Thói quen uống trà thảo mộc và mối nguy tiềm ẩn
Nhiều người Việt có thói quen hãm các loại trà thảo mộc có vị ngọt thanh như cam thảo để thanh nhiệt, làm dịu cổ họng hoặc hỗ trợ tiêu hóa mỗi ngày. Với tâm lý thảo dược tự nhiên lành tính, không ít người dùng cam thảo liên tục trong thời gian dài như một loại nước giải khát thông thường [1]. Thậm chí, nhiều thang thuốc y học cổ truyền cũng thường xuyên xuất hiện vị thuốc này nhằm điều vị và dẫn thuốc [2].
Tuy nhiên, đối với những người có tiền sử tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch, việc lạm dụng cam thảo lại tiềm ẩn hiểm họa khó lường. Rất nhiều trường hợp nhập viện cấp cứu vì huyết áp tăng vọt bất thường hoặc liệt cơ bắt nguồn từ chính thói quen tưởng chừng vô hại này [3] [4]. Các chuyên gia y tế đã ghi nhận hoạt chất trong cam thảo có thể tác động trực tiếp lên hệ thống nội tiết điều hòa thể tích tuần hoàn của cơ thể [3] [5].
Vì sao cam thảo có thể khiến huyết áp tăng vọt?
Câu trả lời nằm ở hiện tượng giữ muối và nước trong cơ thể do một hội chứng có tên là giả tăng aldosteron (pseudoaldosteronism) [3] [5]. Khi tiêu thụ lượng lớn hoặc dùng kéo dài, thành phần hoạt tính trong cam thảo làm đảo lộn sự cân bằng của các hormone điều hòa huyết áp [1] [5]. Cơ thể người dùng sẽ liên tục tích lũy natri trong khi lại bài tiết ồ ạt kali qua đường nước tiểu [6].
Hệ quả là thể tích dịch ngoại bào giãn rộng, lòng mạch phải chịu áp lực tuần hoàn lớn hơn bình thường, dẫn tới tình trạng tăng huyết áp trầm trọng [6]. Đồng thời, tình trạng tụt kali huyết đi kèm còn đe dọa trực tiếp đến hoạt động của cơ bắp và nhịp tim [7] [4]. Đây là lý do vì sao các bệnh nhân huyết áp cao được khuyến cáo không nên tự ý dùng nhiều cam thảo [3].
Cơ chế tác động: Hoạt chất cam thảo "khóa" enzym bảo vệ cơ thể
Thành phần hoạt tính chính trong cam thảo là glycyrrhizin, chất này khi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa thành axit glycyrrhetinic và các dẫn xuất khác [3] [1] [8]. Thông thường, hormone cortisol trong máu có khả năng gắn vào thụ thể mineralocorticoid ở thận giống như hormone aldosteron. Để ngăn ngừa việc cortisol kích hoạt thụ thể này gây giữ muối, cơ thể có sẵn enzym 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11beta-HSD2) để chuyển hóa cortisol thành cortisone bất hoạt [3].
Tuy nhiên, axit glycyrrhetinic cùng các chất chuyển hóa của nó sẽ ức chế mạnh mẽ enzym 11beta-HSD2 [3] [2]. Khi "lá chắn" enzym này bị vô hiệu hóa, nồng độ tự do của cortisol tại mô thận tăng vọt, tự do gắn và kích hoạt thụ thể mineralocorticoid [6]. Hiện tượng này làm tăng tái hấp thu natri ở ống thận xa, kéo theo nước vào lòng mạch, gây tăng huyết áp kịch phát và đẩy kali ra ngoài nước tiểu [6]. Mặc dù biểu hiện bên ngoài giống hệt tình trạng cường aldosteron, nhưng xét nghiệm máu thực tế lại cho thấy nồng độ aldosteron và hoạt tính renin huyết tương đều bị ức chế xuống mức rất thấp [3] [6].
Bằng chứng lâm sàng: Những tai biến nguy hiểm được ghi nhận
Y văn thế giới đã ghi nhận rất nhiều ca bệnh nặng và biến chứng nguy hiểm liên quan đến cam thảo. Một báo cáo năm 2018 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 47 tuổi dùng 225 mg glycyrrhizin mỗi ngày trong suốt 3 năm để hỗ trợ điều trị viêm đường mật nguyên phát [1]. Bệnh nhân được đưa vào khoa cấp cứu trong tình trạng cơn tăng huyết áp kịch phát lên tới 230/110 mmHg kèm theo hạ kali máu, tổn thương võng mạc và bệnh lý thận do huyết áp cao dù trước đó không hề có tiền sử cao huyết áp [1]. Sau khi ngừng glycyrrhizin và điều trị hạ áp tích cực, huyết áp của bệnh nhân đã trở về mức 110/60 mmHg sau 6 tháng [1].
Tại Nhật Bản, một phân tích năm 2014 mô tả ca bệnh một phụ nữ 79 tuổi có tiền sử tăng huyết áp nguyên phát dùng hai bài thuốc đông y chứa tổng cộng 5 g cam thảo mỗi ngày để trị đau lưng [3]. Chỉ sau 2 tuần dùng thuốc, bệnh nhân bị yếu tứ chi, đau cơ đùi dữ dội, thiểu niệu, huyết áp tăng cao, hạ kali máu và nồng độ creatine kinase tăng vọt do tiêu cơ vân [3]. Tình trạng này được kiểm soát sau 2 tuần điều trị bổ sung kali và dùng thuốc lợi tiểu kháng aldosteron spironolactone [3].
Đáng lo ngại hơn, một trường hợp tử vong được báo cáo qua giải phẫu bệnh năm 1994 ở một nam giới 78 tuổi có tiền sử tăng huyết áp dùng 280 mg glycyrrhizin mỗi ngày suốt 7 năm [7]. Bệnh nhân nhập viện với kali máu hạ chỉ còn 1,9 mEq/l, suy thận cấp, myoglobin huyết thanh tăng vọt tới 46 microgam/ml và hoại tử tiêu cơ vân nặng nề [7]. Kết quả tử thiết cho thấy hiện tượng lắng đọng canxi nghiêm trọng tại các khối cơ vân bị tổn thương ở đùi, cổ, nách và cả cơ tim [7].
Ngoài ra, việc dùng cam thảo quá liều còn đe dọa trực tiếp đến nhịp tim. Năm 2024, một ca bệnh ngộ độc thuốc viên cam thảo hợp chất đã dẫn tới hạ kali máu trầm trọng, gây ra cơn xoắn đỉnh (Torsade de Pointes) đe dọa tính mạng, đi kèm tăng huyết áp nặng và bùng phát triệu chứng hưng cảm [4]. Các yếu tố căng thẳng như viêm nhiễm cũng có thể làm bộc phát độc tính; một bệnh nhân nam 73 tuổi dùng 75 mg glycyrrhizin/ngày trong 12 năm không có triệu chứng nhưng khi mắc thêm viêm phổi, lượng cortisol tăng cao do phản ứng viêm đã kích hoạt hội chứng giả tăng aldosteron gây liệt tứ chi và tiêu cơ vân [6].
Chuyển hóa phức tạp và các chất chuyển hóa trong cơ thể
Các nghiên cứu sâu hơn về dược lý cho thấy độc tính của cam thảo không chỉ đến từ hoạt chất ban đầu mà còn qua các chất chuyển hóa trung gian. Một nghiên cứu công bố năm 2019 phát hiện chất chuyển hóa 18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate và 22alpha-hydroxy-18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate có khả năng ức chế enzym 11beta-HSD2 rất mạnh [2]. Phân tích huyết tương của một bệnh nhân bị tiêu cơ vân do dùng cam thảo đã phát hiện nồng độ chất 18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate lên tới 8,6 microM và axit glycyrrhetinic là 1,3 microM [2]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra cam thảo có mặt trong hơn 70% các bài thuốc Kampo được cấp phép tại Nhật Bản, khiến nguy cơ quá liều tích lũy là rất phổ biến [2].
Bên cạnh đó, quá trình chuyển hóa axit glycyrrhetinic tại gan thông qua các enzym UDP-glucuronosyltransferase (UGT) cũng đóng vai trò quyết định mức độ tích tụ chất độc [8]. Một nghiên cứu năm 2017 chứng minh một số hợp chất tự nhiên như protopanaxadiol trong nhân sâm hoặc polyphenol như isoliquiritigenin có thể ức chế quá trình glucuronid hóa này ở các mức nồng độ ức chế IC50 khác nhau trong microsome gan người [8]. Điều này lý giải tại sao việc phối hợp nhiều loại thảo dược hoặc dùng các bài thuốc hỗn hợp không rõ nguồn gốc có thể làm thay đổi tốc độ chuyển hóa và gia tăng nguy cơ ngộ độc cam thảo trên thực tế [3] [8].
Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng cam thảo
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn an toàn, uống nhiều chỉ bổ chứ không hại" [1]. Rất nhiều người tự ý uống nước rễ cam thảo đậm đặc thay nước lọc mỗi ngày mà không hề biết rằng các độc chất đang âm thầm tích tụ trong cơ thể [7] [2]. Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ khi uống thuốc đông y mới gặp rủi ro, trong khi thực tế kẹo ngọt, thực phẩm và các viên ngậm chứa chiết xuất cam thảo đều có thể gây ngộ độc nếu tiêu thụ vượt mức kiểm soát [3] [1] [4].
Nhiều người cao tuổi có sẵn bệnh tăng huyết áp vẫn vô tư dùng các thang thuốc thảo dược có chứa cam thảo để chữa đau nhức xương khớp hoặc bổ khí huyết [3]. Họ thường quy kết các triệu chứng mệt mỏi, yếu cơ hay chuột rút là do tuổi già hoặc thoái hóa, mà không nhận ra đó là dấu hiệu của tình trạng hạ kali máu và tiêu cơ vân do cam thảo gây nên [3] [7]. Khi huyết áp tăng vọt, người bệnh lại lầm tưởng thuốc tây mất tác dụng chứ không nghĩ nguyên nhân đến từ ấm trà thảo mộc bên cạnh [3] [1].
Ai cần đặc biệt thận trọng với cam thảo?
Những người đã được chẩn đoán tăng huyết áp nguyên phát là đối tượng đầu tiên phải cảnh giác cao độ khi tiếp xúc với các chế phẩm chứa cam thảo [3] [1]. Dữ liệu phân tích lâm sàng cho thấy tại Nhật Bản, phần lớn các ca giả tăng aldosteron kèm tiêu cơ vân xảy ra ở phụ nữ cao tuổi có tiền sử tăng huyết áp dùng thuốc thảo dược [3]. Trong khi đó, ở các quốc gia khác, nhiều trường hợp lại ghi nhận ở nam giới trẻ tuổi tiêu thụ thực phẩm chứa cam thảo [3].
Người mắc bệnh thận mạn, suy gan, người đang điều trị các bệnh lý tim mạch hoặc đang dùng thuốc hạ áp, thuốc trợ tim đều cần tránh tự ý dùng cam thảo [1] [7]. Những bệnh nhân đang phải đối mặt với các tình trạng nhiễm trùng hoặc căng thẳng thể chất như viêm phổi cũng cần cẩn trọng tối đa, vì lượng cortisol nội sinh tăng cao có thể cộng hưởng với tác dụng ức chế enzym của cam thảo, nhanh chóng kích hoạt biến chứng cấp tính [6]. Việc dùng đồng thời nhiều loại thuốc thảo dược cùng chứa thành phần rễ cam thảo cũng là yếu tố nguy cơ dẫn tới quá liều ngoài ý muốn [3] [2].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và phòng ngừa rủi ro
Để bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng cần kiểm tra kỹ nhãn mác của các loại trà thảo mộc, kẹo ngậm hoặc thực phẩm chức năng để xác định có thành phần rễ cam thảo (Glycyrrhiza) hay không [1] [2]. Tuyệt đối không tự ý sắc nước cam thảo uống liên tục kéo dài nhiều tuần mà không có sự chỉ định và theo dõi sát sao từ thầy thuốc chuyên khoa [3] [1].
Nếu đang điều trị tăng huyết áp hoặc có bệnh lý nền mạn tính, người bệnh cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ về tất cả các loại trà thảo dược hoặc bài thuốc đông y mình đang sử dụng [3]. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như huyết áp tăng cao khó kiểm soát, phù chân, yếu cơ tứ chi, đau nhức bắp chân hoặc đi tiểu ít, cần ngừng ngay lập tức các sản phẩm nghi ngờ và đến cơ sở y tế để được kiểm tra điện giải đồ và chức năng thận kịp thời [3] [7] [4].
Mặc dù cam thảo là một vị thuốc quý trong y học cổ truyền, việc sử dụng đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về liều lượng và giới hạn an toàn [2] [8]. Cân nhắc kỹ lưỡng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thảo dược chính là biện pháp tốt nhất để tránh những biến chứng nguy hiểm cho hệ tim mạch.