Chiết xuất từ rễ và lá cây xác pháo khác nhau thế nào về dược tính?

Cây xác pháo (còn gọi là hoa xôn đỏ, tên khoa học Salvia splendens) là loài hoa cảnh vô cùng quen thuộc trên các con phố, công viên và ban công gia đình Việt Nam mỗi dịp Tết đến xuân về. Với sắc đỏ rực rỡ và sức sống bền bỉ, ít ai ngờ rằng loài thực vật này từ lâu đã nằm trong tầm ngắm của các nhà nghiên cứu dược liệu nhờ thuộc chi Salvia – một chi thực vật nổi tiếng với nhiều cây thuốc quý như đan sâm. Nhiều người băn khoăn liệu có thể tận dụng lá, hoa hay rễ của loài cây này để làm thuốc trị bệnh hay ngâm uống tại nhà hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ khoa học là: Chiết xuất từ rễ và các bộ phận trên mặt đất (như lá, cành) của cây xác pháo sở hữu đặc tính hóa học và dược tính sinh học rất khác nhau. Rễ cây nổi bật với hoạt tính chống đông máu và chứa hàm lượng hợp chất terpenoid dồi dào có khả năng kháng khuẩn, trong khi lá và phần thân trên mặt đất lại có phổ kháng khuẩn chọn lọc và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường chăm bón. Dưới đây là phân tích chi tiết dựa trên các công trình nghiên cứu đã được công bố.

Rễ và phần trên mặt đất: Đâu là nơi tập trung hoạt chất?

Trong thế giới thực vật học, mỗi bộ phận của cây đảm nhận một chức năng sinh lý riêng biệt, từ đó tạo ra sự tích lũy hoạt chất không đồng đều. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2022 khi tiến hành phân tích các loài thuộc chi Salvia đã chỉ ra rằng các chiết xuất từ rễ nhìn chung giàu các hợp chất nhóm terpenoid hơn hẳn so với chiết xuất từ các bộ phận trên mặt đất ^[1]. Terpenoid là nhóm đại phân tử tự nhiên đóng vai trò cốt lõi tạo nên các hoạt tính sinh học đa dạng như kháng khuẩn, kháng viêm và bảo vệ tế bào ^[1].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng việc lựa chọn dung môi chiết xuất quyết định rất lớn đến độ phong phú của hoạt chất thu được ^[1]. Các dịch chiết sử dụng dung môi chloroform và ethanol giúp thu được nhiều hợp chất đa dạng nhất, trong khi dung môi ete dầu hỏa lại cho sự phân bố hợp chất nghèo nàn hơn ^[1]. Một số hợp chất giá trị cao đã được định lượng rõ ràng trong các loài Salvia khảo sát bao gồm ferruginol (52.114,28 µg/g), cryptanol (75.979,08 µg/g), 6,7-dehydroroyleanone (101.247,41 µg/g), lup-(20)29-ene-2alpha-hydroxy-3beta-acetate (40.071,29 µg/g), salvigenin (33.952,13 µg/g) và beta-sitosterol (34.010,90 µg/g) ^[1].

Chính sự vượt trội về mật độ nhóm terpenoid ở rễ đã giải thích vì sao phần ngầm dưới đất của cây xác pháo thường thể hiện các tác động dược lý mạnh hơn và khu biệt hơn so với phần lá xanh trên bề mặt.

Dược tính kháng khuẩn và kháng nấm giữa các bộ phận

Khả năng ức chế vi sinh vật gây bệnh là một trong những dược tính được nghiên cứu sớm nhất trên cây xác pháo (Salvia splendens Sello). Một công trình nghiên cứu thực nghiệm năm 1998 đã sử dụng liên tiếp ba loại dung môi gồm ete dầu hỏa (40-60%), chloroform và methanol để tách chiết các nguyên lý kháng khuẩn từ nhiều bộ phận khác nhau của cây xác pháo ^[2].

Kết quả phân tách bằng sắc ký cột và sắc ký bản mỏng từ dịch chiết methanol của rễ cây xác pháo đã phân lập được ba hợp chất chính, ký hiệu là C1, C2 và C3 ^[2]. Khi thử nghiệm hoạt tính trên các chủng vi khuẩn Gram dương (Bacillus pumilus, Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus), vi khuẩn Gram âm (Proteus vulgaris, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa) và vi nấm (Candida albicans), cả ba hợp chất từ rễ đều tạo ra vòng ức chế sinh trưởng ^[2]. Đáng chú ý, hợp chất C1 tạo ra đường kính vòng kháng khuẩn lớn hơn rõ rệt so với C2 và C3, chứng minh rễ cây xác pháo là kho chứa các chất kháng sinh thực vật rất tiềm năng ^[2].

Ở một khía cạnh bổ sung, nghiên cứu công bố năm 2023 trên các loài thuộc chi Salvia, bao gồm cả cây xác pháo (Salvia splendens), đã làm rõ thêm khả năng kháng khuẩn của các dịch chiết ^[3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện phân đoạn chiết bằng n-butanol của Salvia splendens cho hiệu quả kháng khuẩn vượt trội nhất đối với tụ cầu vàng Staphylococcus aureus và trực khuẩn Escherichia coli ^[3]. Đặc biệt, chiết xuất từ cây xác pháo chứng minh hiệu quả ức chế mạnh nhất đối với nấm men Candida albicans trong số các loài khảo sát, bất kể loại dung môi nào được sử dụng trong quá trình chiết ^[3]. Điều này cho thấy hoạt tính chống vi nấm tồn tại bền bỉ trong nhiều cấu trúc mô của cây xác pháo, nhưng việc phân lập các hợp chất đơn lẻ mạnh nhất (như C1) lại cần tiếp cận từ phần rễ ^[2].

Tác dụng chống đông máu: Điểm khác biệt mấu chốt của rễ cây

Sự khác biệt quan trọng nhất về mặt dược lý trị liệu giữa rễ và các bộ phận trên mặt đất nằm ở tác động lên hệ thống đông cầm máu. Một nghiên cứu công bố năm 1989 đã tiến hành đánh giá chi tiết dược tính và độc tính của dịch chiết nước từ cây xác pháo (Salvia splendens) ^[4].

Nghiên cứu thực nghiệm này phát hiện dịch chiết nước từ rễ cây xác pháo có đặc tính chống đông máu rất rõ rệt ^[4]. Cụ thể, dịch chiết rễ làm tăng thời gian đông huyết tương ở chó thí nghiệm thông qua cơ chế kéo dài thời gian prothrombin tiêu chuẩn từ mức bình thường 10-15 giây lên tới 35 giây ^[4]. Việc thời gian prothrombin tăng hơn gấp đôi chứng minh chiết xuất rễ có khả năng can thiệp trực tiếp vào con đường đông máu ngoại sinh và con đường chung.

Hơn thế nữa, các nhà khoa học khẳng định hoạt tính chống đông máu này có sự phân hóa rõ rệt và phụ thuộc chặt chẽ vào từng bộ phận của cây, bao gồm hoa, phần trên mặt đất (thân, cành, lá) và rễ ^[4]. Trong khi rễ cây tác động rất mạnh lên thời gian prothrombin, các bộ phận trên mặt đất lại không có cùng mức độ đáp ứng ^[4]. Điểm khác biệt này đòi hỏi các nhà bào chế phải tách bạch triệt để các bộ phận nếu muốn nhắm đến mục đích điều hòa huyết khối.

Cảnh báo độc tính và nguy cơ xuất huyết khi dùng liều cao

Mặc dù sở hữu những dược tính ấn tượng về kháng khuẩn và chống đông, cây xác pháo hoàn toàn không phải là thảo dược lành tính có thể dùng tùy tiện. Trong nghiên cứu độc học năm 1989, dịch chiết nước của loài cây này đã bộc lộ độc tính rõ rệt khi dùng ở nồng độ cao và gây ra hiện tượng xuất huyết nội tạng nghiêm trọng ^[4].

Chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) qua đường thực nghiệm của dịch chiết nước cây xác pháo được xác định là 1287,3 mg/kg thể trọng ^[4]. Với chỉ số này, việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng hoặc tự ý nấu nước rễ, lá xác pháo uống với liều lượng không kiểm soát có thể nhanh chóng chạm ngưỡng ngộ độc. Nguy cơ kéo dài thời gian đông máu kết hợp với độc tính liều cao có thể dẫn đến tình trạng xuất huyết không kiểm soát, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dùng ^[4].

Nguy cơ tồn dư thuốc trừ sâu trên lá và mật hoa

Một yếu tố nguy cơ khác khiến người tiêu dùng tuyệt đối không nên tự ý thu hái lá hoặc hoa xác pháo để dùng là vấn đề tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật. Vì là loài cây cảnh đô thị, cây xác pháo thường xuyên được phun các loại thuốc bảo vệ thực vật để duy trì màu sắc và ngăn ngừa sâu bệnh.

Một nghiên cứu vào năm 2022 đã theo dõi đường đi của sulfoxaflor – một loại thuốc trừ sâu thế hệ mới – trên cây xác pháo (Salvia splendens Ker Gawl.) ^[5]. Kết quả cho thấy cây xác pháo hấp thụ sulfoxaflor rất dễ dàng qua cả hệ thống rễ lẫn bề mặt lá, sau đó vận chuyển và bài tiết một phần hóa chất cùng các chất chuyển hóa của nó vào thẳng mật hoa ^[5]. Khi bón thuốc qua đất, chất chuyển hóa có độc tính thấp hơn là X11719474 chiếm ưu thế trong mật hoa với nồng độ trung bình lên tới 8905 ppb ^[5]. Ngược lại, khi phun trực tiếp lên lá, chính hoạt chất sulfoxaflor nguyên bản có độc tính cao lại chiếm ưu thế chủ đạo trong mật hoa ^[5].

Đặc biệt, phân tích protein dịch mật hoa xác pháo với 106 protein được nhận diện cho thấy mật hoa hoàn toàn không có hoạt tính của hai enzyme giải độc quan trọng là nitrile hydratase và glutathione-s-transferase ^[5]. Không có bất kỳ protein nào trong mật hoa có chức năng giải độc sulfoxaflor, nghĩa là các hóa chất này không thể bị tự phân hủy bởi các thành phần sinh học của mật ^[5]. Do đó, việc tự ý hái lá, hút mật hoa hay dùng hoa xác pháo tươi mang theo rủi ro ngộ độc hóa chất nông nghiệp cực kỳ cao đối với sức khỏe con người ^[5].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng cây xác pháo

Hiểu lầm thứ nhất là xem cây xác pháo có công dụng và độ an toàn tương đương với đan sâm (Salvia miltiorrhiza) hay xô thơm (Salvia officinalis). Mặc dù cùng thuộc chi Salvia, mỗi loài lại sở hữu tỷ lệ thành phần hóa học khác nhau. Hoạt tính chống đông mạnh mẽ cùng mức độc tính LD50 là 1287,3 mg/kg của cây xác pháo là minh chứng cho thấy không thể thay thế tùy tiện các loài cùng chi với nhau ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "dùng bộ phận nào của cây cũng như nhau". Như các nghiên cứu đã chứng minh, dịch chiết rễ giàu terpenoid và can thiệp mạnh lên quá trình đông máu, trong khi lá và hoa có phổ hoạt tính khác và là nơi tích tụ dư lượng thuốc phun xịt bề mặt ^[4], ^[1], ^[5]. Nếu dùng lẫn lộn rễ và lá, người dùng vừa không đạt được mục đích trị liệu, vừa đối mặt với nguy cơ quá liều hoặc ngộ độc chất phụ trợ.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các loại dịch chiết tự nhiên luôn an toàn cho đường uống. Việc rễ cây xác pháo kéo dài thời gian prothrombin từ 10-15 giây lên 35 giây là một can thiệp dược lý tương đương với các thuốc chống đông đường uống ^[4]. Nếu không có sự giám sát của bác sĩ, can thiệp này có thể làm mất khả năng tự cầm máu tự nhiên của cơ thể khi gặp chấn thương.

Ai cần thận trọng tuyệt đối với cây xác pháo?

Từ các bằng chứng khoa học nêu trên, những đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa việc tiếp xúc sâu hoặc sử dụng các chế phẩm tự chế từ cây xác pháo:

• Người có rối loạn đông máu hoặc tiền sử bệnh xuất huyết: Chiết xuất rễ làm tăng mạnh thời gian đông máu, có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng đến tính mạng ^[4].
• Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (như warfarin, aspirin, clopidogrel): Tác động hiệp đồng giữa thuốc điều trị và dịch chiết rễ xác pháo có thể đẩy thời gian prothrombin lên mức nguy hiểm, gây chảy máu ồ ạt ^[4].
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc phụ nữ sau sinh: Cần ngưng tiếp xúc hoàn toàn với dược liệu này để phòng ngừa biến chứng xuất huyết trong và sau can thiệp y tế ^[4].
• Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng: Không nên để trẻ ngắt hoa xác pháo để hút mật do nguy cơ nuốt phải tồn dư thuốc trừ sâu sulfoxaflor tích tụ từ đất và qua lá ^[5].

Định hướng nghiên cứu và áp dụng thực tế an toàn

Hiện tại, các nghiên cứu về cây xác pháo (Salvia splendens) mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) và thử nghiệm trên động vật ^[2], ^[4], ^[3]. Chưa có phác đồ y học chính thống nào phê duyệt việc sử dụng trực tiếp cây xác pháo qua đường uống cho người.

Trong đời sống thường nhật, giá trị thiết thực nhất của cây xác pháo vẫn là làm cây cảnh tạo cảnh quan sinh thái, thanh lọc không gian sống. Nếu quan tâm đến các hoạt tính kháng khuẩn hay chống đông của chi Salvia, người dân nên tìm đến các vị thuốc đã được tiêu chuẩn hóa và cấp phép bởi Bộ Y tế, chẳng hạn như vị thuốc đan sâm.

Khi chăm sóc cây xác pháo tại gia đình, nên hạn chế tối đa việc lạm dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật như sulfoxaflor, đặc biệt là hình thức phun qua lá, nhằm tránh tích tụ hóa chất độc hại vào hoa và mật cây ^[5]. Tuyệt đối không tự ý đào rễ phơi khô làm trà uống hay giã lá đắp vết thương theo kinh nghiệm dân gian. Mọi quyết định can thiệp liên quan đến sức khỏe và các bệnh lý tuần hoàn máu luôn cần có sự chẩn đoán, tư vấn trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa.