Củ gấu (hương phụ) là loài cây mọc hoang quen thuộc, thường được dùng trong các bài thuốc dân gian trị đau bụng hay rối loạn kinh nguyệt. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau về việc sử dụng chiết xuất củ gấu để đốt mỡ thừa và hỗ trợ hạ mỡ máu.
Nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng bước đầu cho thấy chiết xuất củ gấu có tiềm năng hỗ trợ giảm cân, giảm vòng eo và cải thiện các chỉ số mỡ máu [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn còn hạn chế về quy mô, chưa thể xem thảo dược này là giải pháp thay thế lối sống lành mạnh hay thuốc điều trị mỡ máu.
Cơ chế tác động chuyển hóa của củ gấu
Củ gấu, tên khoa học là Cyperus rotundus L., chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên quý giá như piceatannol, scirpusin A và scirpusin B [1]. Những thành phần stilbenoid này đóng vai trò quan trọng trong việc can thiệp vào các chu trình chuyển hóa năng lượng và tích lũy mô mỡ trong cơ thể [1].
Thử nghiệm trên tế bào mỡ 3T3 L1 cho thấy chiết xuất củ gấu ức chế quá trình tạo mỡ phụ thuộc vào liều lượng, với giá trị IC50 đạt 9,39 mcg/mL [1]. Quá trình này giúp kìm hãm sự biệt hóa và tích tụ lipid dư thừa vào các tế bào mỡ mới [1].
Bên cạnh đó, các mô hình sinh học dự đoán hoạt chất trong củ gấu tác động chủ yếu lên con đường tương tác phối tử - thụ thể thần kinh và kích hoạt thụ thể protein tyrosine phosphatase 1b [2]. Cơ chế phối hợp này giúp thúc đẩy tiêu hao năng lượng, điều hòa nồng độ hormone leptin, corticosteroid và ổn định chuyển hóa glucose cũng như lipid [1], [2].
Bằng chứng lâm sàng ở người thừa cân
Nghiên cứu lâm sàng nổi bật công bố năm 2022 đã trực tiếp kiểm tra tác dụng của chiết xuất thân rễ củ gấu (tiêu chuẩn hóa chứa 5% stilbenoid) trên người [1]. Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược, thực hiện trên 30 người béo phì có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 đến 40 kg/m2 trong thời gian 90 ngày [1].
Kết quả sau 90 ngày ghi nhận những người dùng chiết xuất củ gấu giảm cân nặng đáng kể, đồng thời giảm rõ rệt số đo vòng eo và chỉ số BMI so với nhóm chứng [1]. Cùng với giảm số đo thể hình, các chỉ số mỡ máu trong huyết thanh của đối tượng tham gia cũng được cải thiện tích cực [1].
Trong suốt thời gian theo dõi lâm sàng, chiết xuất củ gấu được dung nạp tốt và không có tác dụng phụ bất lợi nào được báo cáo [1]. Điều này cho thấy tiềm năng ứng dụng thực tế an toàn của hoạt chất thảo dược này trong kiểm soát cân nặng và hỗ trợ giảm tăng cholesterol máu [1].
Tác động bảo vệ gan và mỡ máu trong phòng thí nghiệm
Hiệu quả điều hòa mỡ máu của củ gấu còn được củng cố qua các mô hình thực nghiệm khác nhau trên động vật. Trong nghiên cứu trên chuột bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo, việc bổ sung chiết xuất củ gấu đường uống giúp ngăn ngừa tăng cân và làm giảm đáng kể nồng độ lipid trong máu [1].
Tại một nghiên cứu công bố năm 2022 về tình trạng tăng cân do thuốc chống loạn thần olanzapine, chiết xuất củ gấu hydroalcoholic ở các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg/ngày dùng trong 21 ngày đã đảo ngược quá trình tăng cân ở chuột [2]. Thảo dược này làm giảm lượng thức ăn tiêu thụ tích lũy, cải thiện sự dung nạp glucose và ổn định hồ sơ mỡ máu [2].
Nghiên cứu công bố năm 2019 cũng ghi nhận tác động tích cực của củ gấu đối với gan và lipid máu [3]. Chuột bị tổn thương gan do CCl4 khi uống phân đoạn củ gấu (liều 100 và 200 mg/kg/ngày) đã bình thường hóa chỉ số men gan cùng các thông số lipid máu như cholesterol, HDL, LDL, VLDL và triglycerid [3]. Nghiên cứu này đồng thời ghi nhận khả năng ức chế virus viêm gan B trên dòng tế bào và chứng minh chiết xuất kích hoạt nhẹ enzym CYP3A4, cho thấy mức độ an toàn liên quan đến chuyển hóa thuốc [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Chiết xuất củ gấu là dược liệu truyền thống lâu đời được ghi nhận trong nền y học Ayurveda và nhiều hệ thống y học cổ truyền trên thế giới [4]. Các báo cáo tổng quan chỉ ra loài cây này có nhiều tác dụng dược lý đa dạng như chống béo phì, hạ đường huyết, chống viêm, kháng oxy hóa và bảo vệ tim mạch, gan [4].
Dù có nhiều tiềm năng, bằng chứng khoa học ở người hiện tại vẫn còn khiêm tốn. Nghiên cứu lâm sàng can thiệp trực tiếp trên người béo phì mới chỉ dừng lại ở quy mô thí điểm với 30 đối tượng [1]. Thời gian theo dõi 90 ngày chưa đủ để khẳng định độ an toàn cũng như hiệu quả bền vững khi dùng dài hạn [1].
Hầu hết các dữ liệu chi tiết về cơ chế điều hòa mỡ máu, giảm triglycerid, LDL hay tăng HDL chi tiết đều chủ yếu đến từ mô hình tế bào và loài gặm nhấm [1], [3], [2]. Người dùng không thể xem việc dùng thảo dược này là biện pháp thay thế phác đồ điều trị rối loạn mỡ máu hay thuốc hạ lipid máu kê đơn.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng uống nước sắc củ gấu tươi hoặc phơi khô tự nhiên tại nhà sẽ mang lại tác dụng giảm cân thần tốc như nghiên cứu. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng sử dụng chiết xuất chuẩn hóa hàm lượng cao stilbenoid (5% Piceatannol, Scirpusin A, Scirpusin B), điều mà cách đun nấu thủ công khó lòng kiểm soát được [1].
Hiểu lầm khác là cho rằng dùng chiết xuất củ gấu thì không cần tập thể dục hay kiêng khem ăn uống. Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa và ngăn ngừa tạo mỡ; nếu chế độ ăn dư thừa nhiều calo, cân nặng và chỉ số lipid vẫn sẽ tăng [1], [2].
Ngoài ra, quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại ở mọi liều lượng cũng là sai lầm. Dù củ gấu cho thấy độ an toàn tốt trong thử nghiệm ngắn hạn [1], việc tự ý sử dụng liều cao kéo dài không rõ nguồn gốc có thể gây quá tải cho các cơ quan giải độc.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận nặng không nên tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ củ gấu khi chưa có chỉ định y khoa. Dù có tiềm năng bảo vệ gan trên thực nghiệm [3], các chiết xuất thảo mộc cô đặc vẫn cần được giám sát chặt chẽ trên nền bệnh lý sẵn có.
Những người đang sử dụng thuốc điều trị rối loạn lipid máu, thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Chiết xuất củ gấu có khả năng điều biến enzym CYP3A4 ở gan, do đó có thể gây tương tác làm thay đổi nồng độ các thuốc dùng kèm [3].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em dưới 18 tuổi không nên sử dụng. Nghiên cứu lâm sàng về củ gấu hiện chỉ mới đánh giá trên người trưởng thành bị béo phì, dữ liệu an toàn cho phụ nữ có thai chưa được thiết lập đầy đủ [1].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu muốn sử dụng củ gấu như một thảo dược hỗ trợ sức khỏe, người dùng nên tìm các sản phẩm chiết xuất có nguồn gốc rõ ràng, được chuẩn hóa hoạt chất stilbenoid và được cơ quan y tế cấp phép lưu hành [1]. Không tự ý đào củ dại ven đường vì nguy cơ lẫn tạp chất, thuốc bảo vệ thực vật hoặc nhiễm nấm mốc.
Khi sử dụng các dạng trà thảo mộc hay sản phẩm bổ sung chứa củ gấu, hãy tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo của nhà sản xuất. Không tăng liều với mong muốn giảm cân nhanh hơn để tránh các phản ứng không mong muốn.
Chìa khóa cốt lõi của việc hạ mỡ máu và giảm cân vẫn là tạo thâm hụt calo hợp lý thông qua ăn uống cân đối, cắt giảm đường tinh luyện, chất béo bão hòa và duy trì hoạt động thể chất đều đặn mỗi ngày. Chiết xuất củ gấu chỉ nên xem là yếu tố hỗ trợ thứ yếu trong lối sống tổng thể lành mạnh.
Tóm lại, chiết xuất củ gấu mở ra hướng đi triển vọng trong việc hỗ trợ kiểm soát thể trọng và cải thiện hồ sơ mỡ máu nhờ các hoạt chất stilbenoid tự nhiên [1]. Tuy vậy, trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào, người bệnh cần hỏi ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt là khi đang điều trị bệnh lý mạn tính.