Chiết xuất mắc mật hỗ trợ hạ đường huyết: Nghiên cứu trên động vật nói gì?

Mắc mật là loại gia vị và cây thuốc quen thuộc tại nhiều vùng miền núi phía Bắc nước ta, thường dùng trong các món quay, nướng để tạo mùi thơm đặc trưng. Gần đây, nhiều thông tin truyền tai nhau cho rằng sử dụng chiết xuất từ cây mắc mật có thể hỗ trợ điều trị bệnh đái tháo đường nhờ tác dụng làm hạ đường huyết nhanh chóng.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại đối với chiết xuất thuộc chi mắc mật vẫn đang dừng ở mức độ thử nghiệm sơ khởi trong ống nghiệm trên tế bào hoặc khảo sát hoạt tính sinh học phân tử, chưa đủ dữ liệu lâm sàng trên người. Do đó, người bệnh không nên coi đây là phương thuốc thay thế phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ.

Hoạt tính hạ đường huyết của cây họ mắc mật được tìm hiểu ra sao?

Cây mắc mật thuộc chi Clausena, một chi thực vật được sử dụng trong y học dân gian và ẩm thực ở Nam Á cũng như Đông Nam Á ^[1]. Quá trình phân giải carbohydrate từ thức ăn thành glucose cần đến sự tham gia của các enzyme tiêu hóa như alpha-amylase và alpha-glucosidase. Việc ức chế các enzyme này giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu, từ đó hỗ trợ ngăn ngừa tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau ăn.

Bên cạnh đó, sự bài tiết insulin từ tế bào beta của tuyến tụy đóng vai trò cốt lõi trong việc điều hòa glucose máu. Một số hợp chất tự nhiên chiết xuất từ thực vật có khả năng tác động lên thụ thể muscarinic hoặc kích thích quá trình giải phóng hạt chứa insulin, mang lại tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết ^[2].

Bằng chứng khoa học sơ khởi từ các nghiên cứu

Nghiên cứu công bố năm 2019 tập trung phân lập các hợp chất có hoạt tính sinh học từ rễ loài Clausena indica (một loài cùng chi với mắc mật) ^[1]. Các nhà khoa học đã tiến hành sắc ký cột để thu được ba hợp chất tinh khiết là dentatin, nordentatin, clausine K cùng 5 phân đoạn hoạt tính ký hiệu từ Re1 đến Re5 ^[1]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy phân đoạn Re2 thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-amylase với giá trị IC50 đạt 573,8 microg/mL ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ thực hiện hoàn toàn in vitro, chưa kiểm tra trên mô hình động vật sống hay trên người ^[1].

Một công bố khác vào năm 2021 tổng hợp hoạt tính của hợp chất chalepin phân lập từ vỏ thân loài hồng bì (Clausena lansium, loài thuộc cùng chi Clausena) ^[2]. Trong thử nghiệm nuôi cấy dòng tế bào ung thư đảo tụy chuột INS-1, chalepin thể hiện đặc tính kích thích tiết insulin phụ thuộc nồng độ qua cơ chế trung gian glucose ^[2]. Ở nồng độ 0,1 mg/mL, hợp chất này kích thích đáp ứng tiết insulin đạt mức 138% ^[2]. Giới hạn rõ ràng là thử nghiệm mới ghi nhận trên dòng tế bào biệt hóa của loài gặm nhấm, chưa có dữ liệu thử nghiệm tác động trên cơ thể động vật nguyên vẹn hay thử nghiệm lâm sàng ^[2].

Bên cạnh các loài thuộc chi Clausena, nhiều nghiên cứu khác cũng khảo sát thảo dược hạ đường huyết trên mô hình động vật để tìm kiếm cơ chế tác động. Một nghiên cứu năm 2012 trên chuột nhắt và chuột cống trắng cho thấy dịch chiết hydroalcoholic của lá Caylusea abyssinica ở liều 200 mg/kg làm giảm đường huyết sau 60 phút trong nghiệm pháp dung nạp glucose tương đương glibenclamide ^[3]. Nghiên cứu năm 2001 trên chuột nhắt cũng ghi nhận dịch chiết nước từ lá Mangifera indica giúp hạ đường huyết ở chuột bình thường và chuột gây tăng đường huyết cấp, nhưng không có hiệu lực trên chuột đái tháo đường do streptozotocin ^[4]. Đối với Syzygium cumini, dịch chiết hạt methanol (400 mg/kg) và ethyl acetate (200 mg/kg) giúp hạ đường huyết trên chuột cống đái tháo đường do streptozotocin, hay dịch chiết lá ức chế enzyme alpha-glucosidase trong ống nghiệm ^[5].

Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng

Những nghiên cứu kể trên cho thấy các loài thực vật họ hàng với mắc mật sở hữu những nhóm hợp chất có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa carbohydrate hoặc kích thích tế bào beta tiết insulin [6, 7]. Đây là cơ sở khoa học mở ra hướng nghiên cứu mới để tìm kiếm các hoạt chất hỗ trợ bệnh chuyển hóa.

Tuy nhiên, khoảng cách từ thử nghiệm phân lập trong ống nghiệm đến ứng dụng điều trị thực tế là rất lớn. Các nghiên cứu hiện tại trên Clausena indica và Clausena lansium mới dừng lại ở mức khảo sát nồng độ ức chế enzyme alpha-amylase hoặc kiểm tra phản ứng của tế bào INS-1 trong đĩa petri [6, 7]. Chưa có nghiên cứu in vivo trên động vật sống đánh giá trực tiếp khả năng ức chế alpha-glucosidase của chiết xuất mắc mật, càng chưa có thử nghiệm lâm sàng để xác định liều lượng an toàn hay sinh khả dụng trên cơ thể người.

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược hạ đường huyết

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại lá, quả tự nhiên như mắc mật hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Thực tế, việc tùy tiện sử dụng các loại dịch chiết cô đặc chưa được kiểm chứng có thể dẫn tới nhiều rủi ro.

Một hiểu lầm phổ biến khác là chiết xuất từ thảo dược nào cũng có cơ chế hạ đường huyết giống nhau. Mỗi hợp chất tác động lên một con đường sinh học riêng biệt, chẳng hạn ức chế enzyme alpha-amylase, kích thích thụ thể insulin, hay chống oxy hóa bảo vệ mô tụy [1, 6, 7]. Một hoạt chất cho kết quả ức chế tốt trong ống nghiệm chưa chắc mang lại hiệu quả khi đưa vào hệ tiêu hóa phức tạp của cơ thể sống.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng chiết xuất thảo dược?

Các dữ liệu nghiên cứu độc tính chỉ ra rằng một số hoạt chất chiết xuất tự nhiên có thể gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng. Điển hình như hợp chất chalepin khi thử nghiệm trên loài gặm nhấm đã gây biến đổi nang noãn buồng trứng và dính bao cầu thận ở thận động vật thí nghiệm ^[2].

Do đó, phụ nữ mang thai, người đang chuẩn bị mang thai hoặc phụ nữ cho con bú không nên tự ý dùng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ các loài cây này ^[2]. Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận hoặc người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường cũng cần cẩn trọng để tránh nguy cơ tương tác thuốc hoặc hạ đường huyết quá mức.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Trong đời sống hàng ngày, người dân hoàn toàn có thể sử dụng lá và quả mắc mật như một loại gia vị truyền thống để tạo hương vị thơm ngon cho món ăn. Việc dùng mắc mật dưới dạng gia vị ẩm thực thông thường là an toàn và giúp bữa ăn thêm phong phú.

Tuy nhiên, người bệnh đái tháo đường tuyệt đối không nên tự ý tìm mua các loại cao, bột chiết xuất không rõ nguồn gốc để uống với hy vọng chữa khỏi bệnh. Khi muốn sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào từ thảo mộc, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nội tiết để bảo đảm không ảnh hưởng đến phác đồ điều trị hiện hành.

Tóm lại, chiết xuất từ các loài cây thuộc chi mắc mật bước đầu cho thấy một số hoạt tính ức chế enzyme và kích thích tiết insulin trong phòng thí nghiệm [6, 7]. Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học vẫn ở giai đoạn sơ khởi, chưa được chứng minh an toàn và hiệu quả trên lâm sàng. Bệnh nhân đái tháo đường cần tuân thủ chế độ ăn uống khoa học, vận động hợp lý và duy trì thuốc điều trị theo chỉ định y khoa.