Trà sữa là thức uống quen thuộc của nhiều người trẻ và dân văn phòng hiện nay. Vị béo ngậy đặc trưng tạo nên sự hấp dẫn của ly trà sữa phần lớn đến từ bột kem béo thực vật. Nhiều người cho rằng thành phần này an toàn vì có nguồn gốc thực vật, nhưng thực tế việc tiêu thụ thường xuyên tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ tim mạch.
Chất béo chuyển hóa (trans fat) hình thành trong quá trình hydro hóa dầu thực vật để sản xuất bột kem béo. Khi nạp vào cơ thể, chất này làm tăng nồng độ lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-cholesterol, hay cholesterol xấu), từ đó đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch [1], [2]. Việc lạm dụng trà sữa pha kem béo công nghiệp vì thế có thể âm thầm làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch sớm.
Bột kem béo thực vật và nguồn gốc chất béo chuyển hóa
Bột kem béo thực vật (non-dairy creamer) được ứng dụng rộng rãi trong ngành sản xuất thực phẩm nhờ đặc tính giữ trạng thái ổn định ở nhiệt độ phòng, nằm giữa chất béo bão hòa và chất béo không bão hòa [3], [1]. Để tạo ra cấu trúc bột mịn màng, thơm ngậy và bảo quản được lâu, các nhà sản xuất thường sử dụng dầu thực vật hydro hóa hoặc hydro hóa một phần [3].
Quá trình hydro hóa nhân tạo biến đổi cấu trúc phân tử của dầu lỏng, chuyển các liên kết đôi từ dạng cis sang dạng trans [2]. Kết quả là tạo ra chất béo chuyển hóa công nghiệp. Đây là một trong hai nguồn chất béo chuyển hóa chính trong chế độ ăn hàng ngày, bên cạnh lượng nhỏ chất béo chuyển hóa tự nhiên có trong mỡ động vật nhai lại và các sản phẩm bơ sữa [3], [2].
Tại các quầy pha chế trà sữa, bột béo thường được xúc trực tiếp bằng muỗng lớn để tạo độ sánh đặc cho đồ uống. Lượng bột béo này khi tiêu thụ đều đặn sẽ tích lũy một lượng đáng kể chất béo chuyển hóa nhân tạo vào cơ thể mà người tiêu dùng khó có thể đong đếm được bằng mắt thường.
Tác động tiêu cực của chất béo chuyển hóa đến mỡ máu
Khác với các loại chất béo tự nhiên, chất béo chuyển hóa gây xáo trộn nghiêm trọng chuyển hóa lipid máu. Tương tự acid béo bão hòa, chất béo chuyển hóa làm tăng nồng độ cholesterol xấu (LDL-cholesterol) trong huyết tương [1], [2]. Nồng độ LDL-cholesterol cao là yếu tố hàng đầu dẫn đến hình thành các mảng xơ vữa trong lòng mạch.
Nguy hiểm hơn, trong khi acid béo bão hòa có thể làm tăng đồng thời cholesterol tốt (HDL-cholesterol), chất béo chuyển hóa lại không làm tăng nồng độ HDL-cholesterol [2]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng sự khác biệt này liên quan trực tiếp đến tốc độ dị hóa (phân hủy) của các hạt lipoprotein trong máu chứ không chỉ nằm ở tốc độ sản xuất của gan [2].
Khi tỷ lệ cholesterol xấu tăng cao mà không có sự gia tăng bù trừ của cholesterol tốt, thành mạch máu dễ bị tổn thương. Mảng xơ vữa tích tụ lâu ngày làm hẹp lòng mạch, cản trở lưu thông máu và dẫn đến các biến cố cấp tính như nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ [1].
Bằng chứng khoa học về rủi ro tim mạch
Mối liên hệ giữa chất béo chuyển hóa nhân tạo và biến cố tim mạch đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học và sinh hóa [3], [1]. Bằng chứng khoa học cho thấy đây là yếu tố nguy cơ độc lập đối với các bệnh lý tim mạch, đái tháo đường và ung thư [1].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2010 chỉ ra rằng mức tăng tuyệt đối 2% năng lượng khẩu phần từ chất béo chuyển hóa có liên quan đến việc tăng 23% nguy cơ mắc các biến cố tim mạch [3]. Con số này cũng được tái khẳng định trong một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019, nhấn mạnh nguy cơ trực tiếp đối với bệnh mạch vành, đột quỵ và xơ vữa động mạch [1].
Ở mức độ phân tử và thử nghiệm mô hình sống, tác động bất lợi của các dạng đồng phân chất béo chuyển hóa cũng đã được kiểm chứng. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2007 trên 36 thỏ New Zealand trắng được cho ăn ba loại bơ khác nhau (chiếm 12% khẩu phần ăn kèm 0,2% cholesterol) trong 6 hoặc 12 tuần nhằm đo nồng độ lipid huyết tương và lắng đọng lipid ở động mạch chủ [4].
Kết quả nghiên cứu năm 2007 cho thấy loại bơ giàu trans-10-C18:1 (đồng phân trans thường gặp trong chất béo công nghiệp) làm tăng VLDL-cholesterol, tăng cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol, đồng thời làm tăng tỷ lệ non-HDL/HDL và tăng lắng đọng lipid động mạch chủ so với nhóm bơ chứa trans-11-C18:1 kết hợp acid linoleic liên hợp (CLA) (p < 0,05) [4]. Nghiên cứu kết luận rằng trans-10-C18:1 gây tác động bất lợi rõ rệt lên chuyển hóa mỡ máu và thúc đẩy tổn thương vạch mỡ động mạch [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu đoàn hệ tại Thụy Điển theo dõi nam giới nông thôn trong 12 năm công bố năm 2009 cũng ghi nhận bằng chứng rõ ràng về tác hại của acid béo chuyển hóa đối với bệnh tim mạch vành [5]. Các tác động của chất béo hydro hóa một phần lên cân bằng glucose, huyết áp hay phản ứng viêm (C-reactive protein) tuy ở mức độ khiêm tốn nhưng vẫn củng cố khuyến cáo cần cắt giảm tối đa loại chất béo này [2].
Bẫy thông tin "0g Trans Fat" trên bao bì thực phẩm
Nhiều người tiêu dùng tin tưởng chọn các loại bột béo hoặc sản phẩm đóng gói có ghi nhãn "0g trans fat". Tuy nhiên, theo quy định ghi nhãn của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), các sản phẩm chứa dưới 0,5 g chất béo chuyển hóa trong mỗi khẩu phần (serving) vẫn được phép công bố là 0 g chất béo chuyển hóa [3].
Quy định này tạo ra kẽ hở lớn về dinh dưỡng. Nhiều loại thực phẩm chế biến chứa xấp xỉ 0,5 g chất béo chuyển hóa trên mỗi khẩu phần [3], [1]. Nếu một người tiêu thụ nhiều khẩu phần hoặc kết hợp nhiều món chứa bột béo trong ngày, tổng lượng chất béo chuyển hóa nạp vào cơ thể có thể dễ dàng chạm hoặc vượt ngưỡng tối đa 2 g do Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) khuyến nghị [3], [1].
Sự xuất hiện của một lượng nhỏ trans fat trong các loại dầu hydro hóa hoặc hydro hóa một phần khiến người dùng vô tình tích lũy lượng chất béo độc hại vượt mức an toàn [3]. Do đó, nhãn "0g trans fat" không đồng nghĩa với việc sản phẩm hoàn toàn không chứa chất béo chuyển hóa công nghiệp [3].
Phân biệt chất béo từ sữa tươi và chất béo chuyển hóa công nghiệp
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa bột kem béo thực vật và chất béo có trong sữa động vật tự nhiên. Mặc dù sữa bò nguyên chất chứa nhiều acid béo bão hòa, nhưng bằng chứng khoa học cho thấy tác động của chất béo bơ sữa tự nhiên khác biệt so với chất béo chuyển hóa nhân tạo [6], [7].
Một phân tích gộp hệ thống năm 2018 dựa trên 13 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu với 7.680 ca bệnh tim mạch đã đánh giá nồng độ các dấu ấn sinh học của chất béo sữa trong máu, bao gồm pentadecanoic acid (15:0), heptadecanoic acid (17:0) và trans-palmitoleic acid (trans-16:1n-7) [6]. Kết quả cho thấy tỷ số rủi ro gộp (RR) ở nhóm có nồng độ cao nhất so với thấp nhất lần lượt là 0,94 (95% CI: 0,77-1,15) đối với 15:0; 0,82 (95% CI: 0,68-0,99) đối với 17:0; và 0,82 (95% CI: 0,67-1,02) đối với trans-16:1n-7 [6]. Phân tích kết luận việc tiếp xúc với chất béo sữa ở mức cao hơn không liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch [6].
Bên cạnh đó, nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 từ ngân hàng sinh học LifeLines trên 864 đối tượng khỏe mạnh đã phân tích lượng chất béo dung nạp từ sữa (trung vị 12,3 g/ngày) [7]. Nghiên cứu ghi nhận hai chỉ dấu phospholipid C17:0 và trans-C18:1 (n-7) từ bơ sữa có mối liên hệ nghịch với chu vi vòng eo (hệ số beta chuẩn -0,18, p < 0,001 và -0,10, p < 0,05), chỉ số khối cơ thể BMI (-0,17, p < 0,001 và -0,11, p < 0,01), glucose máu (-0,10, p < 0,01 và -0,08, p < 0,05) cùng nồng độ protein phản ứng C độ nhạy cao hs-CRP (-0,22, p < 0,001 và -0,16, p < 0,01) [7].
Các kết quả trên phản ánh chất béo tự nhiên trong sữa tươi có ma trận dinh dưỡng phức tạp, không mang lại nguy cơ tương tự như chất béo chuyển hóa hình thành từ quá trình hydro hóa công nghiệp [6], [7]. Thay thế bột béo bằng sữa tươi thanh trùng hoặc tiệt trùng trong pha chế là giải pháp có lợi hơn cho sức khỏe.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với kem béo pha trà sữa?
Việc tiêu thụ trà sữa sử dụng bột béo công nghiệp là thói quen cần kiểm soát ở tất cả mọi người, nhưng một số đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:
Người có tiền sử mỡ máu cao hoặc rối loạn lipid máu: Việc nạp thêm chất béo chuyển hóa sẽ khiến nồng độ LDL-cholesterol tiếp tục tăng cao, gia tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh [1], [2].
Bệnh nhân mắc bệnh tim mạch hoặc có nguy cơ cao (tăng huyết áp, xơ vữa động mạch): Nhóm này có thành mạch dễ bị tổn thương, nguy cơ gặp biến cố nhồi máu hoặc đột quỵ tăng mạnh khi tiêu thụ chất béo chuyển hóa [3], [1].
Người mắc bệnh đái tháo đường hoặc hội chứng chuyển hóa: Nhiều nghiên cứu dịch tễ học đã chứng minh mối liên hệ giữa việc hấp thụ lượng lớn acid béo chuyển hóa với nguy cơ gia tăng đái tháo đường [1].
Người thừa cân, béo phì: Trà sữa chứa kem béo thực vật vừa cung cấp lượng năng lượng rỗng lớn, vừa chứa chất béo gây rối loạn chuyển hóa mỡ trong cơ thể [1]. Những người đang trong quá trình điều trị y tế hoặc dùng thuốc điều chỉnh lipid máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa về chế độ dinh dưỡng hàng ngày.
Khuyến nghị tiêu thụ và giải pháp thay thế an toàn
Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) khuyến nghị lượng chất béo chuyển hóa nạp vào cơ thể mỗi ngày phải dưới 1% tổng năng lượng khẩu phần [3]. Đồng thời, Hiệp hội Dinh dưỡng Hoa Kỳ, Viện Y học, Hướng dẫn Dinh dưỡng Hoa Kỳ và Chương trình Giáo dục Cholesterol Quốc gia đều thống nhất khuyến nghị hạn chế tối đa việc tiêu thụ chất béo chuyển hóa từ nguồn gốc công nghiệp [3]. Mặc dù Đan Mạch đã cho thấy khả năng loại bỏ gần như hoàn toàn nguồn chất béo chuyển hóa thương mại khỏi chế độ ăn, việc loại bỏ tuyệt đối là rất khó do sự hiện diện tự nhiên của chúng trong thịt và sữa [3].
Để vừa thỏa mãn sở thích uống trà sữa vừa bảo vệ hệ tim mạch, người tiêu dùng có thể áp dụng các bước thực tế sau:
Kiểm tra danh mục thành phần: Khi chọn mua nguyên liệu hoặc sản phẩm đóng chai, hãy đọc kỹ nhãn phụ. Cần tránh các sản phẩm có ghi thành phần "partially hydrogenated oil" (dầu hydro hóa một phần) hoặc "hydrogenated vegetable oil" (dầu thực vật hydro hóa) [3].
Thay bột béo bằng sữa tươi: Khi gọi trà sữa ngoài quán, hãy chủ động yêu cầu đổi bột béo thực vật thành sữa tươi thanh trùng hoặc sữa tươi tiệt trùng. Giải pháp này giúp giữ được độ ngậy tự nhiên từ sữa mà không nạp chất béo hydro hóa công nghiệp [6], [7].
Giảm tần suất uống: Thay vì uống trà sữa mỗi ngày, hãy giới hạn xuống 1-2 lần mỗi tháng. Cắt giảm lượng đường đi kèm và ưu tiên các loại trà nguyên chất, trà thảo mộc hoặc trà trái cây tươi [5].
Tóm lại, chất béo chuyển hóa từ bột kem béo công nghiệp là mối đe dọa thầm lặng nhưng rõ rệt đối với sức khỏe tim mạch [3], [1]. Việc hiểu đúng bản chất thành phần, cảnh giác với nhãn mác và thay đổi thói quen ăn uống sang các nguồn thực phẩm tự nhiên là cách tốt nhất để bảo vệ trái tim của bạn và gia đình.
