Nhiều người có thói quen pha rượu bia với nước ngọt, đặc biệt là nước tăng lực, nhằm làm dịu vị đắng gắt và giúp tỉnh táo hơn trên bàn tiệc. Lối pha chế này tạo cảm giác dễ uống, khiến người dùng lầm tưởng bản thân vẫn tỉnh táo và kiểm soát tốt hành vi. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa các chất kích thích và rượu cồn có thể dẫn đến hiện tượng "say tỉnh", làm tăng nguy cơ ngộ độc cồn và phát sinh nhiều hành vi nguy hiểm.
Thực chất, việc pha thức uống tăng lực chứa caffeine hay thành phần ngọt vào rượu không làm giảm nồng độ cồn trong cơ thể. Sự tỉnh táo này chỉ là cảm nhận chủ quan giả tạo. Người uống vẫn bị suy giảm phản xạ thần kinh nhưng mất đi khả năng tự nhận biết mức độ say xỉn của chính mình.
Hiện tượng "say tỉnh" hình thành từ đâu?
Rượu là chất ức chế hệ thần kinh trung ương, thường gây cảm giác buồn ngủ, mệt mỏi và chậm chạp khi nồng độ cồn tăng cao. Những dấu hiệu này vốn đóng vai trò như chiếc phanh tự nhiên giúp cơ thể dừng uống đúng lúc. Khi đưa caffeine và các hoạt chất kích thích có trong nước tăng lực vào cơ thể, phản ứng tự nhiên đó bị xáo trộn [5, 8].
Caffeine làm gia tăng cảm giác hưng phấn, kích thích và có xu hướng thúc đẩy cảm giác thèm muốn tiếp tục uống thêm rượu [1]. Trong khi đó, tác động suy giảm chức năng thần kinh do cồn gây ra vẫn âm thầm tồn tại chứ không bị triệt tiêu [1]. Tình trạng này khiến người uống tỉnh táo bề ngoài nhưng chức năng phối hợp vận động và khả năng phán đoán rủi ro đã bị tê liệt [2, 4].
Thành phần của nước tăng lực thường bao gồm caffeine, đường glucose, taurine, glucuronolactone, các vitamin nhóm B cùng một số chiết xuất như nhân sâm hay guarana [5, 8]. Việc kết hợp nhiều thành phần này với rượu tạo ra tương tác phức tạp trên hệ thần kinh [4, 5]. Lượng đường và chất điều vị giúp che lấp độ cồn, kích thích người dùng uống nhanh hơn và nhiều hơn mà không hề nhận ra mình đã vượt ngưỡng an toàn [7, 8].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm về suy giảm kiểm soát hành vi
Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2012 đã phân tích chi tiết tác động của việc kết hợp cồn và nước tăng lực lên khả năng kiểm soát thần kinh [2]. Nghiên cứu tiến hành ngẫu nhiên trên 56 người tham gia, phân chia vào bốn nhóm sử dụng các liều lượng khác nhau gồm: 0,65 g/kg cồn, 3,57 ml/kg nước tăng lực, đồ uống kết hợp cả hai hoặc giả dược [2].
Các nhà khoa học sử dụng bài kiểm tra go/no-go có chỉ dẫn để đánh giá cơ chế ức chế và kích hoạt phản ứng hành vi của đối tượng nghiên cứu [2]. Kết quả cho thấy rượu đơn thuần làm suy giảm cả khả năng kích hoạt và khả năng ức chế phản ứng, thể hiện qua việc gia tăng lỗi ức chế và kéo dài thời gian phản xạ [2]. Khi phối hợp nước tăng lực với rượu, thành phần kích thích giúp cải thiện một phần tình trạng chậm trễ trong việc kích hoạt phản ứng do cồn gây ra [2].
Tuy nhiên, sự kết hợp này hoàn toàn không khắc phục được lỗi ức chế hành vi [2]. Về mặt cảm nhận chủ quan, người dùng tự đánh giá mức độ hưng phấn tăng lên rõ rệt khi dùng đồ uống kết hợp, nhưng mức độ suy giảm thần kinh và thang điểm say xỉn đo lường được thì tương đương với khi chỉ uống rượu riêng lẻ [2]. Thử nghiệm kết luận việc thức uống tăng lực làm thay đổi một số nhận thức chủ quan nhưng không đảo ngược tác hại khách quan của cồn là một kịch bản tiềm ẩn rủi ro rất cao [2]. Dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn là số lượng người tham gia còn nhỏ và chỉ đo lường phản ứng trong một phiên thử nghiệm ngắn hạn [2].
Thực tế tại quán bar và giảng đường đại học
Bên cạnh các thử nghiệm trong phòng lab, các dữ liệu thực địa tại các địa điểm giải trí cũng ghi nhận kết quả tương tự. Một nghiên cứu thực địa tiến hành năm 2010 thu thập dữ liệu từ 802 khách hàng rời các quán bar đêm tại một khu phố đại học ở Mỹ bằng cách phỏng vấn ẩn danh và đo nồng độ cồn qua hơi thở (BrAC) [3].
Phân tích hồi quy logistic cho thấy những khách hàng sử dụng rượu pha với nước tăng lực có nguy cơ rời quán bar trong tình trạng say xỉn nghiêm trọng (BrAC từ 0,08 g/210L trở lên) cao gấp 3 lần so với nhóm chỉ uống đồ uống có cồn thông thường [3]. Đáng lo ngại hơn, nhóm người này có nguy cơ dự định tự lái xe sau khi rời khỏi quán bar cao gấp 4 lần so với những người không pha rượu với nước tăng lực [3]. Giới hạn của nghiên cứu này nằm ở việc thu thập dữ liệu tự báo cáo kết hợp với chọn mẫu ngẫu nhiên tại chỗ ở một khu vực nhất định [3].
Quy mô rủi ro tiếp tục được khẳng định qua khảo sát trực tuyến quy mô lớn công bố năm 2008 trên mẫu phân tầng ngẫu nhiên gồm 4.271 sinh viên từ 10 trường đại học tại North Carolina [4]. Kết quả cho thấy 24% trong số những người có uống rượu trong 30 ngày qua (tương đương 697 sinh viên) đã từng sử dụng rượu pha nước tăng lực [4]. Tỷ lệ này phổ biến hơn ở nam giới, sinh viên da trắng, vận động viên phong trào, thành viên các hội nam sinh nữ sinh và những người trẻ tuổi [4].
Phân tích đa biến chỉ ra rằng việc uống rượu pha nước tăng lực liên quan đến tần suất say rượu nặng theo đợt cao gần gấp đôi (trung bình 6,4 ngày so với 3,4 ngày) và số ngày say xỉn mỗi tuần cao gấp đôi (1,4 ngày/tuần so với 0,73 ngày/tuần) [4]. Nhóm sử dụng dạng pha trộn này đối mặt với tỷ lệ tai nạn và rủi ro cao hơn đáng kể: nguy cơ bị tổn hại thể chất, chấn thương, cần điều trị y tế, liên quan đến các vấn đề tình dục tiêu cực hoặc ngồi trên xe do người say điều khiển [4]. Ảnh hưởng của dạng đồ uống này lên hành vi lái xe khi say xỉn cũng có sự tương tác trực tiếp với thói quen tiêu thụ cồn thông thường của người uống [4].
Một nghiên cứu khác năm 2023 áp dụng phương pháp kết hợp trên 422 sinh viên đại học trong khảo sát định lượng và 37 sinh viên trong thảo luận nhóm định tính [5]. Kết quả một lần nữa chứng minh việc tiêu thụ rượu pha nước tăng lực có mối liên hệ mật thiết với số đợt uống rượu say sưa quá mức (binge drinking) và việc tự lái xe khi say [5]. Dữ liệu từ nghiên cứu này cũng nhấn mạnh khoảng 50% sinh viên thường xuyên dùng nước tăng lực và khoảng 25% sinh viên uống rượu có dùng đồ uống pha trộn trong tháng qua [5]. Người sử dụng loại đồ uống này có nguy cơ gặp phải một hoặc nhiều hậu quả tiêu cực về sức khỏe và hành vi cao gấp 1,89 lần so với nhóm chỉ uống rượu [5].
Tranh luận khoa học và những góc nhìn đa chiều
Mặc dù có nhiều bằng chứng cảnh báo nguy cơ, một số nghiên cứu tổng quan hệ thống lại đưa ra kết luận khác biệt về bản chất của mối liên hệ này. Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2018 chỉ ra rằng động cơ tiêu thụ rượu pha nước tăng lực chủ yếu mang tính giải trí và giao lưu xã hội [6]. Nhóm này chỉ chiếm thiểu số trong cộng đồng và thường uống không thường xuyên [6].
Phân tích gộp này ghi nhận người uống rượu pha nước tăng lực nhìn chung tiêu thụ nhiều rượu hơn người chỉ uống rượu [6]. Tuy nhiên, khi so sánh trong cùng một đối tượng ở các dịp khác nhau, lượng cồn nạp vào không có sự khác biệt rõ rệt giữa dịp có pha và không pha [6]. Thậm chí, trong những dịp uống nhiều nhất tháng, đối tượng này tiêu thụ lượng cồn ít hơn vào dịp có dùng nước tăng lực so với dịp chỉ uống rượu [6]. Phân tích gộp cũng nhận định rằng việc pha trộn này dường như không làm sai lệch nhận thức chủ quan về độ say, cũng không làm tăng tổng lượng tiêu thụ rượu hay các hành vi nguy hiểm [6].
Một bài tổng quan khác xuất bản năm 2012 cũng kết luận rằng có rất ít bằng chứng cho thấy nước tăng lực đối kháng với tác động hành vi của rượu hoặc làm biến đổi nhận thức về mức độ say [7]. Đánh giá này cho rằng sự gia tăng hành vi liều lĩnh hoặc lạm dụng đồ uống có cồn có thể bắt nguồn từ chính đặc điểm tính cách ưa tìm kiếm cảm giác mạnh, và việc pha rượu với nước tăng lực chỉ là một trong những biểu hiện của lối sống đó [7]. Dù vậy, cả hai bài tổng quan đều nhấn mạnh việc thiếu các dữ liệu nghiên cứu dài hạn và tính chất chưa đồng nhất giữa các bằng chứng thực nghiệm [5, 6].
Tác hại cộng gộp đối với sức khỏe thể chất
Ngoài nguy cơ thần kinh và hành vi, các thành phần trong đồ uống pha trộn còn ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều cơ quan. Bản thân các loại nước ngọt và nước tăng lực thường có hàm lượng đường rất cao, làm tăng nguy cơ béo phì khi sử dụng thường xuyên [8].
Độ pH mang tính axit cùng nồng độ đường cao trong nước tăng lực có thể dẫn đến sâu răng [8]. Nghiên cứu cho thấy việc tiêu thụ đồ uống này gây xói mòn men răng và làm mất đi lớp mùn ngà (smear layer), dẫn đến tình trạng quá cảm ngà vùng cổ răng (cervical dentin hypersensitivity) [8]. Ngoài ra, việc tiêu thụ nước tăng lực ở độ tuổi thanh thiếu niên còn đi kèm với nguy cơ trầm cảm, tìm kiếm cảm giác mạnh và chấn thương cần nhập viện [8].
Tác động dược lý thần kinh của caffeine cũng được giả thuyết là yếu tố làm tăng xu hướng lệ thuộc vào rượu, ngay cả khi không pha chung [8]. Sự kết hợp của caffeine với các chất chức năng khác như taurine, glucuronolactone hay guarana khi đi cùng lượng cồn lớn vẫn chưa được làm rõ về mặt an toàn dài hạn [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm người trẻ tuổi, học sinh, sinh viên và thanh thiếu niên là đối tượng cần tuyệt đối tránh thói quen này do mức độ nhạy cảm thần kinh cao và dễ bị cuốn vào các hành vi nguy cơ [3, 7, 8]. Theo một đánh giá tại châu Âu, có tới 71% người trẻ trong độ tuổi 18–29 có dùng nước tăng lực từng thực hiện việc pha chung với rượu [8]. Đây cũng là nhóm đối tượng có tỷ lệ chấn thương và cần can thiệp y tế cao sau các đợt say xỉn [3, 8].
Những người có bệnh lý tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc cao huyết áp cũng phải cẩn giác cao độ. Sự kết hợp giữa chất kích thích tim mạch như caffeine với chất gây giãn mạch, biến động huyết áp như cồn có thể gây áp lực đột ngột lên tuần hoàn.
Người có tiền sử rối loạn tâm lý, lo âu hoặc trầm cảm có thể nhận thấy triệu chứng nặng hơn khi cơ thể cùng lúc tiếp nhận hai hoạt chất tác động ngược chiều lên thần kinh [8]. Những bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị thần kinh, tim mạch cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ đồ uống chứa cồn hay caffeine nào.
Lời khuyên giảm thiểu rủi ro khi sử dụng đồ uống
Cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe là hạn chế rượu bia tối đa và không pha trộn rượu với các loại nước ngọt có gas, nước tăng lực chứa caffeine. Nếu trong các buổi tiệc không thể từ chối, người tiêu dùng nên tuân thủ một số nguyên tắc an toàn cơ bản:
- Uống rượu nguyên bản hoặc dùng kèm nước lọc: Việc uống xen kẽ nước lọc giúp làm loãng nồng độ cồn trong dạ dày, bù nước cho cơ thể và làm chậm tốc độ hấp thu rượu.
- Kiểm soát khẩu phần: Cần đếm số đơn vị cồn tiêu chuẩn nạp vào cơ thể, không dựa vào cảm giác "vẫn còn tỉnh" để uống tiếp vì cảm giác này rất dễ bị caffeine đánh lừa [2, 4].
- Không tự điều khiển phương tiện giao thông: Dù uống rượu theo bất kỳ hình thức nào, người dùng tuyệt đối không tự lái xe mà cần sử dụng phương tiện công cộng hoặc nhờ người không uống đưa về [1, 3, 7].
- Ăn no trước khi uống: Nạp đầy đủ thức ăn giàu protein và tinh bột phức tạp trước bữa tiệc giúp làm chậm quá trình cồn đi vào máu.
Việc hiểu đúng bản chất tương tác giữa caffeine, đường và cồn giúp người dùng tự bảo vệ bản thân trước những tai nạn và tổn thương không đáng có. Một lối sống điều độ, lắng nghe phản hồi của cơ thể luôn là giải pháp bền vững cho sức khỏe.
