Đau nửa đầu (migraine) tái phát nhiều lần khiến người bệnh mệt mỏi vì phụ thuộc thuốc giảm đau. Nhiều người tìm đến thảo dược tự nhiên như bơ gai (butterbur, tên khoa học Petasites hybridus) với hy vọng giảm cơn đau an toàn. Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo dược này mà không hiểu rõ thành phần tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng.

Chiết xuất rễ bơ gai chuẩn hóa thực sự có hiệu quả dự phòng, giúp giảm gần một nửa tần suất cơn đau nửa đầu ở liều 150 mg mỗi ngày [1], [2]. Hoạt chất chính mang lại lợi ích này là nhóm petasin [1]. Ngược lại, cây bơ gai tự nhiên chứa các hợp chất alkaloid pyrrolizidine (PAs) có độc tính với gan và nguy cơ gây ung thư, buộc phải loại bỏ hoàn toàn trước khi sử dụng [3], [4]. Ngay cả với chiết xuất đã tinh chế, các báo cáo cảnh giác dược vẫn ghi nhận những ca tổn thương gan hiếm gặp, đặc biệt khi dùng kèm thuốc giảm đau [5], [6].

Bơ gai chặn cơn đau nửa đầu theo cơ chế nào?

Bơ gai (Petasites hybridus) là thảo dược lâu năm thuộc họ Cúc (Asteraceae), được sử dụng hàng thế kỷ cho các chứng co thắt và đau đầu [1], [3]. Thành phần hoạt tính dược lý chính của thảo dược này là nhóm petasin (bao gồm petasin và isopetasin) [1], [7].

Về mặt giảm viêm, nhóm petasin ức chế quá trình tổng hợp leukotriene và làm giảm nồng độ canxi nội bào, tạo ra đặc tính chống viêm và chống co thắt [3]. Chiết xuất bơ gai còn làm giảm sản xuất các chất trung gian gây viêm thông qua việc ức chế hoạt động của các enzyme cyclooxygenase, lipoxygenase và phospholipase A2 [1].

Về mặt dẫn truyền thần kinh, petasin và isopetasin làm giảm cảm giác đau bằng cách giải mẫn cảm các kênh ion dẫn truyền canxi TRPA1 và TRPV1 trên các tế bào thần kinh cảm giác sơ cấp [1], [7]. Nghiên cứu năm 2017 trên tế bào người và động vật gặm nhấm cho thấy isopetasin kích hoạt kênh TRPA1 ở hạch sinh ba, sau đó gây ra trạng thái trơ (giải mẫn cảm) của dây thần kinh đối với các tác nhân kích thích đau [7]. Quá trình này ức chế giải phóng peptide liên quan đến gen calcitonin (CGRP) tại các dây thần kinh màng não và làm giảm sự giãn mạch máu màng não trong cơn đau nửa đầu [1], [7].

Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả giảm cơn đau

Hiệu quả dự phòng đau nửa đầu của chiết xuất rễ bơ gai đã được kiểm chứng qua thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2004 [2]. Nghiên cứu thực hiện trên 245 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi, đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán đau nửa đầu của Hiệp hội Đau đầu Quốc tế và có từ 2 đến 6 cơn đau mỗi tháng trong 3 tháng trước đó [2].

Bệnh nhân được chia làm 3 nhóm uống thuốc 2 lần mỗi ngày (bid) trong 4 tháng: nhóm dùng chiết xuất Petasites 75 mg/lần (tổng 150 mg/ngày), nhóm dùng 50 mg/lần (tổng 100 mg/ngày) và nhóm dùng giả dược [2]. Kết quả phân tích theo phác đồ sau 4 tháng cho thấy tần suất cơn đau nửa đầu mỗi tháng giảm 48% ở nhóm dùng liều 75 mg hai lần/ngày, giảm 36% ở nhóm dùng liều 50 mg hai lần/ngày và giảm 26% ở nhóm giả dược [2].

Tỷ lệ bệnh nhân giảm từ 50% số cơn đau trở lên sau 4 tháng đạt 68% ở nhóm dùng liều 75 mg hai lần/ngày, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 49% ở nhóm giả dược [2]. Đáng chú ý, liều 50 mg hai lần/ngày không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược trên tiêu chí đánh giá chính [2]. Tác dụng phụ thường gặp nhất trong thử nghiệm này là các triệu chứng tiêu hóa nhẹ, chủ yếu là ợ hơi [2]. Ngoài người lớn, một bài tổng quan năm 2014 cũng ghi nhận chiết xuất bơ gai là hướng dự phòng triển vọng cho trẻ em bị đau nửa đầu gây suy giảm chức năng khi các thuốc dự phòng truyền thống có nhiều tác dụng phụ [8].

Hai tầng rủi ro độc tính gan: Từ nguyên liệu thô đến chiết xuất tinh chế

Rủi ro đầu tiên và rõ ràng nhất đến từ nguyên liệu thô. Cây bơ gai tự nhiên chứa các hợp chất alkaloid pyrrolizidine (PAs) và dạng N-oxide của chúng trong thân rễ [4]. Đây là các chất có khả năng gây độc cho gan và gây ung thư, khiến người dùng không thể sử dụng trực tiếp cây bơ gai chưa qua xử lý [3], [4]. Nhờ công nghệ chiết xuất bằng khí CO2 siêu tới hạn, nồng độ alkaloid pyrrolizidine trong các chế phẩm y tế được đưa xuống dưới ngưỡng phát hiện [3].

Tuy nhiên, việc loại bỏ PAs không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối. Báo cáo năm 2003 ghi nhận 4 ca viêm gan ứ mật có hồi phục liên quan đến việc dùng bơ gai dài ngày, với tỷ lệ mắc ước tính khoảng 1/175.000 [3].

Một phân tích năm 2019 tập trung vào các báo cáo tự phát về tổn thương gan do thảo dược (HILI) liên quan đến chế phẩm chiết xuất bơ gai định chuẩn Petadolex [6]. Phần lớn bệnh nhân chỉ biến đổi sinh hóa máu nhẹ (men gan dưới 3 lần giới hạn trên của mức bình thường - ULN) khi dùng liều 50 đến 225 mg/ngày trong thời gian từ 4 đến 730 ngày [6]. Tuy vậy, có 9 trường hợp phát triển tổn thương gan nặng sau thời gian dùng trung bình 103 ngày, với chỉ số men gan ALT tăng từ 3 đến 153 lần ULN và AST tăng từ 2 đến 104 lần ULN [6]. Dù hầu hết các ca hồi phục sau khi ngừng thuốc, có 2 bệnh nhân đã phải ghép gan [6]. Sinh thiết gan ở các ca bệnh cho thấy hình thái tổn thương không đồng nhất, bao gồm hoại tử, gan nhiễm mỡ hạt lớn, viêm, ứ mật và tăng sinh ống mật [6].

Khi đánh giá mức độ nhân quả trong tổng số 48 ca báo cáo của nghiên cứu năm 2019, các nhà khoa học xếp loại 3 ca có khả năng cao, 13 ca có thể, 8 ca ít khả năng và 24 ca không thể phân loại [6]. Điểm mấu chốt là có tới 22 bệnh nhân trong số này đã dùng kèm các thuốc có độc tính với gan, đặc biệt là thuốc giảm đau trong các đợt lên cơn đau đầu [6].

Giải mã nguyên nhân gây hại gan ở cấp độ tế bào

Để làm rõ vì sao chiết xuất đã loại bỏ PAs vẫn có báo cáo gây hại gan, các nghiên cứu độc chất học năm 2009, 2019 và 2022 đã tiến hành thử nghiệm trên động vật và tế bào gan người [5], [1], [6].

Trên mô hình chuột dùng thuốc lặp lại tới 6 tháng, ngưỡng không quan sát thấy tác dụng bất lợi (NOAEL) được xác lập ở mức gấp 15 lần liều lâm sàng tối đa (liều lâm sàng tối đa tính là 3 mg/kg/ngày) [1], [6]. Ở liều cực cao gấp 45 đến 90 lần liều lâm sàng tối đa, chuột xuất hiện tình trạng tăng sinh ống mật do thay đổi điều hòa các chất vận chuyển hòa tan, nhưng hiện tượng này lại không xuất hiện khi thử trên lợn mini ở liều gấp 218 lần [1], [6]. Một nghiên cứu năm 2009 cũng chỉ ra rằng ở liều gấp khoảng 200 lần liều điều trị trong 28 ngày, động vật bị tăng men gan transaminase và bilirubin, nhưng khi kéo dài đến 6 tháng thì chức năng gan lại phục hồi về mức bình thường [5]. Các mô hình trên chuột không dự đoán đáng tin cậy độc tính gan ở người [5].

Khi thử nghiệm trực tiếp trên nuôi cấy tế bào gan người nguyên phát, ở nồng độ đỉnh trong máu ước tính khi điều trị (Cmax khoảng 60 ng/ml), không có dấu hiệu độc tính tế bào gan nào được ghi nhận [5], [1]. Độc tính gan chỉ xuất hiện trên ống nghiệm khi dùng các chiết xuất giàu petasin (chứa 37% petasin) ở nồng độ rất cao, vượt quá 170 lần nồng độ điều trị Cmax [5]. Phân tích độc chất học hệ gen (toxicogenomics) cho thấy chiết xuất hàm lượng petasin quá cao ở liều cực lớn làm suy giảm quá trình vận chuyển axit mật cũng như chuyển hóa lipid và protein của tế bào gan [5].

Đáng lưu ý, nghiên cứu năm 2019 trên tế bào gan người cho thấy khi kết hợp nồng độ petasin huyết thanh gấp 49 lần mức Cmax cùng với nồng độ điều trị của các thuốc giảm đau thông thường như Ibuprofen, Paracetamol và Naratriptan, tế bào gan xuất hiện sự thay đổi rõ rệt về men transaminase và hệ enzyme chuyển hóa CYP-monooxygenase [6]. Như vậy, các ca tổn thương gan trên thực tế rất hiếm gặp, mang tính chất cơ địa (idiosyncratic) và thường bị nhiễu hoặc làm nặng thêm bởi việc dùng chung với thuốc giảm đau [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bơ gai trị đau đầu

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là đánh đồng thực phẩm bổ sung thảo dược với sự an toàn tuyệt đối [6]. Dữ liệu từ Mạng lưới Tổn thương Gan do Thuốc tại Hoa Kỳ (DILI-Network) chỉ ra rằng các ca tổn thương gan liên quan đến thảo dược và thực phẩm bổ sung đang gia tăng, chiếm khoảng 20% tổng số ca tổn thương gan do thuốc [6].

Hiểu lầm thứ hai là tự thu hái hoặc mua rễ, lá bơ gai khô về sắc uống hoặc ngâm cồn. Chiết xuất bằng cồn thông thường từ thân rễ bơ gai vẫn giữ lại các alkaloid pyrrolizidine và dạng N-oxide gây độc gan và ung thư [3], [4]. Chỉ các chiết xuất chuyên biệt (như dùng công nghệ CO2 siêu tới hạn) mới loại bỏ được nhóm độc chất này [3].

Hiểu lầm thứ ba là dùng liều tùy tiện. Thử nghiệm lâm sàng cho thấy liều 50 mg dùng 2 lần/ngày không mang lại hiệu quả vượt trội so với giả dược, trong khi việc tự ý tăng liều quá cao hoặc chọn chế phẩm có tỷ lệ petasin quá đậm đặc lại làm tăng nguy cơ rối loạn vận chuyển mật tại gan [5], [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng bơ gai?

Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc bệnh lý đường mật không nên tự ý dùng chiết xuất bơ gai do nguy cơ ứ mật và tăng men gan đã được ghi nhận trong các báo cáo cảnh giác dược [5], [3], [6].

Người đang thường xuyên sử dụng các thuốc giảm đau cắt cơn như Paracetamol, Ibuprofen hoặc thuốc đặc trị đau nửa đầu nhóm triptan (như Naratriptan) cần đặc biệt thận trọng [6]. Sự kết hợp giữa hoạt chất petasin nồng độ cao và các thuốc này có thể gây biến đổi men gan và hệ enzyme chuyển hóa tại gan [6].

Đối với trẻ em bị đau nửa đầu, dù bơ gai được xem là một lựa chọn tiềm năng thay thế thuốc tây, phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua dùng mà phải có sự thăm khám và theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa [6], [8].

Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Nếu cân nhắc dùng bơ gai để dự phòng đau nửa đầu, nguyên tắc bắt buộc là chỉ chọn các chế phẩm chiết xuất đã được chuẩn hóa và chứng nhận loại bỏ alkaloid pyrrolizidine (PA-free), chẳng hạn chiết xuất bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn [3], [2]. Tuyệt đối không dùng cây tươi, rễ phơi khô hay rượu ngâm bơ gai tự chế [4].

Về liều lượng, phác đồ có hiệu quả đã được chứng minh trong thử nghiệm lâm sàng ở người lớn là 75 mg chiết xuất chuẩn hóa, uống 2 lần mỗi ngày (tổng liều 150 mg/ngày) duy trì trong 4 tháng [1], [2]. Người dùng cần lưu ý tác dụng phụ đường tiêu hóa nhẹ như ợ hơi có thể xảy ra [2].

Trước và trong quá trình sử dụng, người bệnh cần thông báo cho bác sĩ điều trị để lập kế hoạch kiểm soát cơn đau an toàn, hạn chế tối đa việc uống chồng chéo thuốc giảm đau gây hại gan [6]. Việc theo dõi định kỳ các chỉ số men gan (ALT, AST, bilirubin) là cần thiết, đặc biệt trong khoảng 3 đến 4 tháng đầu dùng thuốc (thời gian khởi phát tổn thương gan nặng trung bình trong báo cáo là 103 ngày) [5], [6].

Chiết xuất bơ gai chuẩn hóa là giải pháp có cơ sở khoa học giúp giảm tần suất cơn đau nửa đầu nhờ tác động kép chống viêm và ức chế dẫn truyền đau CGRP [1], [2]. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích điều trị và nguy cơ độc tính gan phụ thuộc lớn vào công nghệ tinh chế loại bỏ độc tố PAs cũng như cách phối hợp thuốc của người bệnh [3], [6]. Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và kiểm tra chức năng gan định kỳ là chìa khóa để sử dụng thảo dược này an toàn [6].