Đau nhức khớp gối, cứng khớp mỗi buổi sáng thức dậy là nỗi ám ảnh thường gặp của người lớn tuổi lẫn dân văn phòng ít vận động. Trước thực trạng các thuốc giảm đau thông thường dễ gây kích ứng dạ dày khi dùng dài ngày, nhiều người tìm đến các loại hạt dinh dưỡng và thảo mộc tự nhiên. Gần đây, chiết xuất từ cây óc chó, đặc biệt là hoạt chất juglanin tự nhiên, thu hút sự chú ý với lời đồn thổi về công năng làm dịu khớp thoái hóa.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy các hợp chất polyphenol tự nhiên trong chiết xuất họ óc chó thực sự có khả năng ức chế mạnh mẽ các phản ứng viêm và bảo vệ sụn khớp. Tuy nhiên, các dữ liệu rõ ràng nhất hiện nay chủ yếu đến từ các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người.
Bản chất của viêm khớp và tổn thương sụn
Thoái hóa khớp hay viêm khớp không đơn thuần là quá trình "hao mòn" cơ học do tuổi tác. Bản chất sâu xa của căn bệnh này là một chuỗi phản ứng viêm mạn tính và sự chết theo chương trình của các tế bào sụn. Khi các yếu tố gây viêm xuất hiện, chúng kích hoạt các chuỗi tín hiệu phá hủy mô sụn bao bọc đầu xương.
Hậu quả là các tế bào sụn bị suy kiệt, đồng thời cơ thể tăng tiết các enzyme phân hủy chất nền ngoại bào. Khi lớp đệm bảo vệ này mòn dần, hai đầu xương cọ xát trực tiếp vào nhau, dẫn đến hiện tượng sưng tấy, nóng đỏ, đau đớn và hạn chế khả năng vận động khớp của người bệnh.
Hoạt chất juglanin dập tắt phản ứng viêm bằng cách nào?
Để hiểu vì sao chiết xuất này nhận được sự quan tâm, các nhà khoa học đã phân tích tác động của juglanin – một hợp chất polyphenol đặc trưng có trong thực vật họ óc chó. Nghiên cứu tập trung vào việc ngăn chặn con đường truyền tín hiệu kích hoạt viêm trong tế bào.
Thông thường, khi cơ thể gặp kích thích, con đường tín hiệu NF-kappaB sẽ bị kích hoạt, thúc đẩy nhân tế bào sản xuất ồ ạt các hóa chất gây viêm. Juglanin đóng vai trò như một chốt chặn tự nhiên, kìm hãm sự kích hoạt của con đường tín hiệu NF-kappaB này [1]. Nhờ đó, tế bào sụn giảm hẳn việc sản sinh các yếu tố gây tổn thương mô xung quanh [1].
Song song đó, juglanin còn can thiệp vào phức hợp thể viêm NLRP3 (NLRP3 inflammasome) – một cấu trúc chuyên tạo ra phản ứng viêm dữ dội trong tế bào sụn [2]. Bằng cách phụ thuộc vào việc cải thiện biểu hiện của SIRT1, juglanin ức chế trục tín hiệu TxNIP/NLRP3/ASC/caspase-1, từ đó dập tắt đợt bùng phát viêm ngay từ bên trong tế bào [2].
Khoa học thực nghiệm nói gì về tác dụng ức chế chất trung gian gây viêm?
Dưới đây là các nghiên cứu tiền lâm sàng tiêu biểu đã ghi nhận chi tiết cơ chế tác động của hoạt chất này lên tế bào sụn khớp và mô động vật:
Nghiên cứu công bố năm 2019 tiến hành thử nghiệm trên các tế bào sụn khớp thoái hóa lấy từ người [1]. Nhóm nghiên cứu đã xử lý trước tế bào bằng hoạt chất juglanin ở các nồng độ 10, 20 và 40 microM trong 2 giờ, sau đó kích thích bằng chất gây viêm interleukin-1 beta (IL-1beta) trong 24 giờ [1]. Kết quả đo lường cho thấy juglanin ức chế phụ thuộc theo liều đối với sự sản sinh prostaglandin E2 (PGE2), oxit nitric (NO), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) [1].
Đồng thời, hoạt chất này làm giảm sự biểu hiện của các enzyme gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2) và inducible nitric oxide synthase (iNOS) [1]. Đáng chú ý hơn, juglanin còn ngăn chặn các enzyme tiêu hủy sụn gồm MMP-1, MMP-3, MMP-13, ADAMTS-4 và ADAMTS-5 [1]. Nghiên cứu kết luận juglanin ức chế viêm do IL-1beta thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu NF-kappaB, cho thấy tiềm năng dùng làm tác nhân điều trị thoái hóa khớp [1]. Giới hạn của nghiên cứu là hoàn toàn thực hiện in vitro trên mô tế bào, chưa đo lường trực tiếp trên cơ thể sống [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tiếp tục đào sâu vào tế bào sụn ATDC5 [2]. Nhóm tác giả xử lý tế bào với 1 microgam/mL lipopolysaccharide (LPS) để tạo phản ứng viêm và stress oxy hóa, có hoặc không có sự hiện diện của juglanin ở nồng độ 2,5 và 5 microM trong 24 giờ [2]. Kết quả ghi nhận juglanin làm giảm đáng kể stress oxy hóa tế bào bằng cách hạ thấp biểu hiện của NOX4 và khôi phục hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) bị suy giảm do LPS [2].
Juglanin còn ức chế kích hoạt thể viêm NLRP3 và làm giảm sản sinh hai chất trung gian gây viêm quan trọng là interleukin-1beta (IL-1beta) và interleukin-18 (IL-18) [2]. Thử nghiệm dùng kỹ thuật bất hoạt SIRT1 (siRNA knockdown) cho thấy khi thiếu hụt SIRT1, tác dụng ức chế thể viêm NLRP3 của juglanin bị biến mất hoàn toàn [2]. Điều này chứng minh juglanin bảo vệ tế bào sụn và kháng gốc oxy hóa tự do (ROS) phụ thuộc vào SIRT1, củng cố thêm bằng chứng ứng dụng cho điều trị viêm khớp [2]. Tuy nhiên, thử nghiệm này vẫn chỉ dừng lại ở quy mô nuôi cấy dòng tế bào sụn [2].
Góc nhìn từ nghiên cứu trên động vật thực nghiệm
Bên cạnh các thử nghiệm tế bào đơn lẻ, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá dịch chiết thực vật họ óc chó (Juglans regia) trên mô hình chuột sống bị gây viêm khớp và viêm cấp tính [3]. Viêm khớp được gây ra trên loài gặm nhấm bằng chất bổ trợ hoàn chỉnh của Freund (Freund's complete adjuvant) [3]. Liệu trình điều trị bằng dịch chiết bắt đầu từ ngày thứ 8 sau khi gây viêm khớp và kéo dài liên tục trong 20 ngày [3].
Kết quả cho thấy dịch chiết làm chậm quá trình tiến triển của bệnh viêm khớp, làm thuyên giảm tình trạng phù nề bàn chân và cải thiện các chỉ số tổn thương trên mô bệnh học của khớp cổ chân [3]. Phân tích RT-PCR ghi nhận dịch chiết làm giảm biểu hiện của các chất tiền viêm gồm TNF-alpha, NF-kappaB, IL-6, IL-1beta, COX-2, hạ nồng độ PGE2, đồng thời tăng biểu hiện của cytokine kháng viêm IL-4 [3]. Ngoài ra, dịch chiết lá óc chó còn ức chế đáng kể tình trạng phù bàn chân cấp tính do carrageenan, histamine, serotonin và dextran gây ra, đồng thời đưa các chỉ số sinh hóa máu về mức gần như bình thường [3].
Hiểu đúng giữa chiết xuất phòng thí nghiệm và việc ăn hạt hằng ngày
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn nhiều hạt óc chó mỗi ngày là có thể chữa dứt điểm thoái hóa khớp. Đây là quan điểm chưa chính xác.
Các nghiên cứu khoa học sử dụng hoạt chất juglanin tinh khiết hoặc dịch chiết cô đặc với nồng độ xác định [1] [2] [3]. Khi ăn hạt tự nhiên, nồng độ hoạt chất này thấp hơn nhiều và phải trải qua quá trình chuyển hóa phức tạp tại đường tiêu hóa. Thêm vào đó, chưa có nghiên cứu nào khẳng định chiết xuất này có thể "thay mới" lớp sụn đã thoái hóa hoàn toàn hoặc thay thế thuốc đặc trị do bác sĩ kê toa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù các loại hạt và chiết xuất thực vật tương đối lành tính, một số nhóm người vẫn cần lưu ý đặc biệt:
Người có cơ địa dị ứng với các loại hạt dinh dưỡng tuyệt đối không nên dùng các sản phẩm chiết xuất từ óc chó để tránh nguy cơ sốc phản vệ hoặc mề đay cấp. Người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa mạn tính, bệnh gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các thực phẩm bổ sung chứa dịch chiết cô đặc. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cũng nên tránh tự ý bổ sung các dạng chiết xuất liều cao do chưa đủ dữ liệu an toàn.
Cách áp dụng dinh dưỡng thực tế để bảo vệ khớp
Để tận dụng lợi ích từ họ hạt này mà không gặp tác dụng phụ, bạn có thể bổ sung hạt óc chó tự nhiên vào chế độ ăn cân bằng hằng ngày. Một nắm nhỏ hạt óc chó nguyên vị (khoảng 25-30g) vào bữa phụ hoặc rắc lên sữa chua, salad buổi sáng là cách dùng lành mạnh.
Nên ưu tiên hạt thô sấy mộc, tránh loại tẩm ướp nhiều muối hay đường vì natri và đường dư thừa có thể kích hoạt thêm các phản ứng viêm trong cơ thể. Ngoài dinh dưỡng, việc duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục vừa sức (như bơi lội, đạp xe) và uống đủ nước mới là nền tảng cốt lõi để duy trì dịch khớp và giảm tải áp lực cho sụn.
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay mở ra triển vọng sáng sủa về việc chiết xuất họ óc chó và hoạt chất juglanin giúp kiểm soát các phản ứng viêm khớp [1] [2] [3]. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn thận trọng, xem đây là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng kết hợp lối sống khoa học, không tự ý bỏ qua các phác đồ điều trị y khoa khi khớp có dấu hiệu bệnh lý.
