Chế độ ăn Địa Trung Hải cho người trào ngược: Lợi ích đến đâu?

Nhiều người bị trào ngược họng - thanh quản thường quen dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) để giảm ợ chua, nóng rát cổ họng. Tuy nhiên, tình trạng phụ thuộc thuốc kéo dài hoặc đáp ứng kém khiến việc tìm kiếm giải pháp ăn uống trở thành mối quan tâm lớn.

Nghiên cứu khoa học cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải kết hợp nước kiềm mang lại hiệu quả giảm triệu chứng trào ngược không hề thua kém thuốc PPI ^[1]. Đây là gợi ý giá trị cho những ai muốn hạn chế dùng thuốc tây kéo dài.

Cơ chế tác động của dinh dưỡng lên dịch vị

Dịch dạ dày trào ngược lên vùng họng mang theo cả axit và enzyme tiêu hóa pepsin ^[2]. Pepsin bám vào niêm mạc thanh quản và hoạt động mạnh trong môi trường axit ^[3].

Trước đây người ta nghĩ pepsin bất hoạt khi pH trên 4, nhưng thực tế pepsin vẫn hoạt động ở mức pH lên tới 6,5 ^[3]. Khi người bệnh tiêu thụ thực phẩm có tính axit, pepsin bám sẵn ở niêm mạc sẽ bị kích hoạt trở lại gây viêm rát họng ^[3].

Chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào thực vật giúp giảm tải gánh nặng tiêu hóa cho dạ dày ^[1]. Kết hợp nước kiềm giúp trung hòa axit dư thừa, hạn chế kích hoạt pepsin gây hại niêm mạc [1, 2].

Bằng chứng so sánh Địa Trung Hải và thuốc PPI

Năm 2017, một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trên 184 bệnh nhân trào ngược họng - thanh quản để so sánh hai phương pháp can thiệp ^[1]. Nhóm thứ nhất gồm 85 người dùng thuốc PPI kèm biện pháp phòng ngừa trào ngược tiêu chuẩn trong giai đoạn 2010-2012 ^[1]. Nhóm thứ hai gồm 99 người uống nước kiềm (pH > 8.0), ăn theo chế độ Địa Trung Hải với 90% thực vật và áp dụng biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn trong giai đoạn 2013-2015 ^[1].

Độ tuổi trung vị của nhóm dùng thuốc là 60 tuổi, còn nhóm ăn Địa Trung Hải là 57 tuổi ^[1]. Nữ giới chiếm tỷ lệ lần lượt là 56,3% và 61,7% trong hai nhóm ^[1]. Kết quả được đánh giá sau 6 tuần can thiệp dựa trên Chỉ số Triệu chứng Trào ngược (RSI) ^[1].

Tỷ lệ người đạt mức giảm RSI có ý nghĩa lâm sàng (giảm từ 6 điểm trở lên) là 54,1% ở nhóm dùng thuốc PPI và đạt 62,6% ở nhóm ăn Địa Trung Hải kết hợp nước kiềm ^[1]. Mức giảm triệu chứng RSI trung bình ở nhóm ăn uống là 39,8%, cao hơn mức giảm 27,2% của nhóm dùng thuốc PPI ^[1]. Dữ liệu cho thấy hiệu quả của thuốc PPI không vượt trội hơn phương pháp ăn Địa Trung Hải kết hợp nước kiềm và phòng ngừa trào ngược tiêu chuẩn ^[1].

Bằng chứng từ chế độ ăn giảm axit

Năm 2011, một nghiên cứu tiến cứu nhỏ trên 20 bệnh nhân (12 nam, 8 nữ, tuổi trung bình 54,3) bị trào ngược dai dẳng dù đã dùng thuốc PPI 2 lần mỗi ngày kèm thuốc kháng thụ thể H2 trước khi ngủ ^[3]. Bệnh nhân được áp dụng chế độ ăn loại bỏ hoàn toàn thức ăn và đồ uống có độ pH dưới 5 trong tối thiểu 2 tuần ^[3].

Kết quả ghi nhận 19 trên 20 người (chiếm 95%) cải thiện triệu chứng và 3 người hết hẳn triệu chứng trào ngược ^[3]. Điểm triệu chứng RSI trung bình giảm từ 14,9 xuống 8,6 ^[3]. Điểm tổn thương thực thể RFS qua nội soi cũng giảm từ 12,0 xuống 8,3 ^[3]. Điều này cho thấy việc cắt giảm thực phẩm tính axit mang lại lợi ích rõ rệt cho người kháng thuốc PPI ^[3].

Giới hạn của thuốc ức chế bơm proton

Thuốc PPI là lựa chọn quen thuộc, nhưng một phân tích tổng hợp năm 2016 gồm 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 771 người tham gia cho thấy dù PPI cải thiện điểm triệu chứng tốt hơn giả dược, thuốc không tạo ra ưu thế rõ rệt trong việc cải thiện tổn thương thực thể RFS ^[4]. Một bài tổng quan năm 2008 từ 7 thử nghiệm có đối chứng giả dược thậm chí ghi nhận PPI không hiệu quả hơn giả dược trong việc giảm triệu chứng trào ngược thanh quản ^[2].

Năm 2014, một nghiên cứu trên 43 bệnh nhân dùng PPI 2 lần mỗi ngày trong ít nhất 4 tuần cho thấy dù 67,4% bệnh nhân hết triệu chứng, có tới 60,5% người không thể đưa pH thanh quản về mức bình thường ^[5]. Đồng thời, 32,6% bệnh nhân hoàn toàn không đáp ứng với thuốc cả về mặt triệu chứng lẫn chỉ số pH ^[5]. Điều này chứng minh trào ngược không chỉ do axit mà còn do nhiều yếu tố dịch vị khác [6, 7].

Bên cạnh đó, các giải pháp không dùng PPI khác cũng được đánh giá. Một thử nghiệm năm 2022 trên 50 bệnh nhân so sánh hỗn dịch magie alginate (Gastrotuss) và Omeprazole trong 2 tháng cho thấy triệu chứng và tổn thương thanh quản ở cả hai nhóm đều giảm tương đương nhau, chứng minh alginate không thua kém PPI ^[6].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Chế độ ăn Địa Trung Hải giàu thực vật giúp bệnh nhân giảm phụ thuộc vào thuốc tây và hạn chế các tác dụng phụ khi điều trị kéo dài ^[1]. Chế độ này cũng cải thiện sức khỏe tổng thể thông qua việc tiêu thụ thực phẩm lành mạnh ^[1].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học về can thiệp dinh dưỡng vẫn còn một số điểm hạn chế ^[7]. Một tổng quan hệ thống năm 2019 rà soát 372 công trình nhưng chỉ chọn được 7 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí về điều chỉnh chế độ ăn cho trào ngược thanh quản ^[7]. Dù các triệu chứng đều cải thiện sau khi đổi chế độ ăn, các nghiên cứu chưa tách biệt được tác động độc lập của từng loại thực phẩm và chỉ có 1 nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng ^[7]. Nghiên cứu so sánh trực tiếp Địa Trung Hải và PPI năm 2017 cũng là nghiên cứu hồi cứu trên hồ sơ bệnh án chứ chưa phải thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người nghĩ chỉ có thuốc đặc trị mới dập tắt được cơn trào ngược. Dữ liệu thực tế cho thấy thay đổi chế độ ăn và kiềm hóa dịch vị có thể mang lại kết quả tương đương điều trị nội khoa ^[1].

Hiểu lầm khác là cứ ăn thực vật thì loại nào cũng tốt. Trái cây chua như cam, chanh, bưởi hay cà chua có độ pH dưới 5 có thể kích hoạt pepsin bám ở niêm mạc họng, khiến tình trạng viêm thanh quản nặng thêm ^[3].

Một số người cho rằng uống thuốc PPI là có thể ăn uống tùy ý. Nghiên cứu năm 2014 chỉ ra gần một phần ba bệnh nhân uống PPI đều đặn vẫn không có phản hồi điều trị do dịch vị vẫn trào ngược ^[5]. Thuốc không thay thế được kỷ luật ăn uống.

Ai nên thận trọng khi thay đổi

Người đang điều trị bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng nặng, hẹp thực quản hoặc thoát vị hoành lớn cần tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa và không được tự ý dừng thuốc ^[8].

Người có bệnh thận mạn tính hoặc rối loạn điện giải cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng nước kiềm thường xuyên để tránh xáo trộn cân bằng kiềm toan trong cơ thể.

Người có thể trạng suy nhược, thiếu cân hoặc có bệnh nền phức tạp cần tham khảo chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo việc chuyển sang chế độ ăn 90% thực vật vẫn cung cấp đủ năng lượng và vi chất ^[1].

Cách áp dụng thực tế cho người trào ngược

Người bệnh có thể thực hiện chế độ ăn dựa trên thực vật kết hợp chuẩn bị nước uống phù hợp ^[1]:

• Nguồn đạm và chất xơ: Ưu tiên 90% khẩu phần từ thực vật gồm ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, rau xanh mềm, dầu ô liu ^[1]. Giảm tối đa thịt đỏ, thực phẩm chế biến sẵn và đồ chiên xào nhiều dầu mỡ ^[1].
• Kiểm soát độ chua: Loại bỏ thực phẩm và đồ uống có độ pH dưới 5 như quả họ cam quýt, nước ngọt có ga, giấm chua trong ít nhất 2 đến 6 tuần đầu [1, 2].
• Lựa chọn nước uống: Dùng nước kiềm có độ pH trên 8.0 để hỗ trợ trung hòa axit trào ngược và giảm kích hoạt pepsin [1, 2].
• Thói quen sinh hoạt tiêu chuẩn: Áp dụng các biện pháp phòng ngừa trào ngược thông thường như không nằm ngay sau ăn, chia nhỏ bữa và tránh ăn sát giờ ngủ ^[1].

Chế độ ăn Địa Trung Hải kết hợp nước kiềm là giải pháp hỗ trợ điều trị trào ngược họng - thanh quản an toàn và có hiệu quả ngang ngửa thuốc PPI ^[1]. Người bệnh nên chủ động lắng nghe cơ thể, kiên trì điều chỉnh lối sống và thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi bất kỳ loại thuốc điều trị nào đang sử dụng.