Băn khoăn về mật độ xương khi cắt giảm tinh bột
Chế độ ăn Keto (Ketogenic) với đặc trưng giàu chất béo và cắt giảm tối đa carbohydrate đã trở thành phương pháp phổ biến để giảm cân hoặc hỗ trợ kiểm soát một số tình trạng bệnh lý. Tuy nhiên, việc thay đổi sâu sắc cấu trúc bữa ăn khiến nhiều người lo ngại về sức khỏe của hệ xương khớp.
Khoa học hiện đại cho thấy chế độ ăn Keto có thể tạo ra các thay đổi sinh hóa nhất định, đặc biệt là sự gia tăng đào thải canxi qua đường nước tiểu. Mặc dù vậy, tác động lâu dài của thực đơn này lên chỉ số khối xương và mật độ khoáng chất xương vẫn đang cho thấy những kết quả đa chiều giữa các nhóm đối tượng khác nhau.
Cơ chế biến động canxi niệu và chuyển hóa khoáng chất
Khi cơ thể bước vào trạng thái ketosis do lượng carbohydrate nạp vào giảm xuống mức cực thấp, quá trình chuyển hóa chất béo sẽ sản sinh ra các thể ketone. Quá trình xử lý các thể ketone này có thể dẫn đến hiện tượng toan hóa nhẹ hoặc làm thay đổi khả năng tái hấp thu canxi tại cầu thận, từ đó dẫn đến tình trạng tăng canxi niệu [1], [2].
Bên cạnh đó, việc biến động đào thải khoáng chất qua thận buộc hệ thống nội tiết xương phải điều chỉnh. Khi lượng canxi bài tiết qua nước tiểu tăng cao, cơ thể có nguy cơ phải huy động canxi từ kho dự trữ xương nếu quá trình bù trừ dinh dưỡng không đáp ứng đủ [2]. Tình trạng này kéo dài làm dấy lên câu hỏi liệu độ chắc khỏe của xương có bị bào mòn theo thời gian hay không.
Nghiên cứu trên trẻ em điều trị động kinh: Cảnh báo suy giảm mật độ xương
Phần lớn các dữ liệu dài hạn về chế độ ăn Keto cổ điển (tỷ lệ chất béo rất cao, hạn chế carbohydrate và protein) bắt nguồn từ nghiên cứu ở bệnh nhi điều trị động kinh kháng thuốc [1], [3], [4]. Một nghiên cứu can thiệp tiến cứu năm 2017 đã theo dõi 29 bệnh nhân duy trì chế độ Keto trong thời gian từ 0,5 đến 6,5 năm (trung bình 2,1 năm) [1].
Các nhà khoa học đã đo mật độ khoáng xương (BMD) và hàm lượng khoáng xương (BMC) bằng phương pháp quét DXA định kỳ [1]. Kết quả cho thấy xu hướng giảm điểm Z-score BMD cột sống thắt lưng là 0,1562 mỗi năm, và có tới 20 bệnh nhân (chiếm 68%) ghi nhận sự sụt giảm Z-score vào cuối đợt theo dõi [1]. Tỷ số canxi/creatinine trung bình trong nước tiểu ở nhóm này tăng cao ở mức 0,77 [1]. Đáng chú ý, tốc độ mất xương diễn ra mạnh hơn ở những trẻ có khả năng vận động tốt với mức giảm 0,28 độ lệch chuẩn (SD) mỗi năm [1]. Tuy vậy, chỉ có 2 trường hợp ghi nhận gãy xương và 1 trường hợp sỏi thận [1].
Trước đó, một nghiên cứu hồi cứu năm 2002 trên 7 trẻ em (1 nữ, 6 nam, độ tuổi 3-16) sử dụng chế độ Keto gồm 90% chất béo và 3% carbohydrate trong 6 tháng cũng đã đánh giá các chỉ số nhân trắc học và mật độ xương qua DXA [3]. Nghiên cứu không ghi nhận thay đổi ngắn hạn về các thông số sinh hóa và tăng trưởng, song đưa ra cảnh báo chế độ này có thể làm xấu đi tình trạng khoáng hóa của xương [3].
Một loạt báo cáo lâm sàng vào năm 2014 trên 3 bệnh nhi động kinh duy trì Keto từ 6 đến 12 tháng còn phát hiện tình trạng tăng canxi máu kèm canxi niệu vừa phải, nồng độ hormone tuyến cận giáp (PTH) và phosphatase kiềm thấp [2]. Dù các bệnh nhi không bị toan hóa do đã bổ sung bicarbonate, hiện tượng này được nhận định là hệ quả của việc tiêu xương quá mức kết hợp với suy giảm bài tiết canxi [2]. Cần lưu ý rằng các đối tượng này thường dùng thuốc chống động kinh kéo dài và có rối loạn vận động, những yếu tố gây nhiễu quan trọng lên cấu trúc xương [4].
Dữ liệu ở người lớn tập luyện và người giảm cân
Trái ngược với nhóm bệnh nhi dùng chế độ Keto nghiêm ngặt vì lý do y tế, các bằng chứng trên người trưởng thành tập luyện hoặc giảm béo lại cho thấy bức tranh khả quan hơn [5], [6]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2021 được tiến hành trên 21 phụ nữ tập kháng lực, chia ngẫu nhiên thành nhóm Keto (n = 10) và nhóm ăn thông thường (n = 11) trong 8 tuần [5].
Sau chương trình tập luyện kết hợp đo DXA, nhóm Keto ghi nhận mật độ khoáng xương (BMD) tăng nhẹ ở mức 0,02 +- 0,02 g/cm2 (p = 0,014), trong khi nhóm ăn thông thường không có sự thay đổi rõ rệt (0,00 +- 0,02 g/cm2) [5]. Nhóm Keto cũng giảm huyết áp tâm thu đáng kể với mức giảm 6,3 +- 6,0 mmHg [5]. Dù vậy, nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm khi xét tương tác thời gian và nhóm [5].
Một tổng quan hệ thống năm 2023 phân tích 7 thử nghiệm lâm sàng ở các đối tượng áp dụng chế độ Keto nhằm điều trị thừa cân, béo phì đã kết luận không có thay đổi đáng kể nào về mật độ khoáng xương [6]. Các chỉ dấu chu chuyển xương như N-telopeptide niệu (đánh dấu tiêu xương) hay phosphatase kiềm đặc hiệu cho xương (đánh dấu tạo xương) nhìn chung không bị xáo trộn [6]. Hiện tượng tăng tiêu xương chỉ được quan sát thấy ở phụ nữ sau khi sụt trên 10% trọng lượng cơ thể, nhưng điều này không làm gia tăng nguy cơ loãng xương [6]. Đi kèm với giảm cân, bệnh nhân áp dụng Keto còn ghi nhận nồng độ vitamin D huyết thanh tăng và hormone PTH giảm [6].
Hiểu lầm thường gặp về Keto và mật độ xương
Một trong những quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng cứ áp dụng chế độ ăn Keto thì khung xương sẽ bị xốp và loãng nhanh chóng do cơ thể bị toan hóa. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy toan hóa chuyển hóa hay biến động canxi niệu phụ thuộc rất lớn vào cơ địa bệnh lý, độ tuổi và cách thiết kế khẩu phần [1], [2]. Ở người trưởng thành khỏe mạnh áp dụng chế độ ít tinh bột trong thời gian ngắn hoặc trung hạn, cơ thể vẫn có cơ chế bù trừ tốt để giữ vững cân bằng tạo xương [5], [6].
Hiểu lầm thứ hai là việc mất khối lượng xương sau khi ăn Keto hoàn toàn do thiếu hụt canxi từ thực phẩm. Một nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2019 cho thấy nồng độ canxi, phosphate và vitamin D huyết thanh không suy giảm ở nhóm ăn Keto, nhưng sự ức chế tạo xương và tăng tiêu xương vẫn có thể xảy ra ở cấp độ tế bào gốc tủy xương [7]. Điều này chứng minh sức khỏe của xương chịu sự chi phối phức tạp từ chu chuyển chuyển hóa chứ không đơn thuần chỉ phụ thuộc vào lượng canxi ăn vào hàng ngày [4], [7].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ em và thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển chiều cao là đối tượng hàng đầu cần cẩn trọng với chế độ ăn Keto [1], [8]. Quá trình tích lũy đỉnh khối lượng xương ở độ tuổi này đóng vai trò quyết định phòng ngừa loãng xương khi về già [1], [4]. Nghiên cứu tổng quan năm 2023 trên 7.130 trẻ em và thanh thiếu niên nhấn mạnh rằng chế độ ăn thiếu cân đối hoặc dinh dưỡng kém có liên quan trực tiếp đến sự suy giảm các chỉ số khoáng hóa xương [8].
Người có tiền sử sỏi thận hoặc suy giảm chức năng thận cũng cần hết sức lưu ý. Việc gia tăng nồng độ canxi bài tiết trong nước tiểu dưới chế độ ăn ít tinh bột có thể làm tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể và hình thành sỏi canxi [1]. Bệnh nhân động kinh đang điều trị thuốc hoặc người ít vận động nếu áp dụng chế độ Keto y khoa bắt buộc phải có sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa [1], [4].
Gợi ý áp dụng chế độ ăn ít tinh bột bảo vệ xương
Để hạn chế tối đa nguy cơ ảnh hưởng đến hệ xương khi thực hiện chế độ ăn ít tinh bột, người thực hiện nên áp dụng các biện pháp hỗ trợ cơ học và dinh dưỡng hợp lý. Kết hợp việc cắt giảm tinh bột với các bài tập kháng lực (nâng tạ, tập với dây kháng lực hoặc trọng lượng cơ thể) đã được chứng minh giúp kích thích cơ chế tạo xương và duy trì mật độ khoáng xương tốt [5].
Về mặt dinh dưỡng, cần ưu tiên các loại rau lá xanh đậm ít tinh bột giàu canxi và magie để hạn chế toan hóa mô. Uống đủ nước mỗi ngày giúp pha loãng nồng độ các chất hòa tan trong nước tiểu, hạn chế nguy cơ tăng canxi niệu gây lắng cặn [1]. Ngoài ra, việc bổ sung đầy đủ vitamin D và kiểm tra định kỳ các chỉ số chuyển hóa khoáng chất sẽ giúp phát hiện sớm các xáo trộn tiềm ẩn [1], [6].
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe xương
Chế độ ăn Keto có thể mang lại lợi ích giảm cân nhanh và cải thiện huyết áp, nhưng những rủi ro về canxi niệu và khoáng hóa xương dài hạn vẫn là một khoảng trống khoa học cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn để làm sáng tỏ [5], [6], [4]. Thay vì áp dụng cực đoan, người dân nên xây dựng một chế độ dinh dưỡng đa dạng kết hợp vận động thể chất thường xuyên. Trước khi thay đổi chế độ ăn sang dạng hạn chế tinh bột nghiêm ngặt, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng là điều cần thiết để đảm bảo an toàn cho hệ xương.
