Người tập thể hình thường e ngại chế độ ăn ketogenic (keto) làm mất cơ bắp do lượng carbohydrate bị cắt giảm nghiêm trọng. Mối lo này dẫn đến câu hỏi: cần nạp bao nhiêu protein để vừa duy trì trạng thái ketosis, vừa bảo toàn tối đa khối lượng cơ?

Bằng chứng thực nghiệm trên các vận động viên cho thấy ngưỡng nạp protein hiệu quả để bảo vệ cơ bắp dao động từ 1,8 g/kg đến 2,8 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, tùy cường độ tập luyện. Mức tiêu thụ tối thiểu để ngăn dị hóa mô nạc là 1,2 g/kg/ngày, trong khi việc nạp đạm không nhất thiết phá vỡ khả năng thích ứng ketosis nếu được phân bổ đúng.

Ngưỡng protein tối ưu qua các nghiên cứu thực nghiệm

Dữ liệu trên người tập tạ ghi nhận chế độ ăn keto có thể gây giảm nhẹ khối nạc nhưng không làm giảm hiệu suất vận động chuyên biệt [1]. Một yếu tố gây nhiễu lớn trong các can thiệp keto là lượng protein hàng ngày tính theo gram trên mỗi kilogam thể trọng và mức độ tập luyện của đối tượng [1].

Một nghiên cứu can thiệp trong 30 ngày trên vận động viên thể dục dụng cụ đỉnh cao cho thấy khẩu phần ăn keto cung cấp khoảng 2,8 g protein/kg thể trọng mỗi ngày (~40% tổng năng lượng, tương đương 130 ± 25 g/ngày) giúp duy trì hoàn toàn sức mạnh và sức bộc phát [2][3]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng ngưỡng tối thiểu để bảo toàn khối nạc khi giảm cân là 1,2–1,7 g/kg thể trọng; lượng nạp dưới 1,2 g/kg thể trọng sẽ dẫn đến mất dần mô nạc và giảm thể lực [3]. Một đối tượng nặng 80 kg trong chế độ hạn chế năng lượng cần tối thiểu 135 g protein/ngày để giữ cơ [3].

Thử nghiệm kéo dài 30 ngày khác trên cầu thủ bóng đá bán chuyên áp dụng mức nạp 1,8 g protein/kg thể trọng/ngày (chiếm 25–30% năng lượng) kết hợp 30–40 g đạm casein trước khi ngủ [2]. Kết quả cho thấy nhóm vận động viên này giảm khối mỡ, duy trì tốt sức mạnh và khối mô mềm nạc [2]. Việc cung cấp thiếu protein sẽ ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến hiệu suất vận động [2].

Cơ chế thể ceton và protein phối hợp bảo vệ cơ

Sự cân bằng protein cơ bắp chịu tác động từ tín hiệu axit amin, hormone và kích thích cơ học [1]. Trạng thái ketosis kích hoạt cơ chế "tiết kiệm cơ bắp" (muscle-sparing effect) sau vài ngày thích ứng [2].

Khi cơ thể sử dụng thể ceton và axit béo tự do làm nguồn năng lượng chính, nhu cầu tân tạo đường (gluconeogenesis) giảm đi rõ rệt [2]. Do tân tạo đường gắn liền với quá trình phân giải protein cơ, việc giảm nhu cầu này trực tiếp bảo vệ khối cơ khỏi sự dị hóa [2][4].

Cả chế độ ăn keto và việc tăng nồng độ thể ceton đều làm giảm quá trình oxy hóa leucine, giảm bài tiết nitơ và giải phóng alanine từ cơ trong điều kiện thiếu năng lượng hoặc viêm cấp tính [4]. Đồng thời, lượng axit amin từ chế độ ăn kích hoạt con đường tín hiệu mTOR, thúc đẩy tổng hợp protein để duy trì khối nạc [2][4].

Các biến thể keto áp dụng trong tập luyện

Tùy theo mục tiêu hình thể và giai đoạn tập luyện, các dạng keto có mức protein khác nhau có thể được cân nhắc [5]:

Chế độ keto tiêu chuẩn (SKD) thường quy định carbohydrate dưới 30 g/ngày, chất béo chiếm 70%, protein 20% và carbohydrate 10% năng lượng, tương đương 1,2–1,5 g protein/kg thể trọng lý tưởng hoặc 1,0–1,2 g/kg khối lượng không mỡ [5].

Chế độ keto giàu protein (High-protein KD) điều chỉnh tỷ lệ thành 60% chất béo, 35% protein và 5% carbohydrate [5]. Tỷ lệ này sát với nhu cầu của người tập kháng lực nặng muốn giữ mô nạc [2][5].

Chế độ keto theo mục tiêu (Targeted KD) cho phép bổ sung 25–50 g carbohydrate vào thời điểm 30 phút trước buổi tập cường độ cao [5]. Chế độ keto chu kỳ (Cyclic KD) luân phiên 5 ngày ăn keto nghiêm ngặt với 2 ngày bù carbohydrate [5].

Ai nên thận trọng khi áp dụng keto giàu đạm?

Người chưa có thời gian thích ứng: Cơ thể cần khoảng 7 ngày để hoàn tất quá trình thích nghi chuyển hóa ceton (keto-adaptation) [3]. Trong tuần đầu, hiệu suất tập luyện có thể suy giảm trước khi các enzyme thích nghi hoàn toàn [3].

Người tập luyện nhưng thiếu khoáng chất: Sự thiếu hụt natri và kali làm suy giảm cân bằng nitơ và cản trở việc bảo tồn mô chức năng [3]. Mất nước cũng dẫn đến suy giảm lớn về hiệu suất vận động [2].

Người có bệnh lý nền: Chế độ ăn keto điều trị hoặc giảm cân cần giám sát y khoa, đặc biệt với người mắc các rối loạn chuyển hóa hoặc bệnh mạn tính [5].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Nghiên cứu riêng trên vận động viên thể hình thi đấu: Các dữ liệu thể thao hiện có tập trung vào cầu thủ bóng đá [2], vận động viên thể dục dụng cụ [2][3] và người nâng tạ nói chung [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn riêng biệt trên vận động viên thể hình chuyên nghiệp ở giai đoạn siết cơ (cutting) sâu.

Tác động chính xác lên testosterone dài hạn ở người: Dữ liệu trên chuột cho thấy keto không đổi testosterone, nhưng dữ liệu trên người còn trái chiều và hạn chế; một số đo lường bị nhiễu do giai đoạn nạp lại carbohydrate [1].

Hướng dẫn thực hành giữ cơ trên keto

Duy trì đạm ở mức 1,8–2,8 g/kg thể trọng mỗi ngày dựa trên cường độ tập kháng lực; không để mức nạp rơi xuống dưới 1,2 g/kg thể trọng [2][3].

Bổ sung đầy đủ chất điện giải natri và kali để giữ cân bằng nitơ và mô cơ nạc [3]. Đảm bảo uống đủ nước để tránh mất nước làm giảm sức mạnh [2].

Cân nhắc bổ sung 30–40 g protein giải phóng chậm (như casein) trước khi ngủ nhằm hỗ trợ hồi phục cơ bắp trong đêm [2].

Duy trì chế độ tối thiểu trên 30 ngày để cơ thể vượt qua giai đoạn thích ứng 7 ngày ban đầu [2][3].

Chế độ ăn keto không nhất thiết gây teo cơ nếu lượng protein và chất điện giải được cung cấp đầy đủ. Vận động viên thể hình cần điều chỉnh lượng đạm từ 1,8 g/kg/ngày trở lên và theo dõi phản ứng cơ thể để tối ưu hóa hình thể lẫn sức mạnh.