Có nên đun nước lá đậu ma uống thay trà hằng ngày?

Nhiều gia đình ở các vùng nông thôn hoặc trung du có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh vườn nhà phơi khô để đun nước uống thanh nhiệt. Trong số đó, cây đậu ma (còn gọi là sắn dây dại, đậu ma hoa nhỏ) thường được một số người mách nhau đun nước lá hay cành để uống giải độc mát gan và dùng thay cho nước trà hằng ngày.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ an toàn dược liệu là không nên đun nước lá đậu ma để uống thay trà hay thay nước lọc mỗi ngày. Dù là thảo mộc tự nhiên, đậu ma chứa các nhóm hoạt chất sinh học đặc thù, việc dùng liên tục không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nhiều rủi ro quá tải cho gan, thận do sự tích lũy hoạt chất kéo dài.

Đậu ma là cây gì và vì sao được chú ý?

Cây đậu ma (danh pháp khoa học thường dùng là Pueraria phaseoloides, đôi khi được phân loại lại là Neustanthus phaseoloides) là loài dây leo thuộc phân họ Đậu, có nguồn gốc từ vùng Nam Á, Đông Nam Á và các vùng nhiệt đới ẩm ^[1]. Cây có sức sống rất mãnh liệt, rễ ăn sâu và mọc lan nhanh, nên trong nông nghiệp truyền thống cũng như hiện đại, loài cây này chủ yếu được gieo trồng làm cây che phủ đất ^[1]. Chúng giúp hạn chế xói mòn, phục hồi đất thoái hóa và tăng hàm lượng đạm trong đất nhờ khả năng cố định nitơ tự nhiên ^[1].

Về mặt tiến hóa và phân loại học, một nghiên cứu phát sinh chủng loại cho thấy cây đậu ma và cây sắn dây (Pueraria lobata) có quan hệ họ hàng rất gần gũi, cùng chia sẻ tổ tiên chung xuất hiện cách đây khoảng 13,4 triệu năm ^[2]. Bên cạnh đó, các phân tích bộ máy di truyền ghi nhận nhiều nét tương đồng về các chỉ thị phân tử giữa Pueraria montana var. lobata (sắn dây củ) và Neustanthus phaseoloides ^[3].

Nhờ quan hệ gần gũi với cây sắn dây – một vị thuốc và thực phẩm quen thuộc trong y học cổ truyền, đậu ma bắt đầu được một số người xem như một dạng "dược liệu thay thế" để đun sắc uống nhằm mục đích giải nhiệt, thanh lọc cơ thể.

Hoạt chất sinh học trong đậu ma: Không chỉ đơn thuần là "nước mát"

Nhiều người quan niệm các loại cây mọc dại đun sôi lấy nước chỉ đơn giản như một thức uống thảo mộc lành tính. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu đã chỉ ra rằng các loài thuộc chi Pueraria, trong đó có đậu ma, chứa hàm lượng đáng kể các isoflavone có hoạt tính sinh lý mạnh.

Một nghiên cứu nổi bật được công bố vào năm 2003 đã tiến hành nuôi cấy rễ tơ của cây đậu ma Pueraria phaseoloides bằng kỹ thuật biến nạp gien để đánh giá khả năng sinh tổng hợp hoạt chất puerarin ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận hàm lượng puerarin trong rễ tơ đạt mức 1,190 mg/g trọng lượng khô, cao gấp 2,5 lần so với rễ cây con tự nhiên và gấp 1,067 lần so với dược liệu củ thô nhiều năm tuổi của các loài Pueraria truyền thống ^[4].

Puerarin là một isoflavone tự nhiên có nhiều tác động dược lý lên hệ tuần hoàn, huyết áp và chuyển hóa đường huyết. Mặc dù puerarin được quan tâm như một thành phần có tiềm năng y học, đây vẫn là một hợp chất có hoạt tính sinh học trực tiếp lên cơ thể con người. Khi một loại cây có khả năng sinh tổng hợp và dự trữ lượng hoạt chất tương đương với các vị thuốc củ lâu năm ^[4], việc sử dụng bừa bãi các bộ phận của cây mà không định lượng rõ ràng có thể đưa vào cơ thể lượng hoạt chất vượt quá mức an toàn.

Rủi ro tích lũy hoạt chất khi dùng liên tục không kiểm soát

Cơ thể con người chuyển hóa thức ăn và thảo mộc thông qua gan và đào thải các chất cặn qua thận. Khi đun lá hoặc cành đậu ma uống thay nước trà mỗi ngày, người dùng đang vô tình nạp đều đặn các hợp chất isoflavone và các chất chuyển hóa tự nhiên của cây vào hệ tuần hoàn.

Nguy cơ lớn nhất đến từ hiện tượng tích lũy sinh học. Các hợp chất hữu cơ nhóm phytoestrogen và isoflavone khi vào cơ thể với lượng nhỏ, ngắt quãng thường được gan liên hợp hóa và bài tiết dễ dàng. Tuy nhiên, nếu nạp liên tục ngày này qua ngày khác, nồng độ hoạt chất trong huyết tương có thể duy trì ở ngưỡng cao, tạo áp lực liên tục lên hệ enzyme giải độc của gan.

Khi dùng dạng đun sắc tự do tại nhà, chúng ta không có cách nào biết được chính xác nồng độ hoạt chất trong mỗi bát nước. Lượng hoạt chất này biến động rất lớn tùy vào thổ nhưỡng, độ già của lá, thời gian thu hái và cách thức đun sắc. Uống quá đậm hoặc uống thay thế hoàn toàn cho 1,5 - 2 lít nước lọc mỗi ngày sẽ biến một thói quen giải khát thành một liệu trình dùng dược chất liều cao mà không có sự theo dõi y tế.

Nghiên cứu khoa học nói gì về đặc tính sinh học của đậu ma?

Để hiểu vì sao đậu ma không phải là loại rau trà thông thường, chúng ta cần nhìn vào các nghiên cứu nông học và sinh thái học về loài cây này.

Trước hết, nghiên cứu năm 2016 tại Cameroon cho thấy Pueraria phaseoloides có khả năng cộng sinh đặc biệt hiệu quả với vi khuẩn nốt rễ Bradyrhizobium yuanmingense S3-4 ^[1]. Khi được cấy chủng vi khuẩn này, năng suất chất khô của đậu ma tăng 81% và tỷ lệ nitơ có nguồn gốc từ cố định đạm tăng 10,83% so với nhóm không cấy, làm trọng lượng nốt sần khô tăng gấp 2,44 lần ^[1]. Tổng lượng nitơ thu hoạch được tăng tới 83% ^[1]. Đặc tính này biến đậu ma thành cây che phủ đất xuất sắc để giữ ẩm và phục hồi dinh dưỡng đất sau canh tác ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2022 về hệ vi sinh vật đất chỉ ra rằng đậu ma là loài cây tiên phong có tác động điều hòa rất mạnh mẽ lên quần thể nấm rễ nội cộng sinh (AMF) ^[5]. Thành phần cộng sinh nấm rễ trong đất vùng rễ và trong mô rễ có sự phân hóa rõ rệt, với hai chi nấm chủ chốt lần lượt là Acaulospora và Rhizophagus ^[5].

Các dữ liệu khoa học từ các nghiên cứu sinh thái, di truyền ^[3], ^[2] và chuyển hóa ^[4], ^[1], ^[5] đều khẳng định đậu ma là loài thực vật có hệ thống biến dưỡng thứ cấp rất phức tạp để thích nghi sinh tồn mạnh mẽ trong tự nhiên. Rễ và các mô của cây tập trung tích lũy các chất nhằm kháng sâu bệnh và cộng sinh môi trường. Do đó, các bộ phận của cây chứa hỗn hợp phức tạp của nhiều chất tự nhiên mà các thử nghiệm an toàn thực phẩm trên người chưa hề được chuẩn hóa đầy đủ.

Lợi ích có hạn nhưng khoảng trống an toàn còn rất lớn

Những người ủng hộ việc dùng đậu ma thường dựa vào kinh nghiệm truyền miệng hoặc sự tương đồng họ hàng giữa đậu ma và sắn dây ^[2] để cho rằng cây giúp thanh nhiệt, mát cơ thể. Dù rễ cây có chứa hoạt chất puerarin ^[4] – chất vốn có nhiều ứng dụng tiềm năng trong y học tim mạch, nhưng việc suy diễn từ tiềm năng trong phòng thí nghiệm sang sự an toàn khi uống nước lá hằng ngày là một sai lầm phổ biến.

Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính bán trường diễn hay thử nghiệm lâm sàng dài hạn nào xác nhận việc uống nước lá đậu ma liên tục nhiều tháng là vô hại cho con người. Trong khi đó, các bằng chứng khoa học mới chỉ dừng lại ở nuôi cấy mô rễ ^[4], nghiên cứu nông học cố định đạm ^[1], hoặc phân tích cấu trúc gien và tiến hóa loài ^[3], ^[2].

Khoảng cách giữa "cây trồng cải tạo đất" ^[1] và "thức uống an toàn thay trà" là rất xa. Uống một loại nước thảo mộc chưa rõ mức tiêu thụ an toàn mỗi ngày đồng nghĩa với việc người dùng tự đặt cơ thể mình vào nguy cơ tiếp xúc với các độc tính tiềm ẩn chưa được khảo sát.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá đậu ma

Nhiều người mắc phải những ngộ nhận tai hại khi tự ý hái cây cỏ về đun nước uống:

• Hiểu lầm 1: Cây họ đậu mọc hoang đều lành tính. Nhiều loài họ đậu chứa các chất kháng dinh dưỡng, saponin, tanin hoặc các isoflavone có tác động sinh học mạnh. Không phải loài cây nào ăn được quả hay củ thì lá và thân cũng đều vô hại.
• Hiểu lầm 2: Đậu ma chính là cây sắn dây nên uống bao nhiêu cũng được. Dù cùng tổ tiên chung ^[2] và có mã di truyền gần gũi ^[3], đậu ma (Pueraria phaseoloides) và sắn dây lấy củ (Pueraria montana var. lobata) là hai thực thể khác biệt về hình thái và hàm lượng hóa thực vật. Bạn không thể tùy tiện đánh đồng hai loài này để tự ý dùng thay thế nhau.
• Hiểu lầm 3: Thảo dược đun càng đặc thì càng bổ, uống thay nước lọc càng mau hết nóng trong. Cơ thể luôn cần nước lọc tinh khiết để duy trì áp suất thẩm thấu và thực hiện bài tiết thuận lợi. Nước thảo mộc đặc chứa nồng độ chất hòa tan cao, nếu uống thay hoàn toàn nước lọc sẽ bắt thận phải lọc liên tục các hợp chất hữu cơ lạ, làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào ống thận.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Do các hoạt chất trong chi Pueraria có tác động nhất định đến mạch máu, chuyển hóa và hệ nội tiết ^[4], một số nhóm đối tượng sau đây cần tránh hoàn toàn việc sử dụng nước đun lá đậu ma:

• Người mắc bệnh lý về gan và thận: Những người có men gan cao, viêm gan mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận không nên dùng. Gan và thận suy yếu sẽ giảm khả năng chuyển hóa và bài tiết hoạt chất tích lũy, dẫn đến nguy cơ ngộ độc thuốc thảo mộc.
• Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Đậu ma chứa các isoflavone ^[4] có cấu trúc tương tự estrogen thực vật, có thể can thiệp vào cân bằng nội tiết nhạy cảm trong thai kỳ và thời kỳ bài tiết sữa mẹ.
• Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc tim mạch: Các hợp chất nhóm puerarin có trong họ cây này có thể gây hạ huyết áp hoặc tương tác khó lường với các thuốc điều trị tim mạch ^[4].
• Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc của trẻ chưa hoàn thiện, tuyệt đối không cho trẻ uống các loại nước lá dại chưa có khuyến cáo an toàn chính thức.

Hướng dẫn thực tế: Sử dụng nước thảo mộc đúng cách

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình mà vẫn thỏa mãn sở thích uống trà thảo mộc, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

• Ưu tiên nước lọc: Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cấp nước lành tính và thiết yếu nhất cho cơ thể. Mỗi người trưởng thành nên duy trì từ 1,5 đến 2 lít nước lọc mỗi ngày.
• Chỉ dùng các loại trà thảo mộc đã được chứng nhận: Nếu thích uống nước mát thanh nhiệt, hãy chọn những loại thảo mộc đã có bề dày lịch sử sử dụng an toàn và được nghiên cứu kỹ lưỡng như atiso, hoa cúc, tim sen, chè xanh... và cũng chỉ nên uống với lượng vừa phải.
• Không dùng đậu ma làm thức uống thường xuyên: Nếu có dùng đậu ma theo kinh nghiệm dân gian cho một mục đích cụ thể nào đó, chỉ nên dùng theo đợt ngắn ngày (vài ba ngày), không uống nước quá đặc và tuyệt đối không dùng liên tục suốt nhiều tuần.
• Lắng nghe cơ thể: Ngừng sử dụng ngay lập tức nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như đầy bụng, khó tiêu, buồn nôn, chóng mặt, hoa mắt, hoặc mẩn ngứa.

Đậu ma là loài thực vật có giá trị sinh học cao trong nông nghiệp và tiềm năng dược liệu ^[4], ^[1]. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá đậu ma đun uống thay nước trà hằng ngày là thói quen thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ tích lũy hoạt chất gây hại. Hãy duy trì thói quen uống đủ nước lọc, ăn uống đa dạng và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại cây cỏ lạ nào vào chế độ uống lâu dài.