điều quan trọng nhất là không nên quá hoảng loạn. Một lượng rất nhỏ thường khó gây ra tác hại tức thì. Hãy ngưng uống ngay lập tức, uống bù nhiều nước lọc để cơ thể bài tiết nhanh chóng, đồng thời theo dõi sát sao các dấu hiệu như đau bụng dưới, cảm giác tức nặng vùng bụng hoặc xuất huyết âm đạo. Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa để được thăm khám.
Để giải nhiệt và chăm sóc sức khỏe an toàn trong thai kỳ và thời gian cho con bú, mẹ bầu nên ưu tiên các giải pháp tự nhiên đã được kiểm chứng an toàn qua nhiều thế hệ như: uống đủ nước lọc ấm hàng ngày, dùng nước canh rau ngót, nước luộc bí đao, nước hạt sen, hoặc ăn các loại trái cây giàu vitamin C và chất xơ.
Cây xạ đen là một dược liệu quý của y học cổ truyền Việt Nam với nhiều tiềm năng chống viêm và an toàn cho động vật bình thường khi dùng đúng liều lượng [1]. Tuy nhiên, trong suốt 9 tháng mang thai và hành trình nuôi con bằng sữa mẹ, nguyên tắc vàng luôn là phòng bệnh hơn chữa bệnh. Đừng đánh cược sức khỏe của mẹ và tương lai của bé bằng việc tự ý sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào khi chưa có sự tư vấn và đồng ý từ bác sĩ chuyên khoa.