Nhiều phụ huynh mong muốn áp dụng chế độ Địa Trung Hải cho trẻ mầm non nhưng băn khoăn về chi phí của dầu ô liu và các loại cá biển ngoại nhập. Liệu có giải pháp khoa học nào chứng minh thực phẩm bản địa Việt Nam thay thế tương đương cho trẻ nhỏ?

Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu chưa cung cấp bằng chứng hay danh mục cụ thể về thực phẩm Việt Nam thay thế cho cá ôn đới hay dầu ô liu ở trẻ mầm non. Các bằng chứng khoa học sẵn có chủ yếu là nghiên cứu quan sát và khảo sát dịch tễ học tại châu Âu về mức độ tuân thủ, rào cản chi phí và nguyên tắc tiêu dùng địa phương.

Bản chất chế độ Địa Trung Hải: Tinh thần ưu tiên thực phẩm địa phương

Chế độ Địa Trung Hải không cố định ở một nhóm thực phẩm độc quyền mà tập trung vào các nguyên tắc nền tảng gồm trái cây, rau củ, các loại đậu, hạt và nguồn chất béo lành mạnh [1]. Việc trẻ em ít dùng đậu hay dầu ô liu tại một số quốc gia thường bắt nguồn từ rào cản văn hóa, độ sẵn có hoặc chi phí kinh tế [1].

Mô hình dinh dưỡng này về bản chất khuyến khích hệ thống sản xuất và tiêu thụ nguồn thực phẩm tại chính địa phương [2]. Việc tận dụng nguồn cung ứng bản địa giúp duy trì tính bền vững và phù hợp với lối sống của từng vùng [2].

Nghiên cứu nói gì về mức độ tuân thủ ở trẻ nhỏ?

Một tổng quan hệ thống năm 2016 trên trẻ mầm non tại các nước Nam Âu ghi nhận phần lớn trẻ ít tuân thủ chế độ ăn truyền thống, tiêu thụ nhiều đồ uống có đường và quá nhiều natri [3]. Trẻ ăn nhiều thực phẩm giàu năng lượng từ sớm có xu hướng thừa cân, béo phì kéo dài suốt lứa tuổi mầm non [3].

Nghiên cứu năm 2016 tại Ý trên 1.164 trẻ 6–8 tuổi cho thấy 59,0% trẻ có mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải thấp và 28,9% trẻ bị thừa cân [4]. Tại Bồ Đào Nha, khảo sát năm 2001 trên 35 trẻ mầm non so sánh với 18 trẻ Đức nhận thấy nồng độ acid béo không bão hòa đơn và n-3 polyunsaturated trong huyết tương trẻ Bồ Đào Nha thấp hơn, phản ánh thói quen ăn uống truyền thống đang dần biến mất [5].

Nghiên cứu năm 2025 tại Ba Lan đánh giá chỉ số KIDMED 2.0 cũng chỉ ra trẻ có mức độ tuân thủ thấp liên quan rõ rệt với chỉ số BMI cao [1]. Trẻ thừa cân và béo phì thường có điểm số tuân thủ thấp nhất do tiêu thụ nhiều thực phẩm chế biến sẵn và đồ ngọt [1].

Lối sống gia đình quyết định chất lượng dinh dưỡng của trẻ

Nghiên cứu trên 1.140 trẻ em tại Síp năm 2009 cho thấy trẻ ở vùng nông thôn ăn nhiều thực phẩm truyền thống, ít dùng thức ăn nhanh và có tỷ lệ dùng bữa cùng gia đình cao hơn trẻ thành thị [6]. Bữa ăn gia đình đóng vai trò then chốt trong việc duy trì thói quen dinh dưỡng tốt cho trẻ [6].

Dự án DELICIOUS năm 2024 khảo sát 2.011 trẻ từ 6–17 tuổi tại 5 quốc gia khẳng định việc ăn sáng đầy đủ, ăn cùng gia đình, ngủ đủ giấc và tăng vận động thể lực là những yếu tố hàng đầu giúp nâng cao mức độ tuân thủ chế độ ăn lành mạnh [7]. Trình độ học vấn của cha mẹ cũng gắn liền với chất lượng dinh dưỡng của con cái [7].

Nghiên cứu PASOS năm 2021 trên 3.333 trẻ em tại Tây Ban Nha ghi nhận việc tiếp xúc nhiều với màn hình điện tử làm giảm lượng tiêu thụ rau củ, trái cây, cá, đậu và hạt [8]. Thói quen ngồi trước màn hình quá mức khiến trẻ ăn nhiều bánh kẹo và thức ăn nhanh hơn [8].

Điều nghiên cứu chưa trả lời về việc "Việt hóa" nguyên liệu

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại hoàn toàn thiếu dữ liệu thực nghiệm về các loại cá nước ngọt hay dầu thực vật nội địa của Việt Nam. Không có nghiên cứu nào so sánh giá trị sinh học giữa cá biển ôn đới nhập khẩu và thủy sản bản địa trên trẻ mầm non.

Khả năng thay thế tương đương về mặt acid béo giữa dầu ô liu nguyên chất và các loại dầu ăn nhiệt đới vẫn chưa được các nghiên cứu này đề cập. Vì vậy, việc khẳng định loại rau, cá hay dầu cụ thể nào của Việt Nam thay thế hoàn toàn được thực phẩm Địa Trung Hải là chưa có cơ sở khoa học từ nguồn tài liệu này.

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn của trẻ?

Trẻ mầm non có tốc độ phát triển thể chất nhanh và nhu cầu năng lượng đặc thù, cha mẹ không nên áp dụng kiêng khem chất béo quá mức. Mọi sự thay đổi chế độ ăn đột ngột đều có thể ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường của trẻ.

Trẻ có tiền sử dị ứng thực phẩm, đặc biệt với các loại hạt hay đậu họ đậu, cần được bác sĩ kiểm tra trước khi tăng lượng dùng. Phụ huynh có con đang gặp tình trạng chậm lớn hoặc béo phì cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi xây dựng thực đơn mới.

Gợi ý tiếp cận thực tế cho phụ huynh

Phụ huynh nên tập trung vào giá trị cốt lõi của chế độ ăn: tăng cường đa dạng các loại rau xanh, trái cây và các loại đậu sẵn có tại địa phương [5, 6]. Cần cắt giảm tối đa bánh kẹo ngọt, nước giải khát có đường và thực phẩm chế biến sẵn [1, 5, 8].

Duy trì nề nếp ăn sáng, tổ chức các bữa cơm ấm cúng cùng gia đình và kiểm soát chặt chẽ thời gian dùng thiết bị điện tử của trẻ [7, 8]. Đây là những giải pháp thiết thực đã được chứng minh hiệu quả giúp cải thiện dinh dưỡng cho trẻ nhỏ.

Chế độ ăn lành mạnh không nằm ở các nguyên liệu ngoại nhập đắt đỏ mà ở sự cân bằng và thói quen sinh hoạt khoa học. Phụ huynh hãy ưu tiên thực phẩm tươi sạch tại địa phương, duy trì lối sống năng động và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng khi cần thiết.