Đau nhức khớp gối khi leo cầu thang hay đứng lên ngồi xuống là nỗi ám ảnh của nhiều người trung niên và cao tuổi. Bên cạnh thuốc điều trị, nhiều người truyền tai nhau dùng nước ép hoặc chiết xuất quả anh đào chua để giảm viêm, bảo vệ sụn khớp. Liệu loại quả này có thực sự giúp ích cho người thoái hóa khớp gối?
Câu trả lời ngắn gọn: Nước ép anh đào chua hỗ trợ làm giảm chỉ số viêm trong máu và cải thiện triệu chứng ở người thoái hóa khớp gối mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Tuy nhiên, hiệu quả giảm đau tổng thể chưa vượt trội rõ rệt so với giả dược, nên chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thay thế phác đồ điều trị y khoa [1].
Gánh nặng thoái hóa khớp gối và xu hướng tìm thảo dược
Thoái hóa khớp là bệnh lý khớp mạn tính phổ biến nhất thế giới, ảnh hưởng đến 10% dân số trên 60 tuổi [2]. Trong đó, thoái hóa khớp gối chiếm tỷ lệ lớn nhất, gây đau đớn kéo dài, hạn chế vận động và có thể dẫn đến tàn phế [3]. Dù có nhiều phương pháp điều trị và chăm sóc hỗ trợ, việc kiểm soát triệu chứng bệnh vẫn là thách thức lớn [3].
Do lo ngại tác dụng phụ của thuốc giảm đau dùng lâu dài, nhiều bệnh nhân tìm đến các giải pháp tự nhiên từ thực phẩm. Anh đào, đặc biệt là giống anh đào chua (tart cherry), thường được nhắc đến nhờ đặc tính kháng viêm tự nhiên. Người bệnh kỳ vọng dưỡng chất từ quả này có thể làm dịu cơn đau và giữ cho khớp gối linh hoạt hơn trong sinh hoạt hàng ngày.
Vì sao quả anh đào tác động được đến khớp viêm?
Thoái hóa khớp không đơn thuần là sự "mài mòn" cơ học theo tuổi tác. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng phá hủy sụn khớp, tái cấu trúc xương dưới sụn và phản ứng viêm tại màng hoạt dịch [2]. Quá trình viêm nội khớp này đi kèm sự gia tăng của các chất trung gian gây viêm trong máu, khiến khớp sưng đau và cứng lại [4].
Khi kiểm soát được phản ứng viêm toàn thân và tại chỗ, các triệu chứng đau và cứng khớp có xu hướng thuyên giảm. Trong y học, protein phản ứng C độ nhạy cao (hsCRP) là chỉ số xét nghiệm máu quan trọng dùng để đo lường mức độ viêm trong cơ thể [1]. Các hoạt chất tự nhiên trong nước ép anh đào chua tác động vào chuỗi phản ứng này, giúp hạ thấp nồng độ hsCRP, từ đó mang lại cảm giác nhẹ nhõm hơn cho khớp gối đang tổn thương [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về nước ép anh đào chua?
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng và thiết kế bắt chéo công bố năm 2013 đã đánh giá trực tiếp hiệu quả của hỗn hợp nước ép anh đào chua trên người bệnh thoái hóa khớp gối [1]. Thiết kế bắt chéo đồng nghĩa mỗi người tham gia đều lần lượt dùng cả nước ép thật lẫn giả dược ở hai giai đoạn khác nhau để đối chiếu chính xác [1].
Nghiên cứu thực hiện trên 58 bệnh nhân thoái hóa khớp gối mức độ nhẹ đến trung bình (độ 2-3 theo thang phân loại Kellgren) và không mắc bệnh tiểu đường [1]. Người tham gia uống 2 chai nước ép anh đào chua (mỗi chai 8 oz, tức khoảng 236 ml, tổng cộng gần 473 ml mỗi ngày) hoặc giả dược liên tục trong 6 tuần [1]. Sau đó, họ nghỉ 1 tuần để cơ thể đào thải hết tác dụng cũ trước khi đổi sang uống loại còn lại thêm 6 tuần nữa [1]. Trong quá trình này, bệnh nhân được phép dùng thuốc giảm đau acetaminophen khi cần và tự ghi chép lại [1].
Nhóm nghiên cứu đo điểm số WOMAC (bộ câu hỏi tiêu chuẩn đánh giá mức độ đau, cứng khớp và khả năng vận động), thời gian đi bộ, cùng các chỉ số máu gồm urate huyết tương, creatinine và chỉ số viêm hsCRP trước và sau mỗi đợt [1]. Kết quả cho thấy điểm WOMAC giảm có ý nghĩa thống kê sau giai đoạn uống nước ép anh đào chua, trong khi giai đoạn uống giả dược không có sự cải thiện này [1].
Đáng chú ý, nồng độ chất chỉ điểm viêm hsCRP giảm rõ rệt khi người bệnh dùng nước ép anh đào chua so với khi dùng giả dược [1]. Mức giảm hsCRP này có mối liên hệ chặt chẽ với sự cải thiện điểm số triệu chứng WOMAC của bệnh nhân [1]. Tuy nhiên, thời gian đi bộ, lượng thuốc giảm đau acetaminophen cần dùng, nồng độ urate và chức năng thận (creatinine) không thay đổi ở cả hai nhóm [1].
Nhìn nhận đúng về lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Kết quả từ thử nghiệm năm 2013 mang lại góc nhìn hai chiều rất thực tế cho người bệnh [1]. Về mặt tích cực, nước ép anh đào chua thực sự tạo ra thay đổi sinh học khi kéo giảm chỉ số viêm hsCRP trong máu [1]. Sự sụt giảm mức độ viêm này đi kèm với việc người bệnh cảm thấy bớt đau, bớt cứng khớp hơn so với thời điểm chưa uống [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của nghiên cứu là khi đặt lên bàn cân so sánh trực tiếp giữa giai đoạn uống nước ép anh đào và giai đoạn uống giả dược, mức chênh lệch về điểm số triệu chứng WOMAC lại chưa đạt ý nghĩa thống kê [1]. Ngoài ra, trong quá trình thử nghiệm có 5 người rút lui khi đang dùng nước ép anh đào (trong đó 4 trường hợp gặp biến cố bất lợi) và 7 người rút lui ở nhóm giả dược (3 trường hợp gặp biến cố bất lợi) [1]. Điều này chứng tỏ anh đào chua có tiềm năng hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng thông qua cơ chế kháng viêm, nhưng tác dụng chưa đủ mạnh để tạo ra sự khác biệt vượt trội hoàn toàn so với hiệu ứng tâm lý từ giả dược [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng anh đào trị bệnh khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước ép hay chiết xuất anh đào như "thuốc tiên" thay thế hoàn toàn thuốc điều trị. Thực tế nghiên cứu cho thấy ngay cả khi uống nước ép anh đào đều đặn 6 tuần, nhu cầu sử dụng thuốc giảm đau cứu trợ (acetaminophen) và tốc độ đi bộ của người bệnh vẫn không thay đổi [1]. Các hướng dẫn y khoa hiện hành đều khuyến cáo điều trị thoái hóa khớp gối cần kết hợp nhiều biện pháp bảo tồn như vật lý trị liệu và thuốc giảm đau để duy trì chức năng khớp [2].
Sai lầm thứ hai là nghĩ rằng uống nước ép anh đào sẽ giúp hạ axit uric máu ở mọi bệnh nhân khớp gối. Trong thử nghiệm lâm sàng năm 2013, chỉ số urate huyết tương hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi liệu trình uống nước ép anh đào chua [1]. Cuối cùng, nhiều người lầm tưởng sản phẩm tự nhiên thì tuyệt đối không gây khó chịu, trong khi thực tế vẫn ghi nhận một số người tham gia phải ngưng sử dụng vì tác dụng không mong muốn [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh tiểu đường hoặc rối loạn đường huyết cần đặc biệt lưu ý. Thử nghiệm lâm sàng năm 2013 đã chủ động loại trừ bệnh nhân tiểu đường ngay từ khâu tuyển chọn đối tượng [1]. Việc uống gần nửa lít nước ép trái cây mỗi ngày có thể nạp vào cơ thể lượng đường đáng kể, gây bất lợi cho việc kiểm soát đường huyết.
Bên cạnh đó, những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang gặp vấn đề dạ dày cũng nên cẩn trọng, bởi nghiên cứu ghi nhận 4 trường hợp gặp biến cố bất lợi phải dừng uống trong giai đoạn dùng nước ép anh đào chua [1]. Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung thường xuyên bất kỳ loại nước ép cô đặc hay chiết xuất thảo dược nào.
Gợi ý áp dụng thực tế cho người thoái hóa khớp gối
Nếu muốn bổ sung nước ép anh đào chua để hỗ trợ sức khỏe khớp, người bệnh không mắc tiểu đường có thể tham khảo liều lượng đã được nghiên cứu là hai chai 8 oz (tổng cộng khoảng 470 ml) chia uống trong ngày, duy trì trong khoảng 6 tuần để theo dõi đáp ứng của cơ thể [1]. Nên chọn sản phẩm nguyên chất, không pha thêm đường tinh luyện để hạn chế nạp calo dư thừa gây tăng cân, làm nặng thêm áp lực lên khớp gối.
Có thể chia lượng nước ép này thành 2 lần uống sau bữa ăn sáng và chiều để cơ thể hấp thu tốt và tránh kích ứng dạ dày. Quan trọng nhất, việc dùng thực phẩm bổ sung phải đi đôi với các biện pháp bảo tồn chuẩn y khoa như tập vật lý trị liệu, kiểm soát cân nặng và dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [2].
Thoái hóa khớp gối là bệnh lý mạn tính cần sự kiên trì và phối hợp nhiều phương pháp điều trị [2]. Nước ép anh đào chua có thể là thức uống hỗ trợ hữu ích giúp hạ chỉ số viêm hsCRP và làm dịu phần nào cảm giác đau mỏi ở người bệnh mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Hãy lắng nghe cơ thể và trao đổi với bác sĩ để xây dựng chế độ dinh dưỡng, vận động an toàn và phù hợp nhất.
