Nỗi lo mất ngủ mùa thi và tâm lý tìm đến thuốc ngủ cấp tốc
Trước những kỳ thi mang tính bước ngoặt, không ít học sinh rơi vào trạng thái trằn trọc suốt đêm vì áp lực điểm số và khối lượng kiến thức khổng lồ. Nhìn con mệt mỏi, mắt thâm quầng nhưng không thể chợp mắt, nhiều phụ huynh nảy sinh tâm lý sốt ruột và muốn tìm một giải pháp can thiệp tức thì. Trong hoàn cảnh đó, việc tự ý mua hoặc cho con dùng các loại thuốc an thần kinh, thuốc ngủ dường như trở thành chiếc "phao cứu sinh" được nhiều gia đình cân nhắc.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là phụ huynh tuyệt đối không nên tự ý cho con uống thuốc an thần kinh để trị mất ngủ trước kỳ thi. Việc làm tưởng chừng giúp con nghỉ ngơi này thực chất tiềm ẩn những mối nguy lớn đối với sức khỏe tâm thần và hoạt động của não bộ. Thay vì giúp sĩ tử tỉnh táo bước vào phòng thi, các loại thuốc này có thể gây ra tác dụng phụ kéo dài sang tận sáng hôm sau, thậm chí dẫn đến tình trạng lệ thuộc thuốc nguy hiểm.
Tình trạng mất ngủ thoáng qua trước các sự kiện căng thẳng thực chất rất phổ biến trong cộng đồng, khi có tới khoảng 50% người trưởng thành từng trải qua các triệu chứng mất ngủ ngắn hạn [1]. Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, mất ngủ cũng là vấn đề thường gặp và có thể liên quan mật thiết đến những suy giảm về nhận thức, cảm xúc cũng như tâm lý xã hội [2]. Dù vậy, việc dùng thuốc an thần bừa bãi không bao giờ là giải pháp an toàn cho các em học sinh.
Cơ chế tác động: Vì sao thuốc an thần gây ngủ lại là "con dao hai lưỡi"?
Thuốc an thần gây ngủ được thiết kế với mục đích chính là ức chế hoạt động của hệ thần kinh trung ương, từ đó tạo ra trạng thái thư giãn và kích thích cơn buồn ngủ [3]. Nhóm thuốc phổ biến nhất trên lâm sàng là các chất đồng vận thụ thể benzodiazepine, hoạt động bằng cách tăng cường tác dụng của chất dẫn truyền thần kinh ức chế GABA trong não bộ [3]. Khi hệ thần kinh bị làm chậm lại, người bệnh sẽ dễ đi vào giấc ngủ hơn và giảm bớt tình trạng lo âu căng thẳng [4].
Tuy nhiên, cơ chế ức chế thần kinh này không tự động biến mất khi tiếng chuông báo thức vang lên vào sáng hôm sau [3]. Phần lớn các loại thuốc ngủ nhóm đồng vận thụ thể benzodiazepine đều gây tác động tiêu cực đến khả năng ghi nhớ và khả năng học hỏi bên cạnh tác dụng gây ngủ thông thường [3]. Khi nồng độ thuốc vẫn còn lưu lại trong máu, vỏ não của trẻ vẫn tiếp tục bị kìm hãm, dẫn đến trạng thái lơ mơ và suy giảm chức năng nhận thức [3].
Điều đáng lo ngại hơn là hiện nay chưa có bất kỳ loại thuốc ngủ nào được chứng minh là có khả năng cải thiện hiệu suất hoạt động ban ngày của người sử dụng [3]. Nhiều nhóm thuốc tác động lên thụ thể khác nhau như chất đối kháng thụ thể orexin, chất đồng vận thụ thể melatonin hay các thuốc chống trầm cảm có tác dụng gây ngủ đều có những ảnh hưởng nhất định đến hệ thần kinh [4]. Việc can thiệp hóa dược vào một bộ não đang căng thẳng trước kỳ thi vì thế giống như một sự can thiệp thô bạo làm rối loạn thêm nhịp sinh học tự nhiên.
"Sương mù não" sáng hôm sau: Thuốc ngủ làm suy giảm nhận thức thế nào?
Một trong những tác hại trực tiếp và nguy hiểm nhất đối với sĩ tử khi dùng thuốc ngủ chính là hiệu ứng tồn dư thuốc vào sáng ngày thi [3]. Các nghiên cứu thực nghiệm đo lường hiệu suất thông qua bài kiểm tra lái xe chuẩn hóa đã chứng minh rõ ràng rằng một số loại thuốc và liều lượng nhất định sẽ để lại tác dụng tồn dư nghiêm trọng vào buổi sáng sau khi uống thuốc lúc đi ngủ [3]. Biểu hiện của tình trạng này là cảm giác nặng đầu, phản xạ chậm chạp, giảm khả năng tập trung và trí nhớ ngắn hạn bị xáo trộn [3].
Đối với một học sinh chuẩn bị bước vào phòng thi, việc suy giảm nhận thức và khả năng phối hợp tâm vận động là một tổn thất vô cùng lớn. Các em cần sự sắc bén tối đa để đọc hiểu đề tài, phân tích dữ liệu, tính toán con số và hồi tưởng lại các kiến thức đã học. Khi rơi vào trạng thái "sương mù não" do thuốc an thần, sĩ tử rất dễ đọc nhầm đề, quên công thức, tư duy chậm chạp và mất đi khả năng xử lý các dạng bài đòi hỏi lập luận logic phức tạp [3].
Hơn thế nữa, việc dùng các loại thuốc này còn làm gia tăng đáng kể nguy cơ xảy ra các tai nạn hoặc vấp ngã do mất khả năng giữ thăng bằng và giảm phản xạ vận động [4], [3]. Thay vì có một tinh thần sảng khoái và tràn đầy năng lượng sau giấc ngủ sâu tự nhiên, các em lại phải đối mặt với cảm giác mệt mỏi, uể oải kéo dài suốt cả ngày thi [5]. Điều này hoàn toàn đi ngược lại với mong muốn ban đầu của các bậc làm cha làm mẹ.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và tác dụng phụ?
Nhiều bằng chứng khoa học chất lượng cao đã chỉ ra rằng lợi ích thực tế của thuốc an thần gây ngủ thường rất khiêm tốn so với những rủi ro sức khỏe mà chúng mang lại. Một phân tích tổng hợp quy mô lớn công bố năm 2005 đã đánh giá dữ liệu từ 24 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 2.417 người tham gia bị mất ngủ [5]. Nghiên cứu này đánh giá việc điều trị ngắn hạn bằng thuốc an thần gây ngủ trong ít nhất 5 đêm liên tiếp để so sánh giữa lợi ích mang lại và nguy cơ xảy ra biến cố bất lợi [5].
Kết quả cho thấy, mặc dù thuốc an thần giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ ở mức độ nhỏ và giảm số lần thức giấc giữa đêm khoảng 0,63 lần, tổng thời gian ngủ trung bình chỉ tăng thêm vỏn vẹn 25,2 phút so với giả dược [5]. Trái lại, các biến cố bất lợi lại gia tăng đột biến ở nhóm sử dụng thuốc ngủ [5]. Cụ thể, nguy cơ gặp các biến cố bất lợi về mặt nhận thức ở người dùng thuốc an thần cao gấp 4,78 lần so với người dùng giả dược [5]. Tương tự, nguy cơ xảy ra các biến cố bất lợi về tâm vận động cao gấp 2,61 lần và tình trạng mệt mỏi vào ban ngày được báo cáo nhiều gấp 3,82 lần [5].
Trong lĩnh vực nhi khoa, một tổng quan y khoa công bố năm 2009 về điều trị mất ngủ ở trẻ em và thanh thiếu niên cũng khẳng định rằng bằng chứng thực nghiệm ủng hộ việc dùng thuốc ngủ cho nhóm đối tượng này còn tương đối nghèo nàn [2]. Mặc dù các can thiệp hành vi đã được chứng minh là mang lại hiệu quả rõ rệt, thuốc an thần gây ngủ vẫn thường bị lạm dụng trên thực tế lâm sàng [2]. Đối với trẻ em mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ hoặc tăng động giảm chú ý, các can thiệp không dùng thuốc luôn được coi là lựa chọn hàng đầu, và việc chỉ định thuốc chỉ được xem xét hết sức hạn chế sau khi các biện pháp hành vi thất bại [6].
Nguy cơ phụ thuộc và lệ thuộc thuốc: Vòng luẩn quẩn khó dứt
Bên cạnh nguy cơ suy giảm nhận thức cấp tính vào sáng hôm sau, việc tự ý sử dụng thuốc an thần gây ngủ còn đẩy trẻ vào hiểm họa nghiện thuốc và lệ thuộc thuốc [4]. Tình trạng sử dụng phi y tế và lạm dụng các loại thuốc an thần gây ngủ, đặc biệt là nhóm đồng vận thụ thể benzodiazepine, đang trở thành vấn đề đáng báo động tại nhiều quốc gia [4]. Việc lạm dụng các hợp chất này có thể nhanh chóng dẫn đến cả sự lệ thuộc về mặt thể chất lẫn lệ thuộc về mặt tâm thần [4].
Khi sử dụng thuốc lặp lại nhiều lần, cơ thể sẽ dần phát triển cơ chế dung nạp, khiến liều dùng cũ không còn mang lại hiệu quả gây ngủ như ban đầu [3]. Để có thể ngủ được, người dùng buộc phải tăng liều lượng, từ đó làm gia tăng nguy cơ ngộ độc và kéo theo hàng loạt rối loạn tâm thần khác [4]. Nếu đột ngột ngưng thuốc, trẻ có thể trải qua hội chứng cai với các triệu chứng mất ngủ tái phát dữ dội hơn, kèm theo cảm giác bồn chồn, lo âu và trầm cảm trầm trọng [4].
Mối liên hệ giữa tình trạng lo âu, tâm trạng trầm uất và xu hướng lạm dụng thuốc an thần đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu dịch tễ học [7], [1]. Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên nhóm đối tượng có sàng lọc lo âu cho thấy có tới 25,88% người tham gia tự báo cáo đã sử dụng thuốc an thần gây ngủ trong 3 tháng qua, trong đó 16,36% dùng benzodiazepine và 12,22% dùng các thuốc ngủ khác [7]. Những bệnh nhân có rối loạn khí sắc hoặc rối loạn lo âu đi kèm có nguy cơ phát triển sự lệ thuộc vào thuốc ngủ cao hơn rất nhiều so với người bình thường [1].
Những hiểu lầm tai hại của phụ huynh khi con mất ngủ
Sai lầm phổ biến nhất của các bậc phụ huynh là đánh đồng việc ngủ bằng thuốc an thần với một giấc ngủ sinh lý phục hồi tự nhiên. Giấc ngủ tự nhiên bao gồm các chu kỳ sóng não phức tạp xen kẽ nhịp nhàng giữa giấc ngủ sâu và giấc ngủ mắt chuyển động nhanh, đóng vai trò củng cố trí nhớ và tái tạo năng lượng cho não bộ. Trong khi đó, giấc ngủ do thuốc an thần gây ra thực chất là trạng thái ức chế ý thức nhân tạo, thường không mang lại sự phục hồi nhận thức toàn diện [3].
Một hiểu lầm tai hại khác là suy nghĩ cho rằng "uống một liều duy nhất thì không thể bị ảnh hưởng hay lệ thuộc". Trên thực tế, ngay cả một liều thuốc ngủ duy nhất dùng không đúng chỉ định cũng đủ để gây ra tác dụng tồn dư kéo dài suốt ngày hôm sau, khiến sĩ tử uể oải và làm bài thi kém sút [5], [3]. Ngoài ra, việc dùng thuốc vào ban đêm còn tiềm ẩn nguy cơ gây trầm cảm, lo âu thứ phát và gia tăng các sự cố ngã hoặc tai nạn do mất thăng bằng [4], [7].
Nhiều cha mẹ cũng nhầm tưởng rằng các loại thuốc ngủ hoặc thuốc chống trầm cảm có tác dụng an thần đều an toàn để điều trị mất ngủ ngắn hạn. Tuy nhiên, hướng dẫn điều trị hiện hành nhấn mạnh rằng liệu pháp hành vi nhận thức mới là lựa chọn ban đầu cho chứng mất ngủ, và việc dùng thuốc chỉ mang tính ngắn hạn cho những người không đáp ứng đầy đủ [1]. Hơn nữa, trong nhóm thuốc chống trầm cảm có tác dụng gây ngủ, chỉ có duy nhất hoạt chất doxepin được cơ quan quản lý dược phẩm chấp thuận cho chứng mất ngủ duy trì, trong khi các hướng dẫn gần đây đều không khuyến khích dùng các thuốc khác cùng nhóm này [1].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, bởi hệ thống thần kinh trung ương của các em vẫn đang trong quá trình hoàn thiện cấu trúc và chức năng. Việc đưa các chất ức chế thần kinh ngoại lai vào cơ thể trẻ em tiềm ẩn những nguy cơ biến cố nhận thức khó lường hơn rất nhiều so với người trưởng thành [2], [5]. Thậm chí ở nhóm bệnh nhân lớn tuổi, các chuyên gia y tế đã khuyến cáo không nên dùng thuốc an thần gây ngủ do nguy cơ an thần quá mức, suy giảm nhận thức và té ngã [7].
Những học sinh có tiền sử mắc các rối loạn phát triển thần kinh như tự kỷ hoặc rối loạn tăng động giảm chú ý cần phải được theo dõi y tế vô cùng chặt chẽ [6]. Mặc dù mất ngủ không được điều trị có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng tăng động, suy giảm chức năng nhận thức và làm giảm chất lượng cuộc sống, việc can thiệp dược lý vẫn chỉ được cân nhắc sau khi các biện pháp hành vi thất bại [6]. Trong những trường hợp này, các bác sĩ chuyên khoa phải đánh giá kỹ lưỡng các bệnh đồng mắc và thuốc đang sử dụng trước khi xem xét bất kỳ liệu pháp bổ sung nào [6].
Đặc biệt, những trẻ đang có dấu hiệu căng thẳng tâm lý, lo âu thi cử hoặc trầm cảm mức độ vừa đến nặng tuyệt đối không được tự ý tiếp cận với thuốc an thần [4], [7]. Việc dùng thuốc sai mục đích ở nhóm học sinh này có thể làm lu mờ các triệu chứng tâm lý cốt lõi, khiến tình trạng trầm cảm trở nên trầm trọng hơn và gia tăng nguy cơ lạm dụng thuốc lâu dài [4], [7]. Bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về mặt cảm xúc cũng cần được thăm khám bởi bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý có chuyên môn.
Giải pháp an toàn giúp sĩ tử vượt qua áp lực giấc ngủ mùa thi
Thay vì tìm kiếm sự trợ giúp từ các viên thuốc an thần nguy hiểm, phụ huynh và học sinh cần áp dụng các biện pháp vệ sinh giấc ngủ khoa học và an toàn. Trước kỳ thi khoảng một vài tuần, các em nên thiết lập một khung giờ đi ngủ và thức dậy cố định, kể cả vào những ngày nghỉ cuối tuần. Điều này giúp nhịp sinh học của cơ thể được đồng bộ hóa, tạo điều kiện cho hormone gây ngủ tự nhiên được tiết ra đúng thời điểm.
Phòng ngủ của sĩ tử cần được giữ yên tĩnh, thoáng khí, mát mẻ và hạn chế tối đa các nguồn ánh sáng xanh phát ra từ điện thoại, máy tính bảng hoặc máy vi tính trước giờ ngủ ít nhất 1 giờ. Trong chế độ ăn uống hàng ngày, phụ huynh nên nhắc nhở con uống đủ nước, duy trì khẩu phần dinh dưỡng cân bằng và tránh hoàn toàn các chất kích thích như trà đặc, cà phê hoặc nước tăng lực vào buổi chiều tối. Việc tập thể dục nhẹ nhàng vào ban ngày cũng là cách tuyệt vời giúp giải tỏa áp lực và kích thích giấc ngủ ngon vào ban đêm.
Trong trường hợp trẻ nằm trằn trọc quá 30 phút mà không thể ngủ được, không nên tiếp tục ép bản thân nằm trên giường trong lo âu. Hãy hướng dẫn con rời khỏi giường, đi sang một không gian có ánh sáng dịu để đọc vài trang sách nhẹ nhàng hoặc tập thở sâu cho đến khi cơn buồn ngủ tự nhiên quay trở lại. Nếu tình trạng mất ngủ diễn ra dai dẳng nhiều tuần, gây kiệt sức và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, phụ huynh cần đưa con đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ chẩn đoán và hướng dẫn điều trị chuẩn mực, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc an thần kinh [2], [4].
