Cơn đau rát vùng thượng vị, cảm giác cồn cào sau khi ăn hoặc khi đói là nỗi ám ảnh dai dẳng của những người mắc bệnh lý dạ dày. Trong dân gian, nhiều loại thảo mộc thường được truyền tai nhau về khả năng làm dịu đường tiêu hóa, trong đó cây cúc chỉ thiên (tên khoa học: Elephantopus scaber) nhận được nhiều sự quan tâm. Nhiều người thắc mắc liệu chiết xuất từ loại thảo dược này có thực sự giúp giảm tiết acid và chữa lành các vết loét dạ dày như lời đồn?

Dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm, hiện chưa có bằng chứng nghiên cứu trực tiếp chứng minh chiết xuất cúc chỉ thiên làm lành vết loét hay giảm tiết acid dạ dày ở người. Các nghiên cứu hiện có về loài cây này chủ yếu tập trung vào đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trước tác hại của cồn [1]. Dù vậy, những hiểu biết hiện đại về sinh lý học tiêu hóa đã làm sáng tỏ cơ chế phòng vệ tự nhiên của niêm mạc dạ dày trước sự tấn công của acid và dịch vị [1, 4].

Hệ thống bảo vệ niêm mạc dạ dày hoạt động ra sao?

Lòng dạ dày là một môi trường vô cùng khắc nghiệt, thường xuyên tiếp xúc với các yếu tố nội sinh có tính bào mòn cao như acid hydrochloric 0,1N, men tiêu hóa pepsin, acid mật và độc tố vi khuẩn Helicobacter pylori, cùng các yếu tố ngoại sinh như thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và cồn [2]. Để tồn tại trong môi trường này mà không bị tự tiêu hóa, dạ dày dựa vào hệ thống phòng thủ đa tầng gồm lớp tiền biểu mô, lớp biểu mô và lớp hậu biểu mô [2].

Trong số các hàng rào này, lớp chất nhầy (mucus) được xem là tuyến phòng thủ vật lý đầu tiên và duy nhất ngăn cách trực tiếp giữa lòng dạ dày với bề mặt niêm mạc [3]. Lớp gel này có tính chất đàn hồi - nhớt, ngăn cản sự khuếch tán ngược của ion hydro (H+) và phối hợp cùng ion bicarbonate do tế bào biểu mô tiết ra để trung hòa acid [3]. Khi tính chất của lớp chất nhầy suy giảm, tính thấm tăng lên hoặc thành phần mucin bị phân hủy bởi men pepsin hoặc protease và lipase từ vi khuẩn H. pylori, niêm mạc sẽ bị tổn thương nghiêm trọng [3].

Khi hàng rào bảo vệ bị suy yếu hoặc các yếu tố phá hủy áp đảo, các vết trợt và vết loét dạ dày sẽ hình thành [2]. Khái niệm "bảo vệ tế bào" (cytoprotection) đã được đề xuất từ cuối thập niên 1970 khi các nhà khoa học phát hiện ra rằng prostaglandin E2 (PGE2) dù ở liều rất nhỏ cũng có thể bảo vệ niêm mạc trước cả các tác nhân gây hoại tử cực mạnh như cồn tuyệt đối hoặc nước sôi [2]. Sự tổng hợp PGE2 nội sinh kích thích tế bào niêm mạc tăng sinh và gia tăng bài tiết chất nhầy, giúp tái tạo hàng rào biểu mô bị tổn hại [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cúc chỉ thiên?

Cúc chỉ thiên là loại cây mọc hoang phổ biến và từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học chính thống về tác dụng trực tiếp của loài cây này trên bệnh viêm loét dạ dày còn rất khan hiếm.

Năm 2012, một nghiên cứu thực nghiệm đã đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất ethanol từ cây cúc chỉ thiên (Elephantopus scaber) trên mô hình chuột bị tổn thương gan do cồn [1]. Kết quả nghiên cứu ghi nhận:

  • Chiết xuất cúc chỉ thiên chứa hàm lượng cao các hợp chất phenolic và flavonoid toàn phần [1].
  • Ở chuột bị tổn thương do cồn, cúc chỉ thiên ở nồng độ thấp giúp làm giảm các chỉ số sinh hóa huyết thanh bao gồm AST, ALT, ALP, triglyceride và bilirubin toàn phần, đồng thời giảm sự tích tụ giọt mỡ trong gan [1].
  • Ở nồng độ cao, chiết xuất này có thể phục hồi tổn thương gan về mức tương đương với nhóm đối chứng bình thường và nhóm dùng đối chứng dương Phyllanthus niruri [1].
  • Nghiên cứu cũng khẳng định chiết xuất Elephantopus scaber đường uống không thể hiện độc tính cấp trên chuột [1].

Nghiên cứu trên cho thấy cúc chỉ thiên có tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan nhờ lượng flavonoid dồi dào [1]. Tuy nhiên, công trình này hoàn toàn không khảo sát trên mô hình loét dạ dày, không đo lường chỉ số acid dịch vị hay khả năng tiết chất nhầy ở đường tiêu hóa. Do đó, việc suy diễn rằng cúc chỉ thiên có thể làm lành vết loét dạ dày là chưa có cơ sở khoa học xác thực.

Các cơ chế tự nhiên giúp làm lành và bảo vệ vết loét

Mặc dù bằng chứng trên cúc chỉ thiên còn hạn chế, các nghiên cứu trên các hợp chất tự nhiên khác đã chỉ ra các cơ chế then chốt giúp niêm mạc dạ dày chống lại sự bào mòn của acid và phục hồi tổn thương.

Nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống trắng Wistar bị loét dạ dày do acid acetic cho thấy hoạt chất pectic polysaccharide (SRPP) giúp giảm khoảng 90% chỉ số loét dạ dày [4]. Hoạt chất này phục hồi lượng mucin bị bào mòn, làm trẻ hóa biểu mô niêm mạc, gia tăng mucin trọng lượng phân tử cao thay vì dạng mucin thoái hóa 55 kDa thường thấy trong vết loét [4]. Ngoài ra, SRPP làm giảm khoảng 3 lần nồng độ galectin-3 (chỉ dấu viêm) và điều hòa các enzym matrix metalloproteinase (MMP) gây tổn thương mô thông qua việc kích hoạt tổng hợp PGE2 [4].

Các nghiên cứu khác trên mô hình tổn thương dạ dày do cồn ở chuột cũng cho thấy nhiều hợp chất tự nhiên và chất kháng acid bảo vệ niêm mạc thông qua việc:

  • Giảm thể tích và độ acid tự do cũng như acid toàn phần trong dịch vị [5].
  • Kích thích sản xuất chất nhầy giàu glycoprotein để che phủ vết loét [6].
  • Giảm thâm nhiễm tế bào bạch cầu trung tính vào vùng niêm mạc bị loét, từ đó ngăn chặn sự giải phóng các gốc oxy hóa tự do gây độc tế bào và hạn chế rối loạn vi tuần hoàn [6].
  • Tăng cường hoạt động của các enzym chống oxy hóa nội sinh như catalase (CAT), superoxide dismutase (SOD) và glutathione (GSH), đồng thời giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) biểu thị cho quá trình peroxy hóa lipid [5].
  • Tăng cường biểu hiện của protein sốc nhiệt HSP-70 và ức chế protein gây chết tế bào Bax, giúp tế bào biểu mô chống chịu tốt hơn trước stress [7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị dạ dày

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng chống oxy hóa tổng thể của thảo mộc với khả năng chữa khỏi bệnh viêm loét dạ dày. Mặc dù stress oxy hóa đóng vai trò lớn trong cơ chế bệnh sinh của tổn thương niêm mạc [5, 8], một hoạt chất muốn làm lành vết loét cần phải tác động trực tiếp lên cân bằng acid - pepsin, lưu lượng máu nuôi dưỡng và tính toàn vẹn của lớp màng nhầy [1, 4, 7].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống thay thế thuốc tây". Cần phân biệt rõ giữa tác dụng bảo vệ tế bào (phòng ngừa tổn thương) và tác dụng kích thích làm lành một vết loét đã hình thành [8]. Nhiều chất có khả năng bảo vệ tế bào trên động vật thí nghiệm nhưng chưa chắc đã thúc đẩy làm lành vết loét thực thể trên người [8]. Tự ý ngưng thuốc ức chế acid hoặc kháng sinh diệt H. pylori do bác sĩ kê đơn để dùng nước lá cúc chỉ thiên có thể khiến ổ loét ăn sâu, dẫn đến biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày.

Ai nên thận trọng?

Do các dữ liệu khoa học về tính an toàn và dược lý của cúc chỉ thiên trên dạ dày người còn rất sơ sài, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:

  • Người đang có ổ loét dạ dày - tá tràng tiến triển, đau dữ dội hoặc có dấu hiệu xuất huyết (đi ngoài phân đen, nôn ra máu).
  • Người nhiễm vi khuẩn H. pylori cần phác đồ điều trị chuẩn để triệt tiêu nguồn tiết enzym protease và lipase gây phá hủy chất nhầy [3].
  • Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.
  • Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống đông, thuốc kháng viêm NSAID.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Để hỗ trợ niêm mạc dạ dày tự phục hồi một cách an toàn và khoa học, người bệnh nên xây dựng chế độ sinh hoạt hợp lý:

  • Duy trì chế độ ăn đúng giờ, tránh để bụng quá đói khiến acid tự do tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc, đồng thời không ăn quá no gây áp lực lên thành dạ dày.
  • Hạn chế tối đa rượu bia và đồ uống có cồn, bởi cồn là tác nhân gây hoại tử trực tiếp, phá vỡ hàng rào chất nhầy - bicarbonate và kích thích phản ứng viêm mạnh mẽ [1, 5, 7].
  • Thận trọng với các loại thuốc giảm đau kháng viêm; luôn tham khảo ý kiến bác sĩ để được kê thêm thuốc bảo vệ dạ dày nếu bắt buộc phải sử dụng kéo dài.
  • Nếu có nguyện vọng dùng thêm bất kỳ bài thuốc hay chiết xuất thảo mộc nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để tránh tương tác bất lợi.

Vết loét dạ dày là bệnh lý phức tạp bắt nguồn từ sự mất cân bằng giữa yếu tố tấn công và hàng rào phòng thủ [4]. Thay vì đặt niềm tin vào các giải pháp dân gian chưa được kiểm chứng đầy đủ như cúc chỉ thiên, việc tuân thủ chỉ định y khoa và duy trì lối sống lành mạnh vẫn là chìa khóa vàng để bảo vệ đường tiêu hóa.