Củ sen từ lâu là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau rằng chất xơ và hoạt chất trong củ sen có thể làm dịu đại tràng, phục hồi hệ tiêu hóa. Thực tế khoa học ghi nhận tiềm năng bảo vệ ruột của loài sen (Nelumbo nucifera), nhưng mức độ bằng chứng hiện tại vẫn còn nhiều giới hạn cần làm rõ.

Khoa học hiện đại chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật. Các hợp chất hoạt tính từ sen, điển hình như nuciferine chiết xuất từ lá sen, cho thấy khả năng can thiệp tích cực vào phản ứng viêm và hệ vi sinh đường ruột [1]. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng lâm sàng khẳng định ăn củ sen trực tiếp chữa khỏi viêm đại tràng ở người.

Cơ chế tác động đến niêm mạc ruột từ nghiên cứu tiền lâm sàng

Để hiểu cách các hợp chất từ cây sen tác động lên đường ruột, các nhà khoa học tập trung vào sự cân bằng miễn dịch và hệ sinh thái vi khuẩn đường ruột. Ở người bệnh viêm loét đại tràng, lớp niêm mạc ruột bị tấn công bởi các phản ứng viêm quá mức, đồng thời hệ vi sinh vật có lợi bị suy giảm nghiêm trọng.

Hợp chất tự nhiên từ cây sen được ghi nhận giúp điều hòa các tế bào miễn dịch đường ruột [1]. Khi ruột bị viêm, phản ứng mất cân bằng giữa các tế bào lympho T thúc đẩy quá trình phá hủy mô niêm mạc. Việc ổn định lại các nhánh miễn dịch này giúp mô ruột giảm bớt tổn thương cấu trúc và kiểm soát tình trạng teo ngắn đại tràng [1].

Song song đó là khả năng điều chỉnh sự mất cân bằng vi sinh vật đường ruột [1]. Khi hệ vi sinh được phục hồi, các vi khuẩn có lợi ức chế nhóm vi khuẩn gây viêm, giúp tạo môi trường bảo vệ niêm mạc ruột khỏi các kích ứng liên tục.

Bằng chứng thực nghiệm về hợp chất từ sen

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã làm sáng tỏ tiềm năng bảo vệ ruột của hoạt chất nuciferine, một alkaloid aporphine chính chiết xuất từ Nelumbo nucifera (cây sen) [1]. Nghiên cứu này đánh giá tác dụng cải thiện tình trạng viêm đại tràng thể loét thông qua mô hình thực nghiệm chuẩn hóa [1].

Mô hình viêm loét đại tràng được thiết lập trên chuột BALb/c bằng cách cho uống nước chứa 5% dextran sulfate sodium (DSS) liên tục trong 1 tuần [1]. Sau đó, từ ngày thứ 8 đến ngày thứ 14, chuột bệnh được chia thành hai nhóm điều trị bằng nuciferine liều cao và liều thấp thông qua đường tiêm màng bụng [1]. Các nhà nghiên cứu theo dõi sự sụt giảm trọng lượng cơ thể, chỉ số hoạt động bệnh tật (DAI), chiều dài đại tràng và phân tích cấu trúc mô học bằng phương pháp nhuộm hematoxylin và eosin [1].

Kết quả ghi nhận nuciferine cải thiện đáng kể các triệu chứng bệnh, làm giảm tổn thương mô học và giảm tình trạng co ngắn đại tràng ở chuột bị viêm do DSS [1]. Đánh giá miễn dịch bằng phương pháp MTT và đo tế bào dòng chảy (flow cytometry) trên các tế bào CD3+, CD4+, CD8+, Th1, Th2, Th17 và Treg cho thấy hoạt chất này giúp cân bằng tỷ lệ Th1/Th2 và Treg/Th17 [1].

Phân tích trình tự 16S rRNA chỉ ra rằng bệnh lý do DSS làm sụt giảm vi khuẩn thuộc ngành Firmicutes và Actinobacteriota, đồng thời làm tăng Bacteroidetes ở cấp độ ngành [1]. Ở cấp độ chi, các nhóm Lachnospiraceae_Clostridium, Bilophila và Halomonas giảm sút, trong khi Bacteroides, Parabacteroides và Paraprevotella gia tăng [1]. Can thiệp bằng nuciferine đã đảo ngược sự rối loạn hệ vi sinh đường ruột này, điều hòa cân bằng nội mô đường ruột và chức năng miễn dịch [1].

Bằng chứng hiện tại có ý nghĩa gì và còn hạn chế nào?

Dữ liệu thực nghiệm trên chuột mang lại nền tảng sinh học rõ ràng về việc hoạt chất từ sen có tác động tích cực lên niêm mạc ruột [1]. Khả năng lập lại trật tự vi sinh và kiềm chế phản ứng viêm miễn dịch là đích đến quan trọng trong kiểm soát bệnh viêm ruột [1].

Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến bữa ăn thực tế còn rất xa. Nghiên cứu thực hiện bằng đường tiêm màng bụng với hoạt chất nuciferine tinh khiết trên động vật, không phải hình thức dung nạp qua đường ăn uống củ sen tươi [1]. Hệ thống tiêu hóa, sự hấp thu và chuyển hóa chất xơ ở người phức tạp hơn nhiều so với mô hình gặm nhấm.

Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người mắc bệnh viêm đại tràng dùng chế phẩm từ củ sen vẫn chưa được thực hiện đầy đủ. Do đó, không thể xem các kết quả nghiên cứu chiết xuất sen là bằng chứng bảo chứng cho việc củ sen thay thế thuốc điều trị [1].

Những hiểu lầm thường gặp về củ sen và bệnh đại tràng

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi củ sen như một "vị thuốc chữa dứt điểm" bệnh viêm đại tràng. Viêm đại tràng là bệnh mạn tính phức tạp, tổn thương sâu ở lớp niêm mạc và chịu sự chi phối của gen, miễn dịch cũng như môi trường. Không có loại thực phẩm riêng lẻ nào có thể điều trị triệt để căn bệnh này.

Hiểu lầm thứ hai là người đang bị viêm đại tràng bùng phát càng ăn nhiều chất xơ thô càng tốt. Khi đại tràng đang sưng đỏ, trợt loét, việc nạp lượng lớn chất xơ cứng, khó tiêu hóa có thể gây cọ xát cơ học, kích thích co bóp làm tăng triệu chứng đau bụng, đầy hơi và tiêu chảy.

Một sai lầm khác là dùng nước ép củ sen sống để "làm mát" đường ruột. Củ sen sống chứa nhiều tinh bột kháng chưa qua xử lý nhiệt và có nguy cơ nhiễm vi sinh vật hoặc ký sinh trùng từ bùn đất, dễ làm bùng phát nhiễm trùng đường tiêu hóa trên nền niêm mạc vốn đang tổn thương.

Những ai cần thận trọng khi dùng củ sen?

Người đang trong đợt cấp của viêm loét đại tràng với các biểu hiện như đi ngoài phân có máu, đau bụng quặn thắt liên tục hoặc sốt cần tạm ngưng các món ăn thô cứng từ củ sen. Trong giai đoạn này, đại tràng cần được nghỉ ngơi với chế độ ăn lỏng, mềm, ít cặn.

Những người có hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc cơ địa thường xuyên đầy bụng, khó tiêu do rối loạn lên men cũng nên cẩn thận. Tinh bột và chất xơ trong củ sen nếu không được chế biến kỹ có thể làm tăng sinh hơi tại ruột non và đại tràng.

Người có bệnh nền mạn tính, đang sử dụng các loại thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống viêm đường ruột cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi muốn bổ sung củ sen thường xuyên với mục đích hỗ trợ bệnh.

Hướng dẫn sử dụng củ sen hợp lý trong đời sống

Trong giai đoạn bệnh viêm đại tràng đã ổn định hoặc lui bệnh, củ sen là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và an toàn nếu biết chế biến đúng cách. Bạn có thể sử dụng củ sen như một phần của chế độ ăn đa dạng để cung cấp vi chất và chất xơ hòa tan tự nhiên.

Về liều lượng, người có hệ tiêu hóa nhạy cảm chỉ nên ăn từ 50 đến 100 gram củ sen mỗi lần, dùng 2 đến 3 bữa mỗi tuần để theo dõi phản ứng của cơ thể. Tránh ăn liên tục lượng lớn trong nhiều ngày.

Về cách chế biến, tuyệt đối không ăn sống. Củ sen cần được gọt sạch vỏ, ngâm rửa kỹ và nấu chín nhừ. Phương pháp tốt nhất là hầm canh với thịt nạc, nấu cháo hoặc hấp chín mềm. Việc nấu nhừ giúp cấu trúc chất xơ bị phá vỡ một phần, giảm tải áp lực cơ học lên thành ruột. Tránh các món củ sen chiên ngập dầu mỡ hoặc trộn nộm cay chua vì gia vị mạnh và chất béo sẽ kích thích đại tràng co thắt.

Củ sen là thực phẩm lành tính, chứa nhiều dưỡng chất và các hợp chất có tiềm năng sinh học tốt cho miễn dịch và vi sinh vật đường ruột dựa trên nghiên cứu tiền lâm sàng [1]. Tuy nhiên, người bệnh viêm đại tràng cần có cái nhìn khoa học, xem củ sen là món ăn bổ trợ dinh dưỡng lúc lui bệnh, không lạm dụng khi đang viêm cấp và tuyệt đối tuân thủ phác đồ y khoa chính thống.