Nhiều người khi ăn nho thường có thói quen nhả hạt vì vị chát hoặc sợ khó tiêu. Tuy nhiên, chiết xuất từ hạt nho hiện lại được đóng viên và quảng cáo rộng rãi như giải pháp tự nhiên bảo vệ tim mạch. Nhiều người bệnh thắc mắc liệu chế phẩm này có thực sự giúp kiểm soát chỉ số huyết áp hiệu quả hay không.
Về mặt khoa học, chiết xuất hạt nho có tác động tích cực lên cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương, nhưng hiệu quả lâm sàng trên người vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất [1], [2]. Tác dụng hạ áp thể hiện rõ rệt hơn ở người trẻ tuổi, người béo phì hoặc bệnh nhân có rối loạn chuyển hóa, trong khi một số thử nghiệm độc lập trên người tăng huyết áp nhẹ lại ghi nhận mức giảm không đáng kể về mặt thống kê [2], [3].
Cơ chế tác động của hạt nho lên mạch máu
Chiết xuất hạt nho thuộc nhóm hợp chất polyphenol, chứa các chất chống oxy hóa giúp ngăn ngừa tổn thương tế bào do gốc tự do gây ra [2]. Trong đó, chiết xuất proanthocyanidin từ hạt nho có đặc tính chống viêm, chống oxy hóa và chống xơ vữa động mạch [4]. Dù cơ chế sinh học chính xác trên người phần lớn vẫn mang tính giả thuyết, các dữ liệu thực nghiệm đã chỉ ra vai trò quan trọng của lớp nội mô mạch máu [2].
Nội mô là lớp tế bào lót bên trong thành mạch, điều khiển độ giãn nở của mạch máu. Một nghiên cứu năm 2012 trên tế bào tĩnh mạch rốn người và mô hình chuột tăng huyết áp do ouabain cho thấy chiết xuất proanthocyanidin hạt nho làm tăng biểu hiện enzyme tổng hợp nitric oxide nội mô (eNOS) và tăng sản xuất nitric oxide (NO) ở động mạch chủ [4]. Quá trình này diễn ra thông qua việc kích hoạt enzyme AMPK, tăng mức protein SIRT1 và thúc đẩy yếu tố phiên mã KLF2, từ đó ngăn chặn sự gia tăng huyết áp sau 5 tuần sử dụng [4].
Một nghiên cứu khác năm 2018 trên chuột cống đực chủng Sprague-Dawley bị tăng huyết áp do ouabain cũng xác nhận chiết xuất proanthocyanidin hạt nho thúc đẩy biểu hiện eNOS [5]. Đồng thời, hợp chất này ức chế protein Profilin-1 và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) thông qua con đường tín hiệu Profilin-1-AKT-HIF-1alpha, giúp cải thiện tổn thương mạch máu não sớm ở giai đoạn tuần thứ 5 đến tuần thứ 8 [5]. Ngoài ra, dữ liệu thực nghiệm còn ghi nhận chiết xuất hạt nho gây giãn mạch phụ thuộc nội mô ở động mạch chủ của thỏ [2].
Bằng chứng từ các thử nghiệm trên động vật
Các thí nghiệm tiền lâm sàng cung cấp nhiều chi tiết về cách hạt nho hoạt động trong các trạng thái cơ thể khác nhau. Năm 2016, một nghiên cứu đã thử nghiệm trên chuột cống đực chủng Wistar 8 tuần tuổi, được nuôi bằng chế độ ăn giàu năng lượng (cafeteria diet) trong 10 tuần để tạo mô hình hội chứng chuyển hóa kèm tăng huyết áp [6]. Khi uống một liều duy nhất chiết xuất polyphenol hạt nho ở các mức 250, 375 và 500 mg/kg, chuột giảm cả huyết áp tâm thu và tâm trương tại các mốc theo dõi 2, 4, 6, 8, 24 và 48 giờ [6].
Đáng chú ý, liều 375 mg/kg mang lại hiệu quả hạ áp tương đương thuốc captopril trên chuột mắc hội chứng chuyển hóa, nhưng lại không làm thay đổi huyết áp ở nhóm chuột khỏe mạnh ăn chế độ tiêu chuẩn [6]. Khi các nhà khoa học tiêm chất ức chế tổng hợp nitric oxide (L-NAME liều 30 mg/kg) hoặc chất ức chế tổng hợp prostacyclin (indomethacin liều 5 mg/kg) vào ổ bụng chuột sau 4 giờ uống chiết xuất, tác dụng hạ áp bị triệt tiêu hoàn toàn bởi L-NAME và bị ức chế một phần bởi indomethacin [6]. Điều này chứng minh hiệu quả hạ áp phụ thuộc vào khả năng tạo ra nitric oxide và prostacyclin của nội mô [6].
Sự khác biệt về tác dụng giữa cơ thể bệnh và cơ thể lành tiếp tục được làm rõ trong nghiên cứu năm 2017 [7]. Thử nghiệm so sánh chuột tăng huyết áp tự phát và chuột Wistar khỏe mạnh sau 6 giờ uống chiết xuất hạt nho liều 375 mg/kg [7]. Kết quả cho thấy flavanol hạt nho chỉ làm giảm huyết áp ở nhóm chuột tăng huyết áp tự phát [7]. Dù tổng lượng chất chuyển hóa trong huyết tương tương đương nhau, hệ vi sinh vật ở chuột bệnh đã tạo ra các chất chuyển hóa dạng phenolic nhỏ đặc hiệu tăng cao tại mô động mạch chủ, cho thấy tình trạng bệnh lý của vật chủ quyết định hoạt tính sinh học của hạt nho [7].
Một nghiên cứu khác năm 2018 đánh giá chiết xuất bã nho (gồm hạt nho giống Grenache, Syrah và vỏ nho) với liều 21 mg/kg/ngày trên chuột tăng huyết áp tự phát có huyết áp tâm thu ban đầu từ 150 mmHg đến 190 mmHg sau 5 tuần [8]. Liều này tương đương một người nặng 70 kg tiêu thụ 0,5 lít rượu vang mỗi ngày [8]. Sau 3 tuần dùng, chuột gặp tình trạng không dung nạp ống thông dạ dày nên phải ngừng uống 1 tuần [8]. Việc ngưng đột ngột khiến huyết áp tâm thu tăng vọt như "hiệu ứng dội ngược" thường thấy khi ngưng thuốc hạ áp, và khi dùng lại ở tuần 5 và 6, huyết áp của nhóm dùng chiết xuất hạt nho Grenache và Syrah đã giảm tương đối [8].
Nghiên cứu lâm sàng trên người nói gì?
Khi chuyển sang thử nghiệm trên người, bức tranh kết quả trở nên phức tạp hơn [1]. Tổng quan khoa học năm 2021 cho biết việc dùng bột nho nguyên quả trong 12 tuần giúp hạ huyết áp ở người tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp nhẹ nhờ giảm căng thẳng oxy hóa, hoặc dùng chiết xuất nho làm rượu vang trong 4 tuần giúp giảm phân tử co mạch mạnh là endothelin [1]. Đối với riêng chiết xuất hạt nho, có nghiên cứu ghi nhận bổ sung trong 6 tuần giúp hạ huyết áp ở người tăng huyết áp nhẹ kèm cải thiện insulin lúc đói và độ nhạy insulin [1]. Một thử nghiệm khác dùng chiết xuất proanthocyanidin hạt nho trong 12 tuần cũng báo cáo mức giảm huyết áp ở người tiền tăng huyết áp [1].
Tuy nhiên, không phải thử nghiệm nào cũng cho kết quả dương tính [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên 70 người khỏe mạnh có huyết áp tâm thu từ 120 đến 159 mmHg (thuộc nhóm tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp độ 1 chưa dùng thuốc) [3]. Sau 1 tuần khởi động, người tham gia uống viên nang chứa 300 mg chiết xuất hạt nho giàu polyphenol phân tử lượng thấp hoặc giả dược mỗi ngày trong 8 tuần [3].
Kết quả đo huyết áp lưu động ban ngày cho thấy mức huyết áp nền trung bình ban đầu là 135,8 mmHg (tâm thu) và 81,5 mmHg (tâm trương) [3]. Sau 8 tuần, nhóm dùng chiết xuất hạt nho chỉ giảm nhẹ 3,0 mmHg huyết áp tâm thu và 1,4 mmHg huyết áp tâm trương so với giả dược, mức thay đổi này không có ý nghĩa thống kê [3]. Các chỉ số sinh học trong máu và nước tiểu 24 giờ như endothelin-1, chất chuyển hóa NO, asymmetric dimethylarginine, hoạt tính renin huyết tương và độ kết tập tiểu cầu đều không bị ảnh hưởng [3].
Để tổng hợp các dữ liệu trái chiều này, một phân tích gộp quy mô lớn công bố năm 2016 đã đánh giá lại toàn bộ bằng chứng [2]. Trước đó, một phân tích gộp cũ chỉ ghi nhận chiết xuất hạt nho làm giảm huyết áp tâm thu 1,54 mmHg và không làm thay đổi rõ rệt huyết áp tâm trương do cỡ mẫu nhỏ [2]. Trong bản cập nhật năm 2016 bao gồm 16 thử nghiệm lâm sàng với 810 người tham gia, các nhà nghiên cứu xác nhận chiết xuất hạt nho có tác động có lợi rõ ràng lên cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [2].
Vì sao hiệu quả hạ áp không đồng nhất?
Các nhà khoa học đã chỉ ra nhiều nguyên nhân giải thích sự khác biệt giữa các nghiên cứu [1], [2]. Trước hết là mức độ tăng huyết áp ban đầu của người tham gia [1], [2]. Trong các thử nghiệm cho kết quả khả quan, người bệnh thường có huyết áp tâm thu lên đến 139 mmHg, trong khi thử nghiệm không đạt hiệu quả rõ rệt lại tuyển chọn cả những người có huyết áp tâm thu lên tới 159 mmHg [1].
Thứ hai là đặc điểm nhân khẩu học và tình trạng sức khỏe nền [1], [2]. Có nghiên cứu thực hiện trên nhóm đối tượng người Nhật Bản, trong khi nghiên cứu khác lại khảo sát trên nhóm chủng tộc hỗn hợp [1]. Phân tích gộp năm 2016 chỉ rõ hiệu quả hạ áp của chiết xuất hạt nho thể hiện rõ rệt hơn ở người trẻ tuổi, người béo phì và bệnh nhân có rối loạn chuyển hóa [2]. Bên cạnh đó, thiết kế nghiên cứu và phương pháp phân nhóm ngẫu nhiên cũng tạo ra sự không đồng nhất giữa các kết quả [2]. Dù mang lại tín hiệu tích cực, phân tích gộp này vẫn nhấn mạnh cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn, dài hạn và thử nghiệm nhiều mức liều lượng khác nhau để khẳng định chắc chắn [2].
Những hiểu lầm thường gặp về chiết xuất hạt nho
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi viên uống chiết xuất hạt nho như thuốc điều trị tăng huyết áp. Thực tế, mức giảm trung bình ghi nhận trong các phân tích hoặc thử nghiệm riêng lẻ chỉ dao động vài mmHg, hoặc thậm chí không đạt ý nghĩa thống kê ở người tăng huyết áp độ 1 khi dùng liều 300 mg/ngày trong 8 tuần [2], [3]. Do đó, chế phẩm này không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Một quan niệm sai lầm khác là người có huyết áp bình ổn uống chiết xuất hạt nho sẽ bị tụt huyết áp nguy hiểm. Các nghiên cứu trên động vật chỉ ra rằng chiết xuất hạt nho ở liều 375 mg/kg chỉ làm giảm huyết áp ở nhóm có bệnh lý tăng huyết áp hoặc rối loạn chuyển hóa, hoàn toàn không làm hạ huyết áp ở cá thể khỏe mạnh bình thường [7], [6]. Tuy vậy, việc lạm dụng liều cao kéo dài vẫn không được khuyến khích.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang mắc bệnh tăng huyết áp mức độ vừa và nặng (ví dụ huyết áp tâm thu lên tới 159 mmHg hoặc cao hơn) không nên tự ý dùng chiết xuất hạt nho để thay thế thuốc, vì bằng chứng cho thấy việc bổ sung 8 tuần không tạo ra thay đổi đáng kể ở nhóm này [1], [3]. Việc trì hoãn dùng thuốc đặc trị có thể làm tăng nguy cơ biến chứng mạch máu.
Những người đang sử dụng thuốc hạ huyết áp theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm chiết xuất hạt nho. Trên thực nghiệm, hoạt chất từ hạt nho có cơ chế tác động qua đường nitric oxide và prostacyclin, từng cho thấy hiệu lực tương tự thuốc captopril trên mô hình chuột hội chứng chuyển hóa, cũng như có hiện tượng dội ngược huyết áp khi ngưng đột ngột ở mô hình chuột dùng chiết xuất bã nho [8], [6]. Dù dữ liệu này mới ghi nhận trên động vật, việc trao đổi với bác sĩ sẽ giúp theo dõi sát chỉ số huyết áp và tránh các tương tác bất lợi.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ tim mạch
Đối với người ở giai đoạn tiền tăng huyết áp, người trẻ tuổi bị thừa cân, béo phì hoặc có rối loạn chuyển hóa (như giảm độ nhạy insulin), việc bổ sung các sản phẩm từ nho có thể là một phần trong kế hoạch chăm sóc sức khỏe [1], [2]. Trong các thử nghiệm lâm sàng trên người, thời gian sử dụng thường kéo dài từ 4 tuần, 6 tuần, 8 tuần đến 12 tuần, với một mức liều từng được khảo sát là 300 mg chiết xuất hạt nho mỗi ngày dạng viên nang [1], [3].
Thay vì chỉ phụ thuộc vào viên uống bổ sung, người dân có thể ưu tiên tiêu thụ nho nguyên quả hoặc bột nho trong chế độ ăn hàng ngày, vốn cũng đã được chứng minh giúp cải thiện chức năng mạch máu sau 12 tuần [1]. Song song đó, duy trì lối sống lành mạnh như ăn giảm mặn, kiểm soát cân nặng, tập thể dục đều đặn và uống đủ nước vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ thành mạch.
Tóm lại, chiết xuất hạt nho có tiềm năng hỗ trợ giảm huyết áp tâm thu và tâm trương, đặc biệt phù hợp với người trẻ béo phì hoặc có rối loạn chuyển hóa [2]. Tuy nhiên, hiệu quả hạ áp trên lâm sàng khá khiêm tốn và không đồng nhất ở mọi đối tượng [1], [3]. Người bệnh cần coi đây là giải pháp hỗ trợ bên cạnh lối sống lành mạnh và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
