Có nên tự ý mua siro ăn ngon chứa Lysine cho trẻ lười ăn?

Con lười ăn, ngậm thức ăn lâu hoặc chậm tăng cân là nỗi ám ảnh chung của nhiều bậc phụ huynh. Khi nghe truyền miệng về các loại siro ăn ngon chứa Lysine có thể giúp trẻ ăn uống hào hứng trở lại, không ít người vội vàng tự mua về cho con uống mỗi ngày.

Tuy nhiên, các bậc cha mẹ không nên tự ý mua và lạm dụng thực phẩm bổ sung chứa Lysine cho trẻ lười ăn. Dù Lysine có vai trò quan trọng đối với sự tăng trưởng thể chất và hỗ trợ giảm ốm vặt ở những vùng có chế độ ăn thiếu hụt, việc bổ sung dư thừa lại tiềm ẩn nguy cơ mất cân bằng axit amin và gây rối loạn tiêu hóa ^[1]. Hơn nữa, biếng ăn ở trẻ nhỏ xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, việc tự ý nạp dưỡng chất khi chưa có chỉ định y khoa có thể không mang lại hiệu quả như mong đợi.

Vai trò thật sự của Lysine trong cơ thể trẻ

L-lysine (thường gọi tắt là Lysine) là một axit amin thiết yếu đóng vai trò quan trọng trong dinh dưỡng của con người ^[1]. Cơ thể không thể tự tổng hợp được hoạt chất này mà phải nhận từ thực phẩm bên ngoài. Nó đóng vai trò là thành phần chính trong quá trình tổng hợp protein (chất đạm) và tham gia vào nhiều hoạt động sinh lý thiết yếu của cơ thể ^[1].

Bên cạnh việc xây dựng cấu trúc đạm, hoạt chất này còn tác động đến hệ tiêu hóa và thần kinh. Cụ thể, Lysine ảnh hưởng đến tình trạng tiêu chảy và sự lo âu thông qua việc tác động lên các thụ thể serotonin, tăng cường khả năng phục hồi niêm mạc ruột và tham gia vào quá trình vận chuyển peptide opioid phụ thuộc natri clorua ^[2].

Trong nhiều thập kỷ qua, các chế phẩm bổ sung Lysine đã được sử dụng rộng rãi nhằm thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển của trẻ em ^[1]. Tuy nhiên, mục đích sử dụng ban đầu chủ yếu tập trung ở các quốc gia đang phát triển, nơi chế độ ăn hằng ngày của trẻ phụ thuộc nặng nề vào ngũ cốc và thiếu hụt nguồn đạm động vật ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về việc bổ sung Lysine?

Một bài tổng quan khoa học công bố năm 2024 đã đánh giá toàn diện về hiệu quả và các lưu ý khi bổ sung Lysine cho sự phát triển của trẻ em và thanh thiếu niên ^[1]. Kết quả ghi nhận việc uống thực phẩm bổ sung Lysine hoặc ăn ngũ cốc có tăng cường Lysine giúp tăng khả năng giữ nitơ trong cơ thể ^[1]. Đồng thời, can thiệp này giúp cải thiện các chỉ số nhân trắc học bao gồm chiều cao, cân nặng, điểm Z-score, chỉ số khối cơ thể (BMI) và độ dày nếp gấp da ^[1]. Ngoài ra, Lysine còn tác động tích cực đến chỉ số phát triển (DQ) của trẻ và nhiều thông số sinh hóa máu như hormone, chỉ số miễn dịch, protein, chỉ số chuyển hóa xương và các thông số hồng cầu ^[1]. Tuy vậy, các tác giả nhấn mạnh vẫn cần thêm các nghiên cứu hiện đại để hiểu rõ hơn về cách sử dụng tối ưu, lợi ích tiềm năng cũng như tính an toàn của hoạt chất này ^[1].

Trước đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2010 đã khảo sát tác động của Lysine đối với sức khỏe, tỷ lệ mắc bệnh và sự tăng trưởng tại vùng ven đô nghèo ở Accra, Ghana ^[2]. Nghiên cứu thực hiện trên 271 người gồm nam giới, phụ nữ và trẻ em, được chia làm hai nhóm dùng 1 g Lysine mỗi ngày hoặc dùng giả dược ^[2]. Kết quả ban đầu cho thấy có 30% nam giới, 50% phụ nữ và 15% trẻ em tại khu vực này có nguy cơ thiếu hụt Lysine từ chế độ ăn ^[2].

Ở nhóm trẻ em, việc bổ sung Lysine giúp giảm đáng kể số đợt tiêu chảy (19 đợt ở nhóm dùng Lysine so với 35 đợt ở nhóm giả dược) và giảm tổng số ngày bị bệnh (21 ngày ở nhóm Lysine so với 47 ngày ở nhóm giả dược) ^[2]. Đáng chú ý, số ngày bị bệnh trung bình của mỗi trẻ trong một tuần ở nhóm dùng Lysine là 0,058 ngày, thấp hơn rõ rệt so với mức 0,132 ngày ở nhóm giả dược ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng số ngày trẻ bị ốm mỗi tuần có mối liên hệ nghịch đảo với sự tăng cân khi đã kiểm soát yếu tố cân nặng ban đầu và nhóm nghiên cứu ^[2]. Tức là trẻ ít ốm vặt hơn thì mới có điều kiện tăng cân tốt hơn. Ở người lớn, nam giới dùng Lysine cũng giảm số đợt sổ mũi (23 đợt so với 39 đợt ở nhóm giả dược) và giảm tổng số ngày ốm (130 ngày so với 266 ngày) ^[2]. Ở phụ nữ dùng Lysine, chỉ số ferritin huyết thanh và protein phản ứng C (CRP - chỉ số viêm) giảm xuống, trong khi các chỉ số này lại tăng lên ở nhóm dùng giả dược ^[2].

Khoảng trống bằng chứng và rủi ro khi lạm dụng

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy lợi ích của Lysine thể hiện rõ nhất ở nhóm trẻ có chế độ ăn nghèo nàn, lấy ngũ cốc làm lương thực chính và có nguy cơ thiếu hụt dưỡng chất ^[1]. Hiệu quả cải thiện cân nặng trong nghiên cứu tại Ghana gắn liền với việc giảm số ngày mắc bệnh tiêu chảy ở trẻ sống tại vùng nghèo ^[2]. Không có dữ liệu nào trong các nghiên cứu này khẳng định Lysine là "thần dược" kích thích cảm giác thèm ăn tức thì cho những trẻ em khỏe mạnh đã ăn đủ chất đạm từ thịt, cá, trứng, sữa.

Về mặt an toàn, các chế phẩm bổ sung Lysine nhìn chung được xem là an toàn trên lâm sàng và chưa ghi nhận độc tính ^[1]. Tuy nhiên, người dùng vẫn có thể gặp các tác dụng phụ giới hạn ở các triệu chứng chủ quan tại đường tiêu hóa ^[1].

Rủi ro lớn nhất nằm ở việc phụ huynh tự ý cho con uống quá liều hoặc kéo dài không cần thiết. Giới chuyên môn cảnh báo cần hết sức thận trọng với việc tiêu thụ quá mức Lysine ^[1]. Khi nạp vào cơ thể một lượng quá dư thừa, nó có thể dẫn đến tình trạng mất cân bằng các axit amin, từ đó kìm hãm và làm mất đi chính những lợi ích tăng trưởng mà người dùng mong đợi ^[1].

Hiểu lầm thường gặp: Không phải cứ uống vi chất là trẻ ăn ngon

Nhiều cha mẹ tin rằng trẻ lười ăn là do thiếu vi chất, nên thường mua các loại siro tổng hợp nhiều vitamin, khoáng chất và axit amin để kích thích vị giác. Thực tế khoa học cho thấy mối liên hệ giữa việc bổ sung vi chất và cảm giác thèm ăn phức tạp hơn nhiều.

Chẳng hạn, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 1994 tại Kenya trên 87 học sinh tiểu học bị thiếu máu cho thấy việc uống viên sắt giải phóng chậm (150 mg sắt sulfate mỗi ngày) trong 14 tuần giúp cải thiện sự tăng trưởng và cảm giác thèm ăn so với giả dược ^[3]. Lượng năng lượng trẻ nạp thêm từ bữa phụ tăng khoảng 10% so với mức năng lượng ước tính hằng ngày ^[3].

Thế nhưng, một nghiên cứu khác công bố năm 2001 tại Benin trên 150 trẻ từ 18 đến 30 tháng tuổi bị thấp còi và thiếu máu lại cho kết quả trái ngược ^[4]. Trẻ được chia vào 4 nhóm uống viên đa vi chất (chứa 11 vitamin và 10 khoáng chất), uống viên sắt (66 mg sắt fumarate), kết hợp cả hai hoặc dùng giả dược mỗi ngày dưới sự giám sát trong 6 tuần ^[4]. Kết quả sau 6 tuần can thiệp và theo dõi thêm 4 tháng sau đó cho thấy không có sự khác biệt nào giữa các nhóm về sự thay đổi cảm giác thèm ăn cũng như tốc độ tăng trưởng ^[4]. Nguyên nhân được chỉ ra là chế độ ăn hằng ngày của trẻ quá đơn điệu và chỉ chứa một lượng rất nhỏ thực phẩm nguồn gốc động vật ^[4]. Điều này chứng minh rằng nếu bữa ăn thực tế hàng ngày không được cải thiện, việc uống các viên bổ sung vi chất cũng không thể giúp trẻ ăn ngon miệng hơn ^[4].

Ngoài ra, một số dưỡng chất khác như axit folic cũng từng được nghiên cứu vào năm 2018 về khả năng hỗ trợ cải thiện cảm giác thèm ăn ở nhóm trẻ đặc thù mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) đang bị sụt giảm vị giác do dùng thuốc điều trị methylphenidate, nhưng cơ chế cụ thể vẫn chưa được làm rõ ^[5]. Như vậy, mỗi vi chất chỉ phát huy tác dụng trên đúng nhóm đối tượng thiếu hụt hoặc có bệnh lý cụ thể, không thể dùng đại trà cho mọi trẻ biếng ăn.

Ai nên thận trọng khi dùng chế phẩm chứa Lysine?

Nhóm đầu tiên cần thận trọng là những trẻ có chế độ ăn hàng ngày đã dồi dào đạm động vật nhưng vẫn lười ăn do tâm lý hoặc thói quen sinh hoạt. Việc bổ sung thêm Lysine dạng siro lúc này dễ dẫn đến dư thừa, gây mất cân bằng axit amin trong cơ thể ^[1].

Trẻ có hệ tiêu hóa nhạy cảm cũng cần được theo dõi sát, bởi tác dụng phụ của việc bổ sung Lysine có thể biểu hiện qua các triệu chứng khó chịu ở đường tiêu hóa ^[1].

Đặc biệt, nếu trẻ biếng ăn kèm theo sụt cân, còi cọc, tiêu chảy kéo dài, thiếu máu hoặc đang mắc các bệnh lý nền và phải dùng thuốc điều trị, cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua thực phẩm chức năng. Phụ huynh cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa để được thăm khám, xét nghiệm đánh giá chính xác tình trạng thiếu hụt trước khi quyết định bổ sung bất kỳ hoạt chất nào.

Áp dụng thực tế để cải thiện chứng biếng ăn an toàn

Thay vì phụ thuộc vào các lọ siro ăn ngon, giải pháp bền vững nhất để khắc phục tình trạng lười ăn là cải thiện chất lượng bữa ăn gia đình. Nghiên cứu tại Benin đã cho thấy một chế độ ăn đơn điệu, nghèo nàn đạm động vật sẽ làm thất bại nỗ lực bổ sung vi chất ^[4]. Cha mẹ nên đa dạng hóa thực đơn, tăng cường các thực phẩm giàu đạm và axit amin tự nhiên như thịt, cá, trứng, sữa, các loại đậu để cơ thể trẻ hấp thu một cách cân bằng nhất.

Bên cạnh đó, việc giữ gìn vệ sinh ăn uống và môi trường sống để phòng ngừa bệnh tật cũng rất quan trọng. Dữ liệu nghiên cứu tại Ghana chỉ ra rằng giảm số ngày trẻ bị ốm và tiêu chảy có liên quan mật thiết đến khả năng tăng cân của trẻ ^[2]. Cho trẻ ăn chín uống sôi, rửa tay thường xuyên sẽ giúp bảo vệ đường ruột, từ đó trẻ ăn uống và hấp thu tốt hơn.

Trong trường hợp bác sĩ chẩn đoán trẻ có nguy cơ thiếu hụt Lysine (thường gặp ở trẻ ăn thuần chay hoặc khẩu phần ăn chỉ toàn tinh bột ngũ cốc) và chỉ định dùng thực phẩm bổ sung, cha mẹ cần tuân thủ đúng liều lượng và thời gian hướng dẫn ^[1]. Khi dùng với sự thận trọng thích hợp, Lysine mới thực sự là một sản phẩm bổ sung an toàn và mang lại lợi ích cho sự phát triển của trẻ ^[1].

Tóm lại, siro chứa Lysine không phải là giải pháp vạn năng cho mọi đứa trẻ lười ăn. Việc bổ sung chỉ thực sự có ý nghĩa khi trẻ bị thiếu hụt dưỡng chất này trong khẩu phần ăn hàng ngày ^[1]. Cha mẹ nên ưu tiên xây dựng thực đơn đa dạng thực phẩm tự nhiên và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào cho con.