Trả lời ngắn: Với phụ nữ đang cho con bú khỏe mạnh từ 19 đến 50 tuổi, mức khuyến nghị của Hoa Kỳ là 9 mg sắt mỗi ngày từ khẩu phần; người 14–18 tuổi là 10 mg/ngày. Đây là mức tham chiếu để lập kế hoạch ăn uống, không phải liều viên sắt điều trị và không thay thế đánh giá mất máu hoặc thiếu máu sau sinh. Nhu cầu và hướng bổ sung cá nhân có thể khác nếu từng thiếu sắt khi mang thai, mất máu nhiều lúc sinh hoặc đã được chẩn đoán thiếu máu [1, 2].
Con số 9 mg có nghĩa gì?
Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) tổng hợp mức khuyến nghị dinh dưỡng (RDA) cho nữ đang cho con bú là 10 mg/ngày ở tuổi 14–18 và 9 mg/ngày ở tuổi 19–50. Trong cùng bảng, RDA khi mang thai là 27 mg/ngày, còn phụ nữ 19–50 không mang thai và không cho con bú là 18 mg/ngày [1].
Các con số này là mức tổng lượng ăn vào trung bình mỗi ngày để đáp ứng nhu cầu của phần lớn người khỏe mạnh thuộc nhóm tuổi tương ứng. Chúng không có nghĩa mẹ cần uống viên chứa đúng 9 mg sắt, cũng không phải mục tiêu điều trị thiếu máu. Tình trạng sau sinh phụ thuộc vào dự trữ trước sinh, tình trạng thiếu sắt khi mang thai, lượng máu mất lúc sinh, chế độ ăn, kinh nguyệt quay trở lại và một số bệnh lý [1, 2].
Mức RDA có thể khác giữa các quốc gia vì hệ thống tham chiếu và chính sách y tế khác nhau. Vì vậy, nên hiểu 9 mg là con số tham khảo theo DRI của Hoa Kỳ, không phải “liều chuẩn toàn cầu” dành cho mọi người mẹ sau sinh.
Vì sao mức tham chiếu khi cho bú thấp hơn lúc mang thai?
Trong thai kỳ, cơ thể cần nhiều sắt hơn để tạo thêm hồng cầu cho mẹ và hỗ trợ thai nhi, nên RDA Hoa Kỳ tăng lên 27 mg/ngày. Sau sinh, cơ thể bắt đầu tái sử dụng một phần lượng sắt đã được huy động để tạo hồng cầu trong thai kỳ; nhiều người cũng chưa có kinh trở lại khi đang cho con bú. Các yếu tố này góp phần giải thích vì sao RDA cho giai đoạn cho con bú thấp hơn mức dành cho thai kỳ [1].
Tuy nhiên, sự khác nhau giữa các RDA không xóa đi lượng máu đã mất trong cuộc sinh. Người băng huyết sau sinh, có thiếu máu hoặc dự trữ sắt thấp từ trước có thể cần được đánh giá và điều trị riêng. Không thể xác định nhu cầu điều trị chỉ bằng tuổi, việc cho con bú hay một bảng nhu cầu dinh dưỡng.
Sắt trong sữa mẹ không tăng đơn giản theo viên sắt mẹ uống
Sắt là vi chất cần cho mẹ, nhưng bổ sung thêm không phải cách đáng tin cậy để “làm giàu sắt” cho sữa. Cơ sở dữ liệu LactMed của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ cho biết viên sắt thông thường trong vitamin trước sinh hoặc đa vi chất không làm tăng đáng kể lượng sắt trong sữa; liều điều trị thiếu máu của mẹ nhìn chung cũng chỉ ảnh hưởng rất ít. Sữa mẹ có lượng sắt thấp, trong khi cơ thể trẻ đủ tháng thường có dự trữ ban đầu chịu ảnh hưởng bởi tuổi thai, tình trạng sắt của mẹ và thời điểm kẹp dây rốn [3, 4].
Điều này không có nghĩa mẹ nên bỏ điều trị thiếu sắt. Điều trị nhằm bảo vệ sức khỏe và phục hồi dự trữ sắt của mẹ; đó là mục tiêu riêng với việc đáp ứng nhu cầu sắt của trẻ. CDC khuyên cha mẹ trao đổi với nhân viên y tế về nhu cầu sắt trực tiếp của trẻ bú mẹ, nhất là trẻ sinh non hoặc có yếu tố nguy cơ. Từ khoảng 6 tháng, trẻ cần nguồn sắt bổ sung từ thức ăn giàu sắt, ngũ cốc tăng cường sắt hoặc giọt sắt theo hướng dẫn phù hợp [4].
Khi nào nên ăn đủ sắt, khi nào cần hỏi về viên bổ sung?
Nếu không được chẩn đoán thiếu máu và bác sĩ chưa chỉ định điều trị, ưu tiên xây dựng bữa ăn đa dạng có nguồn sắt thường xuyên. Thịt nạc, cá và hải sản cung cấp sắt heme; đậu, đậu lăng, đậu phụ, rau lá xanh và ngũ cốc tăng cường sắt cung cấp sắt không heme. Kết hợp nguồn sắt thực vật với thực phẩm giàu vitamin C như ớt chuông, cam, cà chua hoặc trái cây có thể hỗ trợ hấp thu sắt không heme [1].
Người ăn chay có thể cần chú ý hơn đến tổng lượng và khả năng hấp thu vì sắt không heme thường kém sinh khả dụng hơn sắt heme. Có thể xoay vòng đậu, đậu lăng, đậu phụ, hạt và ngũ cốc tăng cường sắt; không cần ép ăn gan hoặc một món duy nhất mỗi ngày. Bài về cách bảo đảm sắt dự trữ khi mẹ cho con bú ăn theo DASH trình bày thêm cách kết hợp nguồn sắt thực vật trong một kiểu ăn cụ thể.
Viên sắt có thể được dùng theo chỉ định khi cần phòng ngừa hoặc điều trị, nhưng hàm lượng ghi trên nhãn là sắt nguyên tố và các dạng muối chứa tỷ lệ sắt khác nhau. Không tự cộng viên sắt, vitamin trước sinh và thuốc điều trị thành một liều mới. Liều bổ sung cao có thể gây buồn nôn, đau bụng hoặc táo bón; mức giới hạn dung nạp 45 mg/ngày của Hoa Kỳ áp dụng cho người khỏe mạnh nói chung, còn bác sĩ đôi khi kê liều cao hơn để điều trị thiếu máu [1].
WHO khuyến nghị bổ sung sau sinh trong trường hợp nào?
WHO cho biết có thể cung cấp viên sắt uống, riêng lẻ hoặc phối hợp axit folic, trong 6–12 tuần sau sinh để giảm nguy cơ thiếu máu tại những nơi thiếu máu thai kỳ là vấn đề sức khỏe cộng đồng. Đây là khuyến nghị theo bối cảnh dân số, không phải chỉ dẫn rằng mọi người mẹ ở mọi quốc gia phải tự uống cùng một liều. WHO nêu chế độ bổ sung nên theo chính sách địa phương hoặc kế hoạch chăm sóc đã dùng trong thai kỳ [2].
Nếu đã được xác định thiếu máu, ferritin thấp hoặc mất máu đáng kể, kế hoạch điều trị phụ thuộc kết quả xét nghiệm, triệu chứng, nguyên nhân và mức độ. Không dùng RDA 9 mg để thay cho liều điều trị đã kê; cũng không tự ngưng viên sắt chỉ vì đang cho con bú. Nếu thuốc gây tác dụng phụ, hãy trao đổi để điều chỉnh cách dùng hoặc lựa chọn điều trị phù hợp.
Khi nào cần được kiểm tra?
Mệt mỏi, hụt hơi khi gắng sức, chóng mặt, hồi hộp, da nhợt hoặc khó tập trung có thể xuất hiện khi thiếu máu, nhưng cũng thường gặp vì nhiều nguyên nhân khác trong giai đoạn chăm trẻ. Không tự chẩn đoán bằng triệu chứng hoặc uống sắt kéo dài mà không biết tình trạng của mình.
Hãy liên hệ cơ sở y tế nếu từng thiếu máu trong thai kỳ, mất máu nhiều lúc sinh, tiếp tục ra máu bất thường, đã được kê sắt sau sinh nhưng chưa biết khi nào tái kiểm tra, hoặc có triệu chứng kéo dài. Băng huyết nhiều, ngất, đau ngực, khó thở khi nghỉ hoặc tim đập nhanh kèm yếu lả cần được chăm sóc khẩn cấp. Bác sĩ có thể quyết định có cần công thức máu, ferritin hoặc xét nghiệm khác hay không.
Kết luận
RDA của Hoa Kỳ cho phụ nữ đang cho con bú là 9 mg/ngày ở tuổi 19–50 và 10 mg/ngày ở tuổi 14–18; đây là tổng lượng từ khẩu phần của người khỏe mạnh, không phải liều thuốc sau sinh. Sắt trong sữa mẹ không tăng đáng kể chỉ vì mẹ uống viên bổ sung, nên nhu cầu sắt của trẻ phải được xem xét riêng. Sau mất máu hoặc thiếu máu, hãy theo kế hoạch xét nghiệm và điều trị cá nhân; không tự áp dụng liều trên mạng hoặc bỏ thuốc vì đang cho con bú.







