Nhiều người bệnh tim mạch tại Việt Nam thường duy trì thói quen dùng thêm các loại nước sắc thảo mộc dân gian song song với đơn thuốc của bác sĩ. Trong đó, mần ri trắng (tên khoa học là Cleome gynandra) là cây thuốc quen thuộc được truyền miệng để thanh nhiệt, giảm đau hoặc bồi bổ cơ thể.

Vấn đề đặt ra là liệu chiết xuất mần ri trắng có gây tương tác nguy hiểm với các thuốc chống đông máu hay không? Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trực tiếp đánh giá tương tác giữa mần ri trắng và thuốc chống đông. Dù vậy, dữ liệu từ y văn cảnh báo rằng các hoạt chất thực vật trong dược liệu có thể làm thay đổi đáp ứng của thuốc tim mạch, làm tăng nguy cơ chảy máu khó kiểm soát.

Hiểu về nguy cơ tương tác giữa thảo dược và thuốc chống đông

Thuốc chống đông máu, điển hình như warfarin, được sử dụng rộng rãi nhằm ngăn ngừa và điều trị huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc mạch ở bệnh nhân rung nhĩ hoặc van tim nhân tạo [1], [2]. Cơ chế tác dụng chính của warfarin là làm giảm lượng vitamin K có hoạt tính cần thiết cho việc tổng hợp các yếu tố đông máu II, VII, IX và X [2]. Vì vậy, warfarin sở hữu chỉ số điều trị rất hẹp, chỉ một thay đổi nhỏ về nồng độ thuốc hoặc chuyển hóa cũng gây biến chứng [3], [1].

Khi người bệnh dùng thêm các sản phẩm từ cây cỏ, ma trận hóa học phức tạp của thực vật rất dễ can thiệp vào quá trình này [3]. Nhiều thành phần tự nhiên có khả năng ức chế hoặc kích hoạt các enzym chuyển hóa (đặc biệt là họ enzym CYP), tác động lên quá trình ngưng tập tiểu cầu hoặc làm thay đổi các chỉ số huyết động học [4]. Hậu quả lâm sàng thường gặp nhất của các tương tác bất lợi này là kích thích quá trình chống đông quá mức, dẫn tới nguy cơ xuất huyết nội tạng hoặc chảy máu nghiêm trọng [5], [3].

Thành phần của mần ri trắng dưới góc nhìn nghiên cứu

Mần ri trắng từ lâu đã được xem như nguồn rau ăn và vị thuốc tự nhiên. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí khoa học đã sử dụng phương pháp phân tích UHPLC-ESI-Orbitrap-MS để đánh giá các dịch chiết lá mần ri trắng (Cleome gynandra L.) thu được từ năm nồng độ ethanol khác nhau [6].

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm này phát hiện dịch chiết cồn 20% và 100% của mần ri trắng chứa hàm lượng hợp chất phenolic tổng số ở mức cao [6]. Dịch chiết 20% thể hiện giá trị IC50 thấp nhất trong thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH, chứng minh khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ [6]. Đồng thời, dịch chiết 100% đạt giá trị IC50 thấp nhất trong xét nghiệm ức chế sản sinh oxit nitric (NO) [6]. Các nhà nghiên cứu đã nhận diện được nhiều polyphenol chính thuộc nhóm axit hydroxycinnamic, axit hydroxybenzoic và các dẫn xuất flavonoid, với 24 chất chuyển hóa lần đầu tiên được ghi nhận sơ bộ từ loài này [6]. Đáng chú ý, không có dịch chiết nào của cây thể hiện khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase [6].

Mặc dù các polyphenol và flavonoid mang lại tiềm năng sinh học tốt, nhiều tài liệu chuyên ngành chỉ ra rằng các chất nhóm này có thể gây ảnh hưởng phức tạp tới hệ thống mạch máu và chuyển hóa thuốc [3], [6]. Cần lưu ý rõ ràng rằng nghiên cứu năm 2020 nói trên hoàn toàn thực hiện trên mô hình tế bào và hóa sinh phân tích; cho đến nay chưa có bất kỳ dữ liệu nào thử nghiệm dịch chiết mần ri trắng trên cơ thể động vật sống hay người tình nguyện uống thuốc chống đông [6].

Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược và thuốc chống đông

Do thiếu vắng các thử nghiệm riêng cho mần ri trắng, việc nhìn nhận qua các công trình nghiên cứu quy mô về tương tác thảo mộc - thuốc chống đông là cơ sở bắt buộc để bảo đảm an toàn.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 tổng hợp y văn từ các cơ sở dữ liệu y khoa nhằm đánh giá tương tác giữa y học cổ truyền và thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu [4]. Kết quả cho thấy các vị thảo dược như Đan sâm, Bạch quả, Gừng, Ban âu (H. Perforatum) hay dịch tiêm Puerarin có tác dụng điều hòa hiệu lực của thuốc chống đông qua việc can thiệp vào men gan CYP và các thông số huyết động [4]. Cụ thể, thảo dược Ban âu ức chế hiệu quả của Clopidogrel bằng cách tăng hoạt tính men CYP3A4, trong khi Bạch quả làm tăng hiệu quả của Ticlopidine [4]. Tác giả kết luận nhiều báo cáo ghi nhận thảo dược làm tăng nguy cơ chảy máu, song các kết quả dược động học đôi khi còn mâu thuẫn, đòi hỏi phải nghiên cứu sâu hơn [4].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống khác vào năm 2013 đã rà soát từ 8 cuốn sách tra cứu tương tác, 4 cổng dữ liệu và các ấn phẩm y khoa từ tháng 1/2000 đến tháng 12/2011 [5]. Các nhà khoa học tìm thấy 90 vị thuốc thảo dược đơn lẻ liên quan tới 306 tương tác đã được ghi nhận với thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu [5]. Trong số 194 trường hợp xác minh được cơ chế và mức độ nặng, có tới 79,9% (155 tương tác) xuất phát từ tương tác dược lực học và hầu hết được đánh giá ở mức trung bình đến nghiêm trọng [5]. Hậu quả chính được ghi nhận là làm tăng nguy cơ xuất huyết do tác dụng chống đông hiệp đồng của thảo mộc, điển hình như Đan sâm, Đương quy, Gừng, Bạch quả, Cam thảo và Nghệ [5].

Các tổng quan năm 2014 và 2016 cũng ghi nhận 58 loài thực vật khác nhau có khả năng làm thay đổi quá trình cầm máu và liệu pháp warfarin [3]. Các hợp chất hóa học thực vật như coumarin, quinone, terpene, lignan và vitamin K đều thể hiện ảnh hưởng rõ rệt đến việc điều trị bằng warfarin [3]. Đánh giá phân loại cho thấy các loại thảo mộc như Tỏi, Bạch quả, Nam việt quất, Ban âu có bằng chứng lâm sàng gây tương tác nghiêm trọng với warfarin [1].

Về khía cạnh thực tế lâm sàng, một khảo sát cắt ngang công bố năm 2006 tại các khoa điều trị nội khoa trên 250 bệnh nhân cho thấy 42,4% (106 người) có sử dụng thảo dược, với 76 người đã dùng liên tục trong 12 tháng trước đó [7]. Đáng lưu ý, có 21% (16 trên 76 bệnh nhân) dùng đồng thời thảo dược đã chỉ định cùng với thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, và một nửa trong số họ đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc tiềm ẩn [7]. Nhóm người cao tuổi chiếm tới 62,5% các trường hợp có nguy cơ này [7]. Nghiêm trọng hơn, có trên 90% số người dùng thảo dược đã không thông báo việc này với cán bộ y tế điều trị [7].

Tương tự, nghiên cứu cắt ngang năm 2013 tại Na Uy khảo sát việc dùng phối hợp thuốc thông thường và thảo dược đã xác định 18 cặp kết hợp có nguy cơ tương tác lâm sàng cao trên cơ sở thử nghiệm, báo cáo ca hoặc suy luận lâm sàng [8]. Warfarin được ghi nhận dùng chung với tỏi, gừng, nhân sâm, nước ép bưởi chùm, làm tăng nguy cơ tác dụng phụ như xuất huyết [8].

Thực trạng khoảng trống thông tin và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm hết sức phổ biến trong cộng đồng là cho rằng "cây cỏ tự nhiên lành tính, không thể tương tác với thuốc tây". Nhiều người bệnh đun sắc mần ri trắng uống hằng ngày mà không nghĩ rằng các nhóm chất phenolic đậm đặc có thể tác động trực tiếp lên chức năng bảo vệ thành mạch hoặc tương tác chuyển hóa [6].

Đáng lo ngại hơn, kiến thức về nguy cơ này đôi khi chưa được quan tâm đúng mức ngay cả trong ngành y tế. Một nghiên cứu năm 2016 tại Ả Rập Xê Út khảo sát các nhân viên y tế (bác sĩ, dược sĩ, điều dưỡng) tại bệnh viện King Salman bằng bảng hỏi tự điền cho thấy sự hiểu biết về tương tác giữa thuốc và thảo dược còn nhiều hạn chế [2]. Trong khi 92,2% nhân viên y tế nhận biết được tương tác giữa warfarin với aspirin, chỉ có 11,1% xác định đúng tương tác giữa warfarin với thuốc tim mạch atenolol, và mức độ nhận biết tương tác giữa warfarin với các loại thảo mộc nói chung còn chưa đồng đều [2]. Điều này dẫn tới nguy cơ người bệnh không được tư vấn hoặc tầm soát kỹ lưỡng khi đang dùng song song thuốc chống đông với thảo dược [2].

Bên cạnh đó, phần lớn các dữ liệu tương tác thảo dược hiện nay chỉ tập trung vào một số cây phổ biến như Bạch quả, Tỏi, Nhân sâm, Gừng hay Ban âu [4], [8], [3], [1]. Với một dược liệu địa phương như mần ri trắng, dữ liệu độc tính và tương tác trên người hoàn toàn còn trống, không cho phép đưa ra khẳng định về mức độ an toàn.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng tổng quan về nguy cơ dùng thảo dược khi điều trị bệnh lý tim mạch, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng chiết xuất mần ri trắng:

  • Bệnh nhân đang được chỉ định thuốc chống đông máu (như warfarin) hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (như clopidogrel, aspirin) [4], [5], [1].
  • Người cao tuổi: Các nghiên cứu thực tế chỉ ra nhóm bệnh nhân lớn tuổi chiếm tỷ lệ cao trong các ca tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc tim mạch, đồng thời cơ thể người già chuyển hóa thuốc kém hơn [8], [7].
  • Bệnh nhân chuẩn bị bước vào phẫu thuật, can thiệp nha khoa hoặc có tiền sử xuất huyết tiêu hóa, loét dạ dày.
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn nào của chiết xuất mần ri trắng trên nhóm đối tượng đặc biệt này.

Các nghiên cứu khuyến cáo rõ rằng việc phối hợp các loại thảo dược với thuốc chống đông hoặc thuốc tim mạch khác cần phải được bác bỏ hoặc theo dõi hết sức sát sao các biến cố ngoại ý và chỉ số xét nghiệm đông máu INR [8].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn đang phải điều trị bệnh bằng thuốc chống đông máu, hãy tuân thủ nguyên tắc an toàn cao nhất trong ăn uống và sinh hoạt:

  • Tuyệt đối không tự ý mua và dùng các loại viên nang, cao lỏng hoặc chiết xuất cô đặc từ mần ri trắng khi đang dùng thuốc điều trị tuần hoàn máu, vì hàm lượng polyphenol cô đặc có thể đem lại phản ứng không lường trước [6].
  • Nếu sử dụng mần ri trắng như một loại rau ăn tự nhiên trong bữa ăn gia đình, chỉ nên ăn với lượng vừa phải, không ăn dồn dập nhiều ngày liên tiếp và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị.
  • Luôn chủ động liệt kê toàn bộ các loại thảo dược, thuốc nam, thực phẩm chức năng đang dùng cho bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trong mỗi lần tái khám, tránh việc giấu kín thông tin điều trị [7], [2].
  • Định kỳ xét nghiệm theo dõi chỉ số đông máu (như INR) theo đúng lịch hẹn của cơ sở y tế [8]. Hãy đến bệnh viện ngay lập tức nếu nhận thấy dấu hiệu xuất huyết bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, bầm tím dưới da tự phát, phân đen hoặc tiểu ra máu.

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy việc kết hợp tùy tiện thảo dược với thuốc chống đông máu tiềm ẩn rủi ro xuất huyết nghiêm trọng [5], [3]. Chiết xuất mần ri trắng tuy giàu chất chống oxy hóa nhưng chưa có dữ liệu chứng minh độ an toàn trên người dùng thuốc tim mạch [6]. Người bệnh không nên tự ý dùng dược liệu này để thay thế hay bổ trợ liệu trình y khoa mà chưa có hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.