Ho khan dai dẳng là tình trạng phổ biến gây khó chịu, mệt mỏi và xáo trộn sinh hoạt hằng ngày. Nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc các loại trà thảo mộc với hy vọng làm dịu cổ họng và giảm cảm giác co thắt phế quản. Trong số các loài hoa thuộc họ Cúc, cúc mắt bò (Leucanthemum vulgare) đôi khi được nhắc đến như một loại thảo dược truyền thống.

Hiện tại chưa có bằng chứng khoa học thực nghiệm chứng minh trà cúc mắt bò có tác dụng chống co thắt phế quản hay làm dịu ho khan dai dẳng. Dữ liệu khoa học trực tiếp về tác dụng dược lý này trên cây cúc mắt bò hoàn toàn vắng bóng trong các tài liệu nghiên cứu hiện có. Các thảo dược khác cùng họ hoặc các loài thực vật dân gian khác có thể có cơ chế giãn phế quản, nhưng không thể đánh đồng tác dụng đó cho cúc mắt bò.

Khái niệm về ho và tình trạng co thắt đường thở

Ho là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất dị vật hoặc chất kích thích khỏi đường thở. Ho thực chất là sự co thắt đột ngột của khoang ngực dẫn đến việc luồng khí bị đẩy mạnh ra ngoài từ phổi [1]. Khi đường thở bị kích thích hoặc tăng phản ứng, các cơn ho có thể diễn ra dồn dập, kéo dài và gây kiệt sức [1].

Trong thực tế thăm khám, ho quá mức là một trong những triệu chứng thường gặp nhất khiến người bệnh phải tìm kiếm sự trợ giúp y tế [1]. Tình trạng này thậm chí chiếm tới một phần ba số ca chuyển tuyến ngoại trú của các bác sĩ chuyên khoa hô hấp [1]. Phần lớn các rối loạn của hệ hô hấp bắt nguồn từ tình trạng tăng tính phản ứng của đường dẫn khí [1]. Hen suyễn là một bệnh lý đường hô hấp tắc nghẽn điển hình, biểu hiện bằng các đợt khò khè, ho và tức ngực [1]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, căn bệnh này ảnh hưởng đến khoảng 5-10% người lớn và 10% trẻ em trên phạm vi toàn cầu [1].

Thực hư về cơ chế chống co thắt phế quản

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại thảo mộc có vị đắng nhẹ hoặc thuộc họ Cúc đều có khả năng làm giãn cơ trơn phế quản. Liệu pháp thông thường cho các rối loạn co thắt đường thở, đặc biệt là hen suyễn, không phải lúc nào cũng an toàn, hiệu quả hoặc nằm trong khả năng tiếp cận và chi trả của một bộ phận lớn người bệnh [1]. Điều này thúc đẩy xu hướng tìm kiếm các thảo dược có hoạt tính chống co thắt.

Tuy nhiên, cơ chế làm giãn cơ phế quản đã được chứng minh rõ ràng ở một số loài thực vật khác chứ không phải cúc mắt bò. Điển hình, nghiên cứu dược lý học năm 2012 đã phân tích chiết xuất thô từ cây cải xoong hoang (Lepidium sativum) – một loài cây cũng dùng trong y học dân gian cho hen suyễn, viêm phế quản và ho [1]. Nghiên cứu này cho thấy chiết xuất Lepidium sativum ức chế sự co thắt do carbachol và ion K+ gây ra theo cơ chế tương tự thuốc dicyclomine [1]. Chiết xuất ở nồng độ 0,03 mg/mL và 0,1 mg/mL làm dịch chuyển đường cong đáp ứng carbachol, đồng thời tiền xử lý mô với nồng độ 0,1-0,3 mg/mL làm dịch chuyển đường cong nồng độ-đáp ứng Ca++ sang phải tương tự verapamil [1]. Ngoài ra, ở nồng độ thấp 0,03-0,1 mg/mL, nó còn tác động qua con đường ức chế phosphodiesterase tương tự thuốc rolipram [1]. Các dữ liệu này xác nhận tác dụng giãn phế quản của Lepidium sativum qua ba con đường: kháng cholinergic, đối kháng Ca++ và ức chế phosphodiesterase [1]. Đáng chú ý, cơ chế giãn cơ đường thở nói trên thuộc về Lepidium sativum, hoàn toàn không phải bằng chứng dành cho cúc mắt bò.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cúc mắt bò?

Cúc mắt bò (Leucanthemum vulgare) là loài thực vật thuộc họ Cúc có nguồn gốc từ khu vực Á - Âu [2]. Dù được biết đến trong dân gian, các công bố khoa học gần đây về loài cây này chủ yếu tập trung vào đặc tính sinh thái, tính chất xâm lấn nông nghiệp và phân loại học, thay vì công dụng trị bệnh ho.

Tại Bắc Mỹ và Australia, cúc mắt bò đã trở thành loài thực vật ngoại lai xâm lấn [2]. Để kiểm soát loài cỏ dại này, nghiên cứu năm 2021 đã đánh giá khả năng sử dụng loài bướm đêm ăn rễ Dichrorampha aeratana từ châu Âu làm thiên địch sinh học [2]. Thí nghiệm không lựa chọn trên 74 loài thực vật trong phòng thí nghiệm cho thấy ấu trùng phát triển một phần hoặc toàn bộ trên 11 loài [2]. Khi có sự lựa chọn ngoài trời, ấu trùng chỉ xuất hiện trên cúc Shasta và cúc bò [2]. Việc ấu trùng ăn rễ kết hợp với sự cạnh tranh thực vật làm giảm trọng lượng và số lượng hoa của cúc mắt bò, cho thấy tiềm năng kiểm soát cỏ dại này trên đồng ruộng [2].

Tại khu vực Kashmir thuộc dãy Himalaya, cúc mắt bò cũng là loài xâm lấn mạnh, làm suy giảm đa dạng sinh học bản địa [3]. Một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận các ô đất không bị xâm lấn có trung bình nhiều hơn 6,11 (±2,92) loài trên mỗi mét vuông so với ô bị xâm lấn [3]. Việc cúc mắt bò phát triển làm thay đổi năng suất sơ cấp và cấu trúc thảm thực vật [3]. Các biện pháp quản lý như nhổ tận gốc hoặc kết hợp đào, cắt cỏ và xử lý thuốc diệt cỏ được chứng minh là hiệu quả nhất để loại bỏ loài cây này nhằm phục hồi hệ sinh thái [3]. Ngoài ra, các nghiên cứu khác về cúc mắt bò chỉ tập trung vào việc nhận dạng hoa qua thiết bị bay không người lái [4], phân loại chiết tách loài dựa trên dấu ấn di truyền [5], hoặc ghi nhận sự ký sinh của côn trùng hạt [6]. Không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay tiền lâm sàng nào trong các tài liệu này chứng minh cúc mắt bò làm giảm phản xạ ho.

Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng mọi loại "hoa cúc" với nhau. Người tiêu dùng thường nhầm cúc mắt bò với các loài hoa cúc dược liệu quen thuộc như cúc La Mã (Matricaria chamomilla) hay kim cúc (Chrysanthemum morifolium) vốn hay dùng hãm trà thanh nhiệt. Sự nhầm lẫn tên gọi dẫn đến kỳ vọng sai lệch về công dụng chữa bệnh.

Hiện tại, việc sử dụng trà cúc mắt bò để điều trị ho khan chỉ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng. Bằng chứng khoa học về tính an toàn, liều lượng tối ưu và hiệu quả dược lý của loài hoa này đối với niêm mạc họng hay cơ trơn khí phế quản người bệnh hoàn toàn chưa được thiết lập. Tự ý dùng thảo mộc không rõ nguồn gốc có thể gây trì hoãn việc điều trị y tế chính quy cho các bệnh lý hô hấp nghiêm trọng.

Những ai cần thận trọng?

Người đang có các đợt ho khan kéo dài không rõ nguyên nhân không nên tự ý tìm kiếm và uống trà cúc mắt bò để tự điều trị. Ho khan có thể là dấu hiệu cảnh báo của viêm phế quản, hen suyễn, trào ngược dạ dày thực quản hoặc các tổn thương sâu trong nhu mô phổi.

Những người có cơ địa dị ứng phấn hoa, đặc biệt là dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae), cần tuyệt đối tránh xa loại trà này vì nguy cơ gây kích ứng niêm mạc, nổi mề đay hoặc khởi phát cơn co thắt phế quản dị ứng. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên sử dụng các chế phẩm từ cúc mắt bò khi chưa có tham vấn y khoa. Những người đang dùng thuốc điều trị hen hoặc thuốc huyết áp cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc lạ nào.

Gợi ý chăm sóc họng và áp dụng thực tế

Để làm dịu cơn ho khan dai dẳng một cách an toàn, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp chăm sóc tại nhà đã được y học công nhận tính an toàn:

  • Uống nhiều nước ấm suốt cả ngày để giữ ẩm cho niêm mạc hầu họng, giúp giảm cảm giác ngứa rát kích thích phản xạ ho.
  • Sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ hoặc xông hơi nước ấm nhằm hạn chế tình trạng khô rát đường hô hấp trên.
  • Sử dụng mật ong nguyên chất pha với nước ấm (dành cho người lớn và trẻ trên 1 tuổi) để tạo lớp màng bao phủ tự nhiên làm dịu niêm mạc họng.
  • Súc họng bằng nước muối sinh lý ấm đều đặn mỗi ngày sau khi đi ra ngoài hoặc sau khi ngủ dậy.
  • Tránh tiếp xúc với khói thuốc lá, bụi mịn, hóa chất tẩy rửa mạnh và không khí lạnh đột ngột.

Trà cúc mắt bò hiện chưa có bất kỳ cơ sở khoa học nào xác nhận công dụng làm dịu cơn ho khan hay chống co thắt phế quản. Thay vì tin vào những lời truyền miệng thiếu kiểm chứng, người bệnh ho khan kéo dài trên 2-3 tuần cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa hô hấp để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và có phác đồ điều trị phù hợp.