Chế độ Địa Trung Hải giúp giảm viêm sau tập: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người tập luyện thể thao tìm đến chế độ ăn Địa Trung Hải với kỳ vọng giảm đau nhức và phục hồi nhanh các phản ứng viêm sau tập. Mô hình ăn uống này nổi tiếng với việc ưu tiên thực vật, cá và dầu ô liu. Tuy nhiên, hiệu quả giảm viêm sau vận động của chế độ này vẫn chưa được làm rõ như nhiều người vẫn nghĩ.

Các nghiên cứu hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp chế độ ăn Địa Trung Hải lên các chỉ số viêm kinh điển như hs-CRP hay IL-6 ngay sau thi đấu. Bằng chứng can thiệp thực tế chỉ dừng lại ở thử nghiệm ngắn hạn trên một bữa ăn duy nhất trước khi chạy máy, theo dõi một số cytokine chuyển hóa và kết quả chung về phản ứng viêm vẫn còn nhiều mâu thuẫn.

Bằng chứng can thiệp từ bữa ăn trước buổi tập

Dữ liệu can thiệp trực tiếp liên quan đến vận động hiện nay chủ yếu đến từ một thử nghiệm bắt chéo ngẫu nhiên trên 39 người trẻ khỏe mạnh ở độ tuổi trung bình 25 ^[1]. Nghiên cứu này so sánh một bữa ăn kiểu Địa Trung Hải với bữa ăn nhanh có cùng mức năng lượng trước khi thực hiện bài kiểm tra thể lực trên máy chạy bộ ^[1].

Kết quả cho thấy vận động cấp tính làm tăng nồng độ các chất trong máu gồm adipsin, resistin, lipocalin-2 và PAI-1, nhưng không làm thay đổi adiponectin ^[1]. Khi người tham gia dùng bữa ăn Địa Trung Hải trước lúc chạy, mức tăng adipsin sau vận động cao hơn so với khi ăn thức ăn nhanh ^[1]. Adipsin được cho là có vai trò điều hòa miễn dịch, phản ánh sự tương tác giữa dinh dưỡng và chuyển hóa trong khi vận động ^[1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận quy trình theo dõi sát sao chế độ ăn và hoạt động thể chất, nhưng chưa đo lường các tổn thương cơ hay chỉ số viêm toàn thân thông thường ^[2].

Thiếu hụt dữ liệu về hs-CRP và IL-6 sau vận động

Mặc dù có nhiều giả định cho rằng chế độ ăn Địa Trung Hải giúp dập tắt phản ứng viêm cấp tính sau tập luyện, các dữ liệu về hs-CRP và IL-6 sau thi đấu hiện vẫn chưa có ^[3]. Những gì khoa học ghi nhận về hai chỉ số này chỉ nằm ở trạng thái nghỉ ngơi hoặc trên các nhóm bệnh lý mạn tính ^[4].

Một phân tích gộp trên 65 nghiên cứu ở người khỏe mạnh chỉ ra rằng chế độ ăn Địa Trung Hải chỉ liên quan yếu và không có ý nghĩa thống kê đối với việc giảm CRP (p = 0,1545) cũng như IL-6 (p = 0,08) ^[3]. Thậm chí, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 1 năm trên 101 bệnh nhân mạch vành cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải không làm thay đổi trung vị hs-CRP hay nồng độ fibrinogen trong huyết thanh ^[4]. Dù một số nghiên cứu quan sát ghi nhận người tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải có nồng độ CRP và IL-6 nền thấp hơn, điều này phản ánh tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp chứ không đại diện cho tình trạng viêm cơ bắp cấp tính sau vận động ^[5].

Khác biệt đáp ứng viêm giữa nam và nữ

Hiệu quả của chế độ ăn Địa Trung Hải lên các dấu ấn viêm còn có sự phân hóa đáng kể theo giới tính. Đánh giá tổng quan cho thấy các chỉ số viêm ở phụ nữ ít đáp ứng với can thiệp dinh dưỡng hơn so với nam giới ^[6].

Trong một nghiên cứu can thiệp kéo dài 4 tuần, phân tích phân nhóm những người có nồng độ CRP ban đầu cao cho thấy nam giới giảm được CRP khi theo chế độ ăn Địa Trung Hải, nhưng phụ nữ thì không ghi nhận sự thay đổi này ^[6]. Ở một nghiên cứu đoàn hệ trên 957 người cao tuổi khỏe mạnh, mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải liên quan đến việc giảm chỉ số lắng máu ESR ở nữ giới, nhưng lại liên quan đến việc giảm IL-8 ở nam giới ^[7]. Sự khác biệt này cho thấy không thể áp dụng chung một kỳ vọng về khả năng chống viêm của chế độ ăn cho cả hai giới khi luyện tập thể chất.

Vai trò của polyphenol và dầu ô liu

Nhiều giả thuyết cho rằng đặc tính chống viêm của chế độ Địa Trung Hải bắt nguồn từ hàm lượng polyphenol dồi dào trong dầu ô liu nguyên chất và thực vật ^[8]. Một số nghiên cứu trên động vật và thực nghiệm cho thấy polyphenol có khả năng làm giảm các chỉ số viêm và ức chế biểu hiện gen gây viêm ^[8].

Trong thử nghiệm PREDIMED ở nhóm người có nguy cơ tim mạch cao, mức giảm các dấu ấn viêm trong huyết tương diễn ra mạnh nhất ở nhóm có hàm lượng polyphenol tổng số trong nước tiểu cao nhất ^[5]. Thử nghiệm này cũng chứng minh việc bổ sung dầu ô liu nguyên chất hoặc các loại hạt giúp giảm 30% biến cố tim mạch lớn ^[8]. Dẫu vậy, các dữ liệu này được thực hiện trong bối cảnh phòng ngừa bệnh tim mạch lâu dài, chưa có nghiên cứu nào khẳng định bổ sung polyphenol từ chế độ ăn Địa Trung Hải giúp hạ nhanh hs-CRP hay IL-6 sau những buổi tập cường độ cao.

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại để lại nhiều khoảng trống khoa học quan trọng:

• Chưa rõ chế độ ăn Địa Trung Hải tác động cụ thể ra sao đến hs-CRP và IL-6 ở các mốc thời gian ngay sau khi thi đấu hoặc tập nặng.
• Chưa xác định được liều lượng hay thời gian áp dụng chế độ ăn cần thiết để tạo ra sự khác biệt rõ rệt về mặt phục hồi cơ bắp.
• Chưa có dữ liệu so sánh trực tiếp hiệu quả giảm viêm sau tập giữa vận động viên chuyên nghiệp và người bình thường.
• Chưa làm rõ liệu các thay đổi về adipokine như adipsin có thực sự hỗ trợ giảm đau cơ hoặc rút ngắn thời gian hồi phục hay không.

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Người có bệnh lý nền như bệnh mạch vành không nên kỳ vọng chế độ ăn Địa Trung Hải sẽ thay thế thuốc điều trị để hạ nhanh các chỉ số viêm như hs-CRP ^[4]. Thử nghiệm lâm sàng cho thấy chế độ ăn này không làm thay đổi hs-CRP ở bệnh nhân mạch vành đang điều trị y tế ^[4].

Nữ giới cũng cần lưu ý rằng phản ứng của các chỉ số viêm trước thay đổi dinh dưỡng thường chậm hơn nam giới ^[6]. Phụ nữ có hoạt động thể lực hiếu khí thấp có thể bị suy giảm các tác động bảo vệ của adiponectin lên mỡ máu ^[6]. Vì vậy, việc điều chỉnh dinh dưỡng cần đi đôi với chương trình tập luyện phù hợp dưới sự tư vấn của chuyên gia y tế.