Chế độ ăn MIND: làm chậm suy thoái não bộ người già được mấy năm?

Chế độ ăn MIND và nỗi lo suy giảm trí nhớ

Nhiều người bước sang tuổi trung niên bắt đầu lo lắng khi nhận thấy bản thân thường xuyên quên chìa khóa, quên tên người quen hoặc khó tập trung. Những dấu hiệu suy giảm nhận thức nhẹ này thường khiến cộng đồng lo ngại về nguy cơ tiến triển thành bệnh Alzheimer hay sa sút trí tuệ trong tương lai [2, 4].

Trước thực trạng đó, chế độ ăn MIND nổi lên như một giải pháp dinh dưỡng được nhiều người kỳ vọng sẽ giúp bảo tồn trí nhớ. Các câu hỏi thường được đặt ra là liệu chế độ ăn này có thể giúp làm chậm suy thoái não bộ được bao nhiêu năm, và các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng thực tế nói lên điều gì?

Chế độ ăn MIND (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay) thực chất là sự kết hợp lai giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và chế độ ăn DASH [1, 2]. Mô hình này được thiết kế dựa trên các dữ liệu khoa học về các thành phần thực phẩm có lợi ích trực tiếp đối với sức khỏe não bộ và phòng ngừa suy giảm nhận thức ^[1].

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy câu trả lời không hề đơn giản. Dù các nghiên cứu quan sát ghi nhận chế độ ăn này liên quan đến việc làm chậm suy giảm nhận thức ^[2], các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng mới nhất lại chỉ ra rằng chế độ ăn MIND không phải là phương thuốc thần kỳ ngăn chặn hoàn toàn bệnh tật [5, 7].

Cơ chế tác động đến hệ thần kinh

Các lợi ích sinh học của chế độ ăn MIND đối với tế bào não bắt nguồn từ sự kết hợp của nhiều nhóm thực phẩm giàu hoạt chất sinh học ^[3]. Khi các chất dinh dưỡng này đi vào cơ thể, chúng hỗ trợ bảo vệ các tế bào thần kinh thông qua nhiều con đường chuyển hóa khác nhau ^[3].

Thành phần dinh dưỡng cốt lõi của chế độ ăn MIND bao gồm folate, carotenoid, polyphenol và các axit béo không bão hòa đa ^[3]. Các hợp chất này mang lại tác dụng chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [2, 4]. Viêm mãn tính và tình trạng căng thẳng oxy hóa là hai yếu tố then chốt thúc đẩy quá trình thoái hóa thần kinh ở người cao tuổi [2, 4].

Khi các gốc tự do và phản ứng viêm trong não được giảm bớt, cấu trúc nơ-ron cùng hệ thống mạch máu não được bảo toàn tốt hơn [2, 4]. Do đó, việc duy trì chế độ dinh dưỡng giàu các hoạt chất sinh học này giúp tạo nền tảng hỗ trợ duy trì điểm số chức năng nhận thức và giảm nguy cơ sa sút trí tuệ ^[3].

Nghiên cứu quan sát nói gì về trí nhớ

Trong các nghiên cứu quan sát dài hạn, sự tuân thủ chế độ ăn MIND thường mang lại mối tương quan rất tích cực với chức năng não bộ [2, 8]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 thuộc dự án Chicago Health and Aging Project đã theo dõi 5.259 người tham gia (độ tuổi trung bình 73,5 ± 6,0 tuổi; 62% là người da đen, 62% là nữ giới) ^[2]. Các đối tượng hoàn thành bảng câu hỏi tần suất thực phẩm và trải qua ít nhất hai lần đánh giá nhận thức trong thời gian theo dõi trung bình 7,8 ± 4,6 năm ^[2].

Kết quả nghiên cứu này cho thấy điểm tuân thủ chế độ ăn MIND càng cao thì tốc độ suy giảm nhận thức càng chậm lại (giá trị p theo xu hướng = 0,0025) ^[2]. Thang điểm MIND tối đa là 15 điểm, với mức trung bình ở nhóm người da trắng là 7,12 và người da đen là 6,97 ^[2]. Ở nhóm người da trắng, những người thuộc nhóm điểm số cao nhất (điểm ~8,5: hệ số beta = 0,0146) và nhóm giữa (điểm ~7: beta = 0,0121) đều suy giảm nhận thức chậm hơn nhóm thấp nhất ^[2]. Đối với người da đen, nhóm có điểm số cao nhất (điểm ~8,5: beta = 0,0088) cũng ghi nhận sự suy giảm chậm hơn ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu quan sát này cũng chỉ ra mối liên hệ ở người da đen bị suy giảm khi tính đến các yếu tố mạch máu và lối sống ^[2].

Một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2021 trích xuất dữ liệu từ nghiên cứu DELCODE tại Đức trên 389 người cao tuổi không sa sút trí tuệ (52% nữ, 69 ± 6 tuổi) ^[4]. Nhóm này gồm các đối tượng có nguy cơ cao với bệnh Alzheimer như suy giảm nhận thức chủ quan, suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) hoặc có anh chị em mắc Alzheimer ^[4]. Kết quả phân tích hồi quy sau khi hiệu chỉnh đầy đủ các biến số lối sống và gen APOE-epsilon 4 xác nhận việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải và MIND có liên quan mật thiết đến trí nhớ tốt hơn ^[4]. Khi loại trừ 60 người suy giảm nhận thức nhẹ, chế độ ăn MIND còn cho thấy mối liên hệ tích cực với chức năng ngôn ngữ ^[4].

Mặc dù vậy, hạn chế lớn nhất của các nghiên cứu quan sát này là không thể chứng minh mối quan hệ nhân quả tuyệt đối, do thói quen ăn uống lành mạnh thường đi kèm với mức sống cao và lối sống vận động tốt hơn [3, 7].

Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên

Để xác định chính xác liệu chế độ ăn MIND có thực sự can thiệp và làm chậm suy giảm não bộ hay không, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đã được triển khai [4, 7]. Đây là tiêu chuẩn vàng trong nghiên cứu y học nhằm loại bỏ các yếu tố gây nhiễu [4, 7].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn kéo dài 3 năm đã được thực hiện tại hai trung tâm trên 604 người cao tuổi [4, 7]. Các đối tượng tham gia có độ tuổi từ 65 đến 84 tuổi, chưa bị suy giảm nhận thức nhưng có tiền sử gia đình mắc chứng sa sút trí tuệ, chỉ số khối cơ thể (BMI) lớn hơn 25 và có chế độ ăn chưa tối ưu ban đầu [4, 7].

Tổng cộng 1.929 người đã được sàng lọc để chọn ra 604 người tham gia, phân ngẫu nhiên thành 2 nhóm theo tỷ lệ 1:1: nhóm can thiệp ăn theo chế độ MIND kết hợp hạn chế calo nhẹ (301 người) và nhóm đối chứng ăn theo chế độ thông thường kết hợp hạn chế calo nhẹ (303 người) [4, 7]. Trong quá trình can thiệp, nhóm MIND được cung cấp các thực phẩm thiết yếu như dầu ô liu nguyên chất, quả việt quất và các loại hạt ^[5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hoàn thành thử nghiệm đạt tới 93,4% ^[6]. Cả hai nhóm đều được tư vấn duy trì chế độ ăn và hỗ trợ giảm cân, đồng thời được đánh giá qua bộ 12 bài kiểm tra nhận thức và chụp cộng hưởng từ (MRI) não [4, 7].

Ở một thử nghiệm can thiệp thí điểm ngẫu nhiên khác công bố năm 2025 tại Anh trên 41 người ở độ tuổi trung niên (40 đến 55 tuổi) kéo dài 12 tuần, người tham gia được chia thành 3 nhóm: nhóm ăn MIND có hỗ trợ (15 người), nhóm ăn MIND không hỗ trợ (14 người) và nhóm đối chứng (12 người) ^[1]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm can thiệp đều cải thiện đáng kể về tâm trạng và chất lượng cuộc sống so với nhóm đối chứng (p < 0,05) ^[1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt đáng kể nào về chức năng nhận thức giữa các nhóm sau 12 tuần can thiệp ^[1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu từ các thử nghiệm can thiệp gần đây đòi hỏi chúng ta phải có cái nhìn khách quan về lợi ích thực sự của chế độ ăn MIND. Trong thử nghiệm can thiệp kéo dài 3 năm trên 604 người, cả nhóm can thiệp chế độ ăn MIND và nhóm đối chứng ăn chế độ thông thường (nhưng đều được tư vấn giảm cân và hạn chế calo nhẹ) đều có sự cải thiện điểm số nhận thức từ thời điểm ban đầu ^[6].

Điều này cho thấy việc cắt giảm calo, quản lý cân nặng và nhận được sự hướng dẫn dinh dưỡng bài bản nói chung đều mang lại lợi ích cho chức năng não bộ, chứ không riêng biệt một mình thực đơn MIND ^[6]. Hiện tại, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng can thiệp ngẫu nhiên vẫn còn rất hạn chế, với chỉ hai thử nghiệm lâm sàng được ghi nhận đánh giá trực tiếp hiệu quả của chế độ ăn MIND lên chức năng nhận thức [5, 7].

Bên cạnh đó, yếu tố di truyền cũng đóng vai trò phức tạp. Dữ liệu gen từ thử nghiệm can thiệp MIND 3 năm trên 494 người gốc Âu và 58 người gốc Phi đã xác thực các biến thể di truyền liên quan đến chuyển hóa axit alpha-linolenic (rs174547), alpha-tocopherol (rs964184) và adiponectin (rs16861209) ^[7]. Sự khác biệt về hệ gen này cho thấy đáp ứng nhận thức đối với dinh dưỡng có thể thay đổi tùy thuộc vào từng cá nhân ^[7].

Ngoài ra, việc áp dụng chế độ ăn MIND nguyên bản gồm 15 nhóm thực phẩm có thể không hoàn toàn tương thích với mọi nền văn hóa. Một nghiên cứu năm 2022 tại Hy Lạp trên 115 bệnh nhân mới chẩn đoán sa sút trí tuệ và 88 người khỏe mạnh cho thấy mô hình thang điểm MIND tinh chỉnh gồm 9 thành phần phù hợp với thói quen ăn uống địa phương hơn là bảng 15 thành phần ban đầu ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về khả năng trẻ hóa não bộ

Nhiều thông tin truyền thông đại chúng thường diễn giải quá đà các nghiên cứu quan sát và khẳng định rằng ăn theo chế độ MIND chắc chắn giúp "trẻ hóa não bộ từ 7 đến 10 năm" hoặc ngăn chặn hoàn toàn bệnh Alzheimer.

Thực tế, hiện nay y học vẫn chưa có liệu pháp nào có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh Alzheimer hoặc đảo ngược sự tiến triển của bệnh lý thoái hóa thần kinh này ^[5]. Chế độ ăn uống chỉ đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa và bảo tồn nhận thức trong một chiến lược lối sống toàn diện [2, 4].

Hơn nữa, quan niệm cho rằng chỉ cần bổ sung thật nhiều một loại "siêu thực phẩm" như quả việt quất hay hạt óc chó là có thể ngừa bệnh hoàn toàn là sai lầm. Chế độ ăn MIND phát huy tác dụng nhờ mô hình tổng thể của nhiều nhóm thực phẩm phối hợp chứ không dựa vào một dưỡng chất đơn lẻ ^[5]. Hiệu quả bảo vệ nhận thức cũng bị chi phối bởi các yếu tố nguy cơ tim mạch và lối sống đi kèm của từng người ^[2].

Ai nên thận trọng khi áp dụng

Mặc dù chế độ ăn MIND hướng tới các thực phẩm lành mạnh, một số nhóm người vẫn cần lưu ý điều chỉnh để đảm bảo an toàn sức khỏe:

• Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc tiểu đường đang dùng thuốc: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi mạnh chế độ ăn, vì sự tương tác giữa dinh dưỡng và thuốc điều trị có thể ảnh hưởng đến đường huyết hoặc huyết áp.
• Người có vấn đề về chuyển hóa hoặc bệnh lý tiêu hóa: Cần chú ý lượng calo nạp vào cơ thể; các thử nghiệm cho thấy việc kiểm soát calo và cân nặng hợp lý đóng vai trò rất quan trọng đối với nhận thức ^[6].
• Người có cơ địa dị ứng thực phẩm: Đặc biệt lưu ý nhóm các loại hạt dinh dưỡng, vốn là thành phần chủ chốt được cung cấp trong chế độ ăn MIND ^[5].

Cách áp dụng chế độ ăn MIND trong đời sống

Để áp dụng các nguyên lý của chế độ ăn MIND một cách an toàn và phù hợp với lối sống, người dân có thể thực hiện theo các bước cụ thể:

• Nhóm rau củ và trái cây: Tăng cường rau lá xanh đậm và các loại rau củ khác trong các bữa ăn hàng ngày nhằm cung cấp folate và carotenoid chống oxy hóa ^[3]. Bổ sung quả mọng như quả việt quất vào khẩu phần ăn ^[5].
• Lựa chọn chất béo lành mạnh: Sử dụng dầu ô liu nguyên chất làm nguồn chất béo chính trong nấu nướng hoặc trộn salad nhằm cung cấp polyphenol và dưỡng chất có lợi [2, 4]. Bổ sung các loại hạt dinh dưỡng vào bữa phụ một cách điều độ ^[5].
• Nguồn đạm và tinh bột: Tăng cường cá và ngũ cốc nguyên hạt để cung cấp các axit béo không bão hòa đa ^[3]. Hạn chế tối đa các loại thịt đỏ, đồ ăn nhanh nhiều chất béo bão hòa.
• Kiểm soát khẩu phần: Kết hợp thực đơn lành mạnh với việc hạn chế nhẹ calo để quản lý cân nặng hiệu quả, tránh tình trạng thừa cân ^[6].

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe não bộ

Chế độ ăn MIND mang lại nhiều giá trị sinh học tích cực nhờ cung cấp dồi dào các chất chống viêm và chống oxy hóa từ rau xanh, quả mọng và dầu ô liu [2, 4]. Dù vậy, chế độ dinh dưỡng này không phải là phương thuốc duy nhất giúp bảo vệ não bộ trước tiến trình lão hóa ^[6].

Để duy trì trí nhớ bền vững, mỗi người cần kết hợp một chế độ ăn cân bằng với lối sống vận động thường xuyên, kiểm soát tốt cân nặng và các yếu tố nguy cơ tim mạch [7, 8]. Khi có dấu hiệu suy giảm nhận thức hoặc có bệnh lý nền, người dân nên chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế để nhận được chẩn đoán và tư vấn phù hợp nhất.