Nhiều phụ huynh quan tâm việc áp dụng chế độ ăn ketogenic (keto) giàu chất béo nhằm giảm cân hoặc kiểm soát bệnh cho trẻ nhỏ. Chế độ ăn này cắt giảm tối đa carbohydrate và tăng mạnh lượng chất béo nạp vào cơ thể [1]. Vấn đề đặt ra là liệu chế độ ăn keto có gây rối loạn lipid máu và tăng men tim ở trẻ hay không.
Bằng chứng hiện nay cho thấy phản ứng lipid máu khi ăn keto rất biến thiên và chưa có dữ liệu chứng minh keto làm tăng men tim ở trẻ nhỏ. Dữ liệu trên trẻ em chủ yếu đến từ các nhóm bệnh nhi riêng biệt như động kinh hoặc béo phì với kết quả trái chiều, phần lớn nghiên cứu còn lại mới thực hiện trên người trưởng thành hoặc động vật [1] [2] [3].
Cơ chế chuyển hóa chất béo và lipid máu
Chế độ ăn keto ép cơ thể chuyển từ đốt đường sang đốt mỡ, tạo thể ketone để cung cấp năng lượng [4]. Việc nạp tỷ lệ chất béo rất cao tạo gánh nặng chuyển hóa lipid [1].
Ở mô hình chuột, chế độ ăn giàu chất béo KDH (91,3% chất béo, 1% tinh bột, 7,7% protein) làm tăng tích tụ mỡ trong gan kèm tăng nồng độ cholesterol toàn phần và triglyceride [1]. Sự thay đổi thành phần hệ vi sinh đường ruột khi ăn keto cũng liên quan mật thiết đến tình trạng tích tụ lipid này [1].
Bằng chứng khoa học về lipid máu ở trẻ nhỏ ăn keto
Dữ liệu lâm sàng về ảnh hưởng của chế độ ăn keto lên lipid máu ở trẻ em hiện rất hạn chế [2]. Một số tổng quan chỉ ra keto có tiềm năng hỗ trợ giảm cân và cải thiện rối loạn đường huyết, mỡ máu ở trẻ béo phì, nhưng vẫn cần thêm nghiên cứu để xác định tính hiệu quả và an toàn [2].
Ngược lại, một nghiên cứu trên trẻ em mắc chứng động kinh ghi nhận sự gia tăng đáng kể các lipoprotein chứa ApoB và sụt giảm HDL-cholesterol sau 6 tháng áp dụng chế độ ăn keto [3]. Dù vậy, các báo cáo lâm sàng khác ở trẻ em lại không ghi nhận cùng kết quả tiêu cực này [3].
Tác động của keto lên cholesterol ở người trưởng thành
Ở người lớn, các thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận phản ứng rất khác nhau [3]. Một nghiên cứu trên người lớn bị rối loạn lipid máu sinh xơ vữa cho thấy nồng độ ApoB và LDL-cholesterol tăng đáng kể sau 90 ngày ăn keto [3]. Một nhóm nhỏ người áp dụng keto ghi nhận cholesterol tăng vọt từ 50% đến hơn 100%, LDL-cholesterol vượt mốc 300 mg/dL [3].
Nghiên cứu bệnh chứng năm 2024 trên 250 người lớn (158 người ăn keto, 92 người đối chứng) cho kết quả tương tự [5]. Nhóm ăn keto có nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol, triglyceride và chỉ số nguy cơ tim mạch TG/HDL cao hơn nhóm không ăn keto [5]. Cụ thể, mức LDL-cholesterol trung bình ở người bình thường là 56 mg/dL, nhưng tăng vọt lên 97,58 mg/dL ở người thừa cân và 108,2 mg/dL ở người béo phì theo chế độ keto [5].
Điều y văn hiện tại chưa biết
Tài liệu khoa học hiện có hoàn toàn không cung cấp số liệu hay bằng chứng về việc chế độ ăn keto làm tăng men tim ở trẻ em hoặc người lớn. Mọi suy đoán về tổn thương hoại tử cơ tim trực tiếp từ chế độ ăn này chưa có cơ sở thực chứng.
Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá đồng thời tác động của keto lên cả lipid máu và hệ vi sinh đường ruột [1]. Các dữ liệu hiện tại cũng không trả lời được liệu việc tăng LDL-cholesterol đơn thuần khi ăn ít carbohydrate có gây nguy cơ tim mạch dài hạn tương tự như các bệnh chuyển hóa khác hay không [3].
Ai cần thận trọng khi tiếp cận chế độ ăn keto?
Trẻ em là đối tượng tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn keto nếu không có chỉ định và giám sát của bác sĩ nhi khoa [6]. Trẻ có rối loạn chuyển hóa lipid bẩm sinh như hội chứng tăng chylomicron máu gia đình cần phác đồ can thiệp dinh dưỡng chuẩn mực khác [6].
Người có nguy cơ tim mạch cao hoặc tiền sử rối loạn lipid máu cần thận trọng [7] [3]. Can thiệp dinh dưỡng hàng đầu cho rối loạn mỡ máu ở trẻ em hiện nay là bổ sung chất xơ tự nhiên từ trái cây, rau, ngũ cốc, đậu thay vì tăng nạp chất béo bão hòa [6].
Áp dụng chế độ ăn an toàn cho sức khỏe tim mạch
Để kiểm soát mỡ máu và giảm thiểu nguy cơ tim mạch, các mô hình dinh dưỡng giàu bằng chứng nhất gồm chế độ ăn Địa Trung Hải, ăn dựa vào thực vật và ăn nhiều chất xơ [7]. Những chế độ ăn này cung cấp chất béo không bão hòa đơn như omega-3, polyphenol và chất xơ hòa tan giúp giảm stress oxy hóa và điều hòa hấp thu dinh dưỡng [7].
Phụ huynh không tự ý ép trẻ nhỏ ăn kiêng keto theo các trào lưu giảm cân nhanh [5]. Khi trẻ có dấu hiệu thừa cân hoặc nghi ngờ rối loạn lipid máu, can thiệp lối sống, tăng vận động và tối ưu hóa chất xơ là hướng tiếp cận cơ bản, an toàn nhất [7] [6].





