Nhiều người có thói quen uống đều đặn mỗi ngày một viên vitamin C liều cao, viên vitamin E hoặc các viên nang chống lão hóa với mong muốn ngăn ngừa bệnh tật và kéo dài tuổi thọ. Không ít người tin rằng việc uống một viên nén tổng hợp đậm đặc sẽ mang lại tác dụng nhanh và mạnh hơn so với việc ăn rau củ quả thông thường.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay lại chỉ ra điều hoàn toàn trái ngược. Việc bổ sung chất chống oxy hóa dưới dạng viên uống cô lập không đem lại lợi ích bảo vệ sức khỏe đồng nhất như khi tiêu thụ thực phẩm nguyên bản, thậm chí việc lạm dụng còn tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng đối với tính mạng [1], [2].

Sự khác biệt giữa thực phẩm nguyên bản và viên nén cô lập

Chất chống oxy hóa trong thực phẩm tự nhiên luôn tồn tại trong một cấu trúc phức hợp bao gồm nhiều loại vitamin, khoáng chất, chất xơ và hàng nghìn hợp chất thực vật khác nhau [3], [4]. Các nhóm chất điển hình bao gồm vitamin C, vitamin E, carotenoid và polyphenol (như flavonoid) [3]. Khi chúng ta ăn một quả cam hay một đĩa rau, các vi chất này không hoạt động đơn độc mà hỗ trợ lẫn nhau, tạo nên hiệu ứng hiệp đồng giúp cơ thể hấp thu tối ưu và kiểm soát phản ứng oxy hóa một cách an toàn [3], [5].

Ngược lại, các sản phẩm bổ sung thường chỉ chứa các hoạt chất được chiết xuất riêng lẻ hoặc tổng hợp bằng phương pháp hóa học [4]. Cấu tạo của các chất tổng hợp này không thể sao chép hoàn toàn cấu trúc tự nhiên phức tạp vốn có trong thực phẩm [4]. Khi đi vào cơ thể, một chất chống oxy hóa đơn lẻ với hàm lượng cao sẽ hoạt động tách biệt, thiếu đi mạng lưới tương tác cân bằng từ các đồng yếu tố đi kèm [1], [4].

Thị trường các chế phẩm bổ sung dinh dưỡng hiện phát triển rất mạnh mẽ, đạt doanh thu hơn 7 tỷ USD mỗi năm tại Mỹ và vượt mốc 30 tỷ USD trên toàn cầu [3]. Hơn một nửa số người trưởng thành tại các quốc gia thu nhập cao thường xuyên sử dụng các sản phẩm này với hy vọng làm chậm quá trình lão hóa [3], [6]. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn chất cô lập vào cơ thể không mang lại hiệu quả bảo vệ tự nhiên như chế độ ăn uống thông thường [5].

Nghịch lý chất chống oxy hóa và cơ chế tác động trong tế bào

Gốc tự do (ROS) thường bị xem là tác nhân gây hại cho tế bào, thúc đẩy lão hóa và dẫn đến các bệnh lý mạn tính [3], [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu sinh học tế bào cho thấy các gốc tự do ở mức độ sinh lý bình thường lại đóng vai trò thiết yếu như các chất truyền tin thứ hai [6]. Chúng tham gia điều hòa tín hiệu nội bào, kiểm soát sự tăng sinh, biệt hóa và quá trình tự chết của tế bào (apoptosis), đồng thời hỗ trợ hệ thống miễn dịch tiêu diệt vi khuẩn và loại bỏ các tế bào tiền ung thư [1], [2], [6].

Khi đưa các viên uống chống oxy hóa tổng hợp liều cao vào cơ thể, chúng không có khả năng phân biệt giữa các gốc tự do có lợi cho việc truyền tín hiệu với các gốc tự do gây tổn thương sinh học [1]. Việc quét sạch toàn bộ các gốc tự do sẽ dẫn đến hiện tượng gọi là "stress chống oxy hóa" (antioxidative stress) [1]. Quá trình này làm gián đoạn hệ thống phòng thủ nội sinh, cản trở cơ chế thực bào và ức chế khả năng tự đào thải các tế bào đột biến của cơ thể [1], [2].

Đặc biệt, trong điều kiện nồng độ quá cao, các chất chống oxy hóa tổng hợp có thể bị oxy hóa ngược và trở thành chất tiền oxy hóa (pro-oxidant) [1], [4], [6]. Thay vì bảo vệ, chúng lại trực tiếp kích thích căng thẳng oxy hóa và gây tổn hại đến các phân tử sinh học quan trọng trong tế bào [1], [6]. Đây chính là nền tảng của "nghịch lý chống oxy hóa", giải thích vì sao các chất này phát huy tác dụng tốt trên mô hình động vật nhưng lại thất bại hoặc gây hại trong các thử nghiệm lâm sàng trên người [6].

Các nghiên cứu khoa học lâm sàng nói gì?

Hiệu quả vượt trội của thực phẩm nguyên bản so với viên uống đơn lẻ đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học [5].

Một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2012 đã tiến hành đánh giá tình trạng stress oxy hóa trên 146 tình nguyện viên thuộc ba nhóm tuổi khác nhau [5]. Kết quả phân tích ban đầu cho thấy nhóm thanh niên (18-35 tuổi) có tổng năng lực chống oxy hóa huyết thanh (TAC) thấp hơn bất ngờ, chỉ đạt mức 79% so với nhóm người trung niên và cao tuổi [5]. Sau đó, 55 tình nguyện viên được áp dụng chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa từ thực phẩm tự nhiên trong vòng 30 ngày [5]. Kết quả sau một tháng cho thấy chỉ số chống oxy hóa huyết thanh TAC của toàn bộ các nhóm tuổi đã tăng vọt lên tới 62% [5]. Các tác giả kết luận rằng một chế độ ăn phong phú thực phẩm tự nhiên giúp nâng cao hệ thống phòng thủ của cơ thể rõ rệt, điều mà các viên uống đơn lẻ không làm được [5].

Trái ngược với lợi ích từ thực phẩm, các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn sử dụng viên uống tổng hợp lại mang lại kết quả đáng thất vọng [1], [6]. Không có nghiên cứu lâm sàng lớn nào lấy tỷ lệ tử vong hoặc bệnh tật làm tiêu chí đánh giá tìm thấy tác động tích cực từ việc bổ sung các chất đơn lẻ như vitamin C, vitamin E hay beta-carotene [1]. Thậm chí, các thử nghiệm nổi tiếng như Nghiên cứu phòng chống ung thư bằng Alpha-Tocopherol và Beta-Carotene (ATBC 1994), Nghiên cứu bảo vệ tim mạch (HPS 2002) hay Nghiên cứu bệnh về mắt liên quan đến tuổi tác (AREDS 2001) đều cho thấy việc bổ sung không có tác dụng bảo vệ, thậm chí làm tăng tỷ lệ tử vong ở người tham gia [1].

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2013 xem xét tác động của việc bổ sung đơn lẻ hoặc kết hợp giữa beta-carotene, vitamin A và vitamin E trên tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân [2]. Kết quả phân tích chỉ ra rằng việc sử dụng các chất này làm gia tăng đáng kể nguy cơ tử vong [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mối liên hệ giữa nồng độ vitamin và nguy cơ tử vong có dạng đường cong chữ U (U-shaped), nghĩa là cả việc thiếu hụt lẫn việc dung nạp quá mức đều mang lại rủi ro bệnh tật nghiêm trọng [2].

Nguy cơ quá liều tiềm ẩn từ viên uống tổng hợp

Một trong những lý do khiến viên uống bổ sung dễ gây hại là nguy cơ vượt ngưỡng dung nạp khuyến nghị mà người dùng không hề hay biết [2], [7]. Thực phẩm tự nhiên có cơ chế điều hòa hấp thu tự nhiên và khối lượng thực tế khiến người ăn khó lòng tiêu thụ vượt mức giới hạn [3], [2]. Ngược lại, dạng viên uống chứa hàm lượng cô lập rất lớn [4].

Tại Mỹ, dữ liệu khảo sát cho thấy tổng lượng nạp vitamin A và vitamin E ở những người dùng thực phẩm bổ sung kết hợp với chế độ ăn hàng ngày đã vượt quá 100% nhu cầu trung bình ước tính (EAR), trong đó riêng lượng vitamin E nạp vào đã vượt hơn 700% mức khuyến nghị này [2]. Đáng chú ý, có tới 5% người trưởng thành trên 50 tuổi tại Mỹ vượt quá mức trần dung nạp tối đa (UL) đối với vitamin A [2].

Tình trạng lạm dụng nhiều loại chế phẩm cùng lúc diễn ra phổ biến [7]. Một nghiên cứu năm 2014 khảo sát nhóm bệnh nhân sau điều trị ung thư cho thấy có tới 28% người dùng thường xuyên uống từ 5 loại thực phẩm bổ sung khác nhau trở lên mỗi ngày [7]. Hơn 47% người tham gia vừa uống viên đa vi chất tổng hợp (MVMM), vừa dùng thêm ít nhất một chất chống oxy hóa riêng biệt như beta-carotene, vitamin A, C hoặc E [7]. Trong đó, gần 80% người dùng viên vitamin E đơn lẻ đã uống kèm thêm các loại bổ sung khác, dẫn đến nguy cơ cao vượt ngưỡng dung nạp an toàn được thiết lập bởi Viện Y học Mỹ [7].

Bên cạnh đó, các chế phẩm bổ sung không phải trải qua quy trình đánh giá độc tính khắt khe như dược phẩm thông thường trước khi lưu hành trên thị trường [3], [2], [7]. Điều này khiến người tiêu dùng dễ tiếp xúc với những nguy cơ sức khỏe chưa được kiểm soát đầy đủ [2], [7].

Lợi ích hạn chế và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là chất chống oxy hóa thì uống càng nhiều sẽ càng tốt cho sức khỏe [4]. Thực tế, viên uống tổng hợp chỉ mang lại tác dụng tích cực trong một số chỉ định y khoa cụ thể hoặc khi mức độ stress oxy hóa ban đầu của một cá nhân cao hơn mức bình thường mà hệ thống nội sinh không thể tự kiểm soát [1].

Các tổng quan hệ thống ghi nhận chất lượng bằng chứng khoa học đối với các loại vitamin chống oxy hóa nhìn chung còn ở mức thấp [8]. Dù vậy, một số ứng dụng cụ thể đã ghi nhận tín hiệu khả quan: vitamin D3 giúp giảm nhu cầu thở máy ở bệnh nhân COVID-19 và giảm tỷ lệ tử vong do ung thư; vitamin C hỗ trợ cải thiện tình trạng co thắt phế quản do gắng sức; việc kết hợp vitamin C, E và beta-carotene cho thấy khả năng bảo vệ điểm vàng mắt trước sự thoái hóa do tuổi tác; hay sự kết hợp giữa vitamin C và beta-carotene hỗ trợ duy trì chức năng nhận thức ở người cao tuổi khi dùng lâu dài [8]. Bổ sung kẽm cho trẻ dưới 5 tuổi cũng giúp giảm đáng kể nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân [8].

Tuy nhiên, đối với dân số nói chung có chế độ ăn uống đầy đủ, việc tự ý uống các viên chống oxy hóa tổng hợp không giúp phòng ngừa bệnh tim mạch hay kéo dài tuổi thọ như các lời quảng cáo thông thường [6], [8].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc sử dụng các chất chống oxy hóa liều cao cần có sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa, đặc biệt trên các nhóm đối tượng nhạy cảm [4], [8]:

  • Bệnh nhân đang điều trị ung thư: Tuyệt đối không tự ý dùng các chất chống oxy hóa tự nhiên hoặc tổng hợp liều cao đồng thời với hóa trị liệu [8]. Việc sử dụng này đã được chứng minh làm giảm hiệu quả tiêu diệt tế bào ung thư của các thuốc hóa trị [8].
  • Trẻ sinh non: Việc tiêm tĩnh mạch vitamin E bổ sung cho trẻ sơ sinh thiếu tháng đã được ghi nhận làm tăng nguy cơ xuất huyết não, trong khi việc dùng qua các đường khác ít rủi ro hơn [8].
  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Thực phẩm bổ sung có thể gây tương tác bất lợi với các loại thuốc thông thường hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh lý sẵn có [4].

Viên uống bổ sung chỉ thực sự cần thiết và hữu ích trong các bối cảnh đặc thù như binh sĩ ngoài mặt trận, thủy thủ đi biển dài ngày, bệnh nhân mắc hội chứng rối loạn tiêu hóa gây kém hấp thu, hoặc những người có hoàn cảnh khó khăn không thể tiếp cận nguồn rau quả tươi và hải sản phong phú [4]. Trong các trường hợp này, việc dùng 1-2 viên đa vi chất kết hợp khoáng chất và dầu cá ở mức nhu cầu khuyến nghị (RDI) có thể giúp duy trì sức khỏe [4]. Bất kỳ ai có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị đều cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào [4].

Cách bổ sung chất chống oxy hóa hiệu quả và an toàn

Để bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây oxy hóa mà không gặp phải rủi ro y khoa, ưu tiên hàng đầu luôn là xây dựng chế độ ăn cân bằng từ thực phẩm toàn phần [3], [4]:

  • Đa dạng hóa nguồn thực vật: Tăng cường tiêu thụ các loại trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và thực phẩm giàu axit béo omega-3 [3]. Việc kết hợp nhiều nhóm thực phẩm giúp tận dụng tối đa cơ chế hiệp đồng tự nhiên giữa các hợp chất sinh học [3], [5].
  • Chế biến hợp lý: Ưu tiên ăn tươi sống đối với các loại trái cây và hấp, luộc nhẹ đối với rau củ để hạn chế hao hụt các vitamin nhạy cảm với nhiệt độ như vitamin C [3]. Kết hợp rau củ với một lượng nhỏ chất béo lành mạnh giúp tăng khả năng hấp thu các vitamin tan trong dầu như vitamin A, E và carotenoid [3].
  • Đo lường mức độ stress oxy hóa trước khi bổ sung: Thay vì tự ý mua viên uống theo cảm tính, người dân nên thực hiện xét nghiệm đánh giá chính xác mức độ stress oxy hóa của cơ thể theo chỉ định y khoa trước khi quyết định can thiệp bằng viên uống tổng hợp [1], [8].
  • Tuân thủ ngưỡng an toàn: Nếu thuộc nhóm bắt buộc phải dùng chế phẩm bổ sung do bệnh lý hoặc thiếu hụt dinh dưỡng, chỉ nên sử dụng ở mức nồng độ khuyến nghị hàng ngày (RDI), tuyệt đối không dùng liều cao kéo dài và tránh kết hợp chồng chéo nhiều sản phẩm có cùng thành phần [4], [2], [7].

Chất chống oxy hóa là thành tố quan trọng giúp bảo vệ tế bào và làm chậm quá trình lão hóa [3]. Tuy nhiên, giá trị sinh học đích thực chỉ đến từ sự phối hợp tự nhiên của các dưỡng chất trong bữa ăn thường ngày, thay vì những viên uống cô lập liều cao [4], [5]. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng thực phẩm tươi và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi đưa bất kỳ viên uống bổ sung nào vào cơ thể [3], [4].