Nhiều người thường dùng đậu xanh trong các món ăn hàng ngày với kỳ vọng thanh nhiệt và hỗ trợ giảm mỡ máu. Tuy nhiên, liệu đậu xanh có thực sự giúp hạ cholesterol máu hay không là điều cần xem xét kỹ dưới góc độ khoa học.
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh đậu xanh nguyên hạt hoặc chất xơ hòa tan từ đậu xanh trực tiếp làm hạ chỉ số LDL cholesterol ở người. Các bằng chứng hạ cholesterol và LDL hiện mới chỉ dừng lại ở nghiên cứu trên động vật; còn thử nghiệm lâm sàng trên người chỉ ghi nhận đạm đậu xanh giúp giảm triglyceride và cải thiện chức năng mạch máu.
Dữ liệu lâm sàng: Đạm đậu xanh tác động thế nào đến mỡ máu?
Bằng chứng trên người hiện tập trung vào chế phẩm đạm tinh chế thay vì đậu xanh nguyên hạt. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng đã khảo sát chế phẩm đạm đậu xanh tinh chế GLUCODIA chứa 80% protein dạng 8S globulin [1]. Sau giai đoạn thử nghiệm sơ bộ xác định mức dùng 3,0 g mỗi ngày, thử nghiệm chính ghi nhận đạm đậu xanh giúp giảm nồng độ triglyceride (TAG) trung bình trong máu [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận giảm nồng độ insulin, giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR, tăng nồng độ adiponectin và cải thiện men gan, nhưng không ghi nhận hạ đường huyết và không báo cáo tác động làm giảm LDL cholesterol [1].
Năm 2024, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng khác đánh giá tác động của đạm đậu xanh trên người trưởng thành từ 45 đến 60 tuổi [2]. Người tham gia được dùng đồ uống chứa 10 g hoặc 15 g đạm đậu xanh mỗi ngày trong 6 tuần [2]. Kết quả cho thấy chế phẩm này giúp cải thiện độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD), tăng hoạt tính men chống oxy hóa và giảm các chất chỉ điểm viêm [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không đưa ra kết luận về việc hạ cholesterol toàn phần hay LDL cholesterol [2].
Bằng chứng hạ cholesterol trên động vật thực nghiệm
Tác dụng hạ cholesterol của đậu xanh được quan sát thấy rõ hơn trong các mô hình thí nghiệm trên động vật. Trong một thử nghiệm kéo dài 28 ngày, chuột hamster ăn chế độ nhiều cholesterol và chất béo bão hòa với nguồn đạm (chiếm 20%) từ đậu xanh nấu chín hoặc đậu xanh nảy mầm đã giảm nồng độ cholesterol toàn phần và non-HDL trong huyết tương [3]. Lượng cholesterol bài tiết qua phân của hamster tăng lên, đồng thời men gan AST, ALT và sự tích tụ mỡ trong gan cũng giảm [3].
Một nghiên cứu khác trên chuột ăn chế độ giàu chất béo cho thấy việc bổ sung 50% đậu xanh giúp phục hồi mức cholesterol toàn phần, LDL cholesterol và HDL cholesterol về trạng thái tốt hơn, đồng thời cải thiện biểu hiện gen chống oxy hóa ở gan [4]. Đối với chuột bị đái tháo đường do hóa chất, chiết xuất đậu xanh thường và đậu xanh nảy mầm cũng được ghi nhận làm giảm triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL [5].
Bên cạnh đó, chuột tăng cholesterol được cho dùng đậu xanh lên men ghi nhận giảm mỡ máu và men gan, đi kèm phục hồi nồng độ oxit nitric và điều hòa biểu hiện các gen liên quan đến xơ vữa động mạch như tăng Apoe và giảm Vwf [6]. Thử nghiệm sớm trước đây trên thỏ ăn khẩu phần chứa 70% bột đậu xanh và giá đỗ cũng ghi nhận sự suy giảm cholesterol toàn phần [7].
Cơ chế đề xuất từ các thí nghiệm ống nghiệm
Một số nghiên cứu cơ chế gợi ý khả năng gắn kết chất béo của thành phần trong đậu xanh. Thí nghiệm năm 2025 cho thấy thành phần lignin tách từ vỏ đậu xanh có khả năng giữ dầu và hấp phụ cholesterol cũng như muối mật sodium cholate trong ống nghiệm cao hơn đáng kể so với cellulose [8]. Lignin từ vỏ đậu cũng thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH và ABTS [8].
Ngoài ra, các tài liệu tổng quan nhận định lượng phytosterol trong đậu xanh có cấu trúc tương tự cholesterol, có thể cạnh tranh và cản trở quá trình sinh tổng hợp cũng như hấp thu cholesterol ở động vật [7]. Chiết xuất ethanol của đậu xanh cũng thể hiện hoạt tính chống peroxy hóa lipid và giảm mỡ nội bào trên mô hình tế bào gan HepG2 [4].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ
Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa thể trả lời một số câu hỏi quan trọng đối với sức khỏe con người:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng kiểm tra tác động riêng biệt của chất xơ hòa tan đậu xanh lên chỉ số LDL cholesterol ở người bệnh mỡ máu.
- Chưa có dữ liệu xác định việc ăn đậu xanh chế biến thông thường ở liều lượng thực phẩm gia đình mang lại hiệu quả hạ cholesterol tương đương như trên động vật hay không.
- Chưa xác định được độ an toàn và hiệu quả lâu dài của các dạng chiết xuất đạm hoặc vỏ đậu xanh liều cao trên người có nguy cơ tim mạch.
Hiểu lầm thường gặp về đậu xanh và chỉ số mỡ máu
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần thường xuyên ăn chè đậu xanh hoặc uống bột đậu xanh là có thể làm sạch mỡ máu và hạ cholesterol. Thực tế, các nghiên cứu ghi nhận giảm LDL cholesterol đều thực hiện trên động vật với liều phối trộn rất lớn (20% đến 50% khẩu phần ăn) [3], [4] hoặc dùng dịch chiết [5]. Thử nghiệm lâm sàng ở người chỉ dùng đạm đậu xanh tinh chế và chỉ ghi nhận giảm triglyceride chứ chưa chứng minh hạ LDL [1].
Một hiểu lầm khác là dùng đậu xanh thay thế thuốc điều trị mỡ máu. Các dữ liệu khoa học hiện hành chưa đủ cơ sở để coi đậu xanh là phương pháp điều trị thay thế phác đồ y khoa đối với tình trạng rối loạn lipid máu.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang mắc bệnh tăng cholesterol máu hoặc có bệnh lý tim mạch không nên tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng đậu xanh hay các chế phẩm từ đậu xanh.
Người có hệ tiêu hóa kém cần lưu ý khi tăng đột ngột lượng đậu trong khẩu phần vì chất xơ và đạm thực vật có thể gây đầy hơi, khó tiêu. Những ai có ý định dùng thực phẩm chức năng chứa chiết xuất đạm đậu xanh cô đặc cần trao đổi trước với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Áp dụng đậu xanh vào chế độ ăn uống thực tế
Đậu xanh là nguồn cung cấp đạm thực vật và chất xơ có lợi cho cơ thể. Bạn có thể bổ sung đậu xanh nguyên hạt nấu chín, giá đỗ hoặc cháo đậu xanh vào thực đơn với lượng vừa phải để đa dạng hóa dinh dưỡng. Khi chế biến, nên hạn chế cho nhiều đường cát, nước cốt dừa hoặc mỡ động vật để tránh làm tăng tổng lượng calo và chất béo bão hòa.
Đậu xanh là thực phẩm lành mạnh nhưng bằng chứng lâm sàng về khả năng hạ cholesterol và LDL ở người vẫn chưa đầy đủ. Người có chỉ số mỡ máu cao nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
