Nhiều phụ nữ bước vào thai kỳ khi đang thừa cân thường mang tâm lý lo lắng và muốn nhanh chóng siết cân bằng cách cắt giảm tinh bột. Tuy nhiên, việc đột ngột bắt đầu chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) ngay khi mang thai có thể tiềm ẩn những hệ lụy chuyển hóa bất lợi. Phụ nữ mang thai thừa cân cần hiểu rõ các bằng chứng khoa học trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.

Theo các tổng quan hệ thống và thử nghiệm lâm sàng hiện có, mẹ bầu thừa cân không nên tự ý bắt đầu chế độ ăn low-carb nghiêm ngặt [1], [2]. Bằng chứng cho thấy việc tiêu thụ ít carbohydrate kết hợp với nhiều chất béo trong thai kỳ có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ [1]. Thay vì cắt bỏ tinh bột, các biện pháp can thiệp được khuyến nghị là tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa, kiểm soát năng lượng vừa phải và ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp [3], [4], [2].

Chế độ ăn ít tinh bột và mối liên hệ với đái tháo đường thai kỳ

Thừa cân hoặc béo phì trước khi mang thai làm gia tăng nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ và dẫn đến nhiều hệ quả tiêu cực cho cả mẹ lẫn con [1]. Việc kiểm soát mức tăng cân thai kỳ đóng vai trò quan trọng nhằm giảm thiểu các rủi ro này [3], [1].

Mặc dù việc hạn chế năng lượng và carbohydrate có thể giúp giảm mức tăng cân trong thai kỳ, một đánh giá các nghiên cứu từ năm 1975 đến 2009 chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều chất béo và ít carbohydrate lại liên quan đến nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ cao hơn, độc lập với chỉ số BMI trước mang thai [1]. Do đó, các bằng chứng hiện hành chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn về việc cắt giảm carbohydrate là giải pháp dinh dưỡng tối ưu để kiểm soát đường huyết và cân nặng thai kỳ [1].

Các can thiệp dinh dưỡng kiểm soát cân nặng mang lại kết quả gì?

Nhiều nghiên cứu đã đánh giá tác động của việc điều chỉnh chế độ ăn ở phụ nữ mang thai thừa cân hoặc béo phì:

  • Kiểm soát năng lượng và giảm cân nặng thai kỳ: Thử nghiệm lâm sàng DiGest ghi nhận việc hạn chế năng lượng là chiến lược tiềm năng giúp giảm tăng cân thai kỳ và cải thiện kết quả ở mẹ và trẻ sơ sinh [3]. Một phân tích gộp năm 2011 trên 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 537 phụ nữ béo phì cho thấy can thiệp dinh dưỡng giúp giảm tổng mức tăng cân thai kỳ 6,5 kg mà không làm thay đổi cân nặng khi sinh của trẻ [5]. Một phân tích gộp khác năm 2012 từ 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 1.228 phụ nữ cũng ghi nhận can thiệp lối sống và dinh dưỡng giúp giảm 2,21 kg mức tăng cân thai kỳ và có xu hướng giảm tỷ lệ đái tháo đường thai kỳ [6].
  • Điều chỉnh chỉ số đường huyết thay vì bỏ tinh bột: Các can thiệp tập trung vào việc giảm thực phẩm có chỉ số đường huyết cao (high-GI) và thay thế bằng nguồn carbohydrate lành mạnh giúp giảm 15,1% lượng đường tiêu thụ, đồng thời tăng lượng rau củ, trái cây và chất xơ [4]. Trong nghiên cứu của Poston và cộng sự, việc tư vấn thay thế nước ngọt có đường bằng thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp giúp giảm chất béo bão hòa, carbohydrate tinh chế và tổng năng lượng nạp vào [4].

Tuy nhiên, hiệu quả của các can thiệp ăn uống không phải lúc nào cũng đồng nhất. Một tổng quan Cochrane năm 2010 phân tích 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 743 phụ nữ thừa cân hoặc béo phì nhận thấy can thiệp dinh dưỡng không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với nguy cơ trẻ sinh ra quá lớn so với tuổi thai (nguy cơ tương đối RR 2,02; KTC 95% 0,84 đến 4,86) hoặc mức tăng cân trung bình của mẹ (giảm 3,10 kg; KTC 95% -8,32 đến 2,13) [7], [8].

Hiểu lầm thường gặp: Cắt giảm tinh bột càng nhiều càng tốt?

Nhiều người lầm tưởng rằng cắt giảm tối đa carbohydrate là cách nhanh nhất để kiểm soát cân nặng và phòng ngừa tiểu đường thai kỳ. Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống năm 2017 cho thấy các thử nghiệm so sánh giữa chế độ ăn ít carbohydrate (dưới 45% tổng năng lượng) với chế độ ăn nhiều carbohydrate không cho thấy lợi ích rõ rệt trên kết quả thai kỳ hoặc sức khỏe trẻ sơ sinh [2].

Thay vì loại bỏ toàn bộ nhóm tinh bột, các nghiên cứu khuyến khích việc duy trì sự cân bằng giữa carbohydrate, chất béo và protein, đồng thời hạn chế các loại carbohydrate tinh chế và đường ngọt [4]. Can thiệp giáo dục dinh dưỡng về ăn uống lành mạnh và kiểm soát khẩu phần cho thấy hiệu quả trong việc duy trì cân nặng trong giới hạn khuyến nghị và giảm tỷ lệ mổ lấy thai [2].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại vẫn còn nhiều khoảng trống chưa được giải đáp:

  • Chưa có định nghĩa chuẩn hóa toàn cầu về mức tăng cân thai kỳ quá mức cũng như chưa có một phương pháp tiếp cận thống nhất duy nhất cho phụ nữ thừa cân [3].
  • Tác động thực sự của các can thiệp dinh dưỡng lên sức khỏe lâu dài của trẻ sơ sinh vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng do cỡ mẫu thử nghiệm còn hạn chế và tiêu chuẩn đánh giá không đồng nhất giữa các nghiên cứu [7], [2], [8].
  • Tỷ lệ phân chia tối ưu giữa các chất đa lượng (carbohydrate, chất béo, protein) để ngăn ngừa đái tháo đường thai kỳ ở phụ nữ thừa cân vẫn chưa được xác định [1], [2].
  • Độ an toàn của các biện pháp dùng thuốc, chẳng hạn như chất chủ vận thụ thể GLP-1 trong thai kỳ, vẫn còn nhiều lo ngại và cần nghiên cứu thêm [3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ bước vào thai kỳ với chỉ số BMI ở mức thừa cân hoặc béo phì cần hết sức cẩn trọng trước các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo [3], [1]. Nhóm này có nguy cơ cao gặp phải các biến chứng thai kỳ và đái tháo đường thai kỳ, do đó bất kỳ thay đổi nào về chế độ ăn cũng cần dựa trên đặc điểm cá thể, tình trạng sức khỏe sẵn có và tiền sử chuyển hóa [3].

Mẹ bầu không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế năng lượng nghiêm ngặt (như giảm hơn 33% calo) hoặc chế độ ăn low-carb cực đoan khi chưa có sự giám sát y tế, vì việc thiếu hụt dưỡng chất có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển của thai nhi [2].

Hướng can thiệp dinh dưỡng an toàn cho mẹ bầu

Dựa trên các nghiên cứu can thiệp hiệu quả, việc quản lý dinh dưỡng cho phụ nữ thừa cân trước thai kỳ nên tập trung vào chất lượng thực phẩm thay vì cắt giảm tinh bột quá mức:

  • Cắt giảm đường tự do và đồ uống có đường, thay thế bằng các lựa chọn có chỉ số đường huyết thấp [4].
  • Hạn chế thực phẩm giàu chất béo bão hòa và carbohydrate tinh chế [4].
  • Tăng cường rau xanh, trái cây và nguồn chất xơ trong bữa ăn hàng ngày [4].
  • Duy trì chế độ ăn cân bằng các nhóm chất đa lượng và áp dụng tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa để kiểm soát năng lượng vừa phải [3], [4], [2].

Mẹ bầu thừa cân trước thai kỳ không nên bắt đầu chế độ ăn low-carb một cách nóng vội. Việc lựa chọn nguồn carbohydrate lành mạnh, giảm đường ngọt và kiểm soát mức tăng cân khoa học dưới sự tư vấn của chuyên gia y tế là chiến lược an toàn và bền vững nhất.