Hương thảo vốn quen thuộc trong căn bếp và các góc làm việc nhờ mùi thơm dễ chịu. Nhiều người có thói quen pha trà hương thảo uống hàng ngày để thư giãn đầu óc, nhưng lại băn khoăn uống bao nhiêu là vừa đủ để không gây quá tải cho gan và thận.
Thực tế, các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra một con số cố định về số tách trà hương thảo khô an toàn tuyệt đối cho người mỗi ngày [1]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy dược liệu này tác động mạnh đến hệ thần kinh, nội tiết và gan tùy theo dạng chiết xuất và liều lượng [2][3][4]. Vì vậy, người dùng chỉ nên uống ở mức độ vừa phải, xen kẽ với nước lọc và tuyệt đối tránh lạm dụng các dạng tinh dầu cô đặc đường uống [2].
Trà hương thảo tác động lên cơ thể như thế nào?
Hương thảo (tên khoa học Rosmarinus officinalis L.) thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), là cây thân thảo sống lâu năm có lá xanh đậm và hoa màu xanh trắng [5]. Dược liệu này rất giàu hợp chất polyphenol và flavonoid có đặc tính chống oxy hóa cao [6]. Phân tích hóa học từ chồi non hương thảo ghi nhận nhóm diterpene phenolic (gồm carnosic acid, carnosol, rosmanol, rosmadial) và rosmarinic acid chiếm tỷ lệ lớn, bên cạnh các monoterpene như 1,8-cineole, camphene, linalool, borneol và terpineol [4].
Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất này hoạt động theo cơ chế chống oxy hóa và hỗ trợ kháng viêm [5][4]. Chúng giúp bảo vệ tế bào gan trước sự tấn công của các gốc tự do (căng thẳng oxy hóa) [4]. Đồng thời, hoạt chất từ hương thảo còn tác động lên hệ thần kinh thông qua việc ức chế enzyme cholinesterase (enzyme phân hủy chất dẫn truyền thần kinh) và điều hòa các chất dẫn truyền như dopamine, norepinephrine, serotonin và acetylcholine [7][6].
Nhờ các cơ chế trên, hương thảo được ghi nhận có tiềm năng bảo vệ thần kinh, hỗ trợ trí nhớ, giảm lo âu và cải thiện tâm trạng [7][6]. Ngoài ra, các cây thuốc thuộc họ Hoa môi như hương thảo còn cho thấy đặc tính giảm đau đáng chú ý trong các mô hình thử nghiệm [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về lợi ích và liều lượng?
Cho đến nay, phần lớn dữ liệu về liều lượng và tác động sinh học của hương thảo đến từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên tế bào và động vật [5][7]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng kháng viêm của hương thảo trên mô hình chuột nhắt và chuột cống bị phù chân, tổn thương gan cấp tính và hen suyễn [5]. Dược liệu được chiết xuất chủ yếu bằng phương pháp ngâm chiết hoặc chưng cất lôi cuốn hơi nước, dùng hàng ngày hoặc liều đơn trong thời gian trung bình 21 ngày [5]. Kết quả tốt nhất trên động vật ghi nhận ở liều 400 mg/kg thể trọng dịch chiết hương thảo qua đường ống thông dạ dày, 60 mg/kg carnosic acid hoặc 10 mg/kg rosmarinic acid qua đường tiêm màng bụng [5].
Về tác dụng với gan, một nghiên cứu năm 2021 đã thử nghiệm cồn thuốc làm từ chồi non hương thảo tươi trên chuột cống bị gây độc gan thực nghiệm [4]. Kết quả trong ống nghiệm và trên cơ thể sống đều chứng minh chế phẩm này có khả năng bảo vệ gan rõ rệt thông qua cơ chế chống oxy hóa [4]. Về mặt thần kinh, nghiên cứu năm 2013 trên dòng tế bào thần kinh PC12 và chuột nhắt ICR (qua bài kiểm tra treo đuôi) cho thấy polyphenol hương thảo (gồm luteolin, carnosic acid, rosmarinic acid) giúp giảm thời gian bất động ở chuột và bảo vệ tế bào thần kinh khỏi độc tính của corticosterone [6].
Tuy có lợi ở liều phù hợp, hương thảo cũng bộc lộ rủi ro sinh học khi dùng liều cao hoặc dùng dạng tinh dầu [2][3]. Một nghiên cứu năm 2010 đã đánh giá độc tính gen và khả năng gây đột biến của tinh dầu hương thảo đường uống trên chuột nhắt Swiss và chuột cống Wistar ở 3 mức liều: 300, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng [2]. Chỉ sau 24 giờ, tế bào gan, máu ngoại vi và tủy xương được thu thập để phân tích [2]. Kết quả cho thấy cả 3 mức liều tinh dầu đều làm tăng đáng kể tổn thương ADN ở tế bào chuột nhắt, và hai mức liều cao (1000 và 2000 mg/kg) gây tăng tế bào vi nhân cùng sai lệch nhiễm sắc thể [2].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2013 trên 30 con chuột cống đực trưởng thành (chia 3 nhóm) đã cho uống dịch chiết cồn-nước từ lá, hoa và thân hương thảo ở liều 50 hoặc 100 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 60 ngày [3]. Dù không làm thay đổi trọng lượng cơ thể, trọng lượng tinh hoàn hay tổng số lượng và độ di động của tinh trùng, cả hai mức liều đều làm giảm đáng kể nồng độ hormone testosterone trong máu so với nhóm đối chứng [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu hiện có khẳng định hương thảo chứa nhiều hợp chất sinh học giá trị, có tiềm năng bảo vệ tế bào gan khỏi stress oxy hóa, giảm viêm, giảm đau và hỗ trợ chức năng nhận thức [5][1][4][7]. Một số hợp chất trong cây còn được đánh giá cao về khả năng thấm qua hàng rào máu não và có độc tính thấp khi xét ở dạng hợp chất tiềm năng phát triển thuốc hỗ trợ bệnh Alzheimer [7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là dữ liệu còn mang tính sơ bộ và chủ yếu thực hiện trên động vật hoặc mô hình tế bào [1][7]. Các nhà khoa học đánh giá thông tin về cơ chế phân tử chính xác, liều lượng thực tế cho người và độ an toàn lâm sàng vẫn chưa đầy đủ [1]. Số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất ít, đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu đối chứng giả dược và đối chứng với thuốc điều trị chuẩn để xác nhận hiệu quả cũng như định lượng mức uống hàng ngày [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hương thảo
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng độ an toàn của trà pha từ lá hương thảo với tinh dầu hương thảo nguyên chất. Nghiên cứu năm 2010 đã chỉ rõ tinh dầu hương thảo khi uống vào cơ thể có thể gây độc cho gen và gây đột biến tế bào ở động vật có vú, ảnh hưởng trực tiếp đến tế bào gan và máu [2]. Do đó, tinh dầu hương thảo thường dùng làm hương liệu trong mỹ phẩm, xà phòng, nước hoa nhưng tuyệt đối không được tự ý lấy pha nước uống [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì uống càng đặc, càng dài ngày càng bổ gan thận. Thực tế, thử nghiệm dùng liên tục dịch chiết hương thảo trong 60 ngày trên động vật đã ghi nhận tác dụng kháng androgen, làm sụt giảm nồng độ hormone sinh dục nam testosterone [3]. Việc nạp lượng lớn hoạt chất trong thời gian dài không những không tăng thêm lợi ích mà còn tiềm ẩn nguy cơ rối loạn nội tiết và gây áp lực chuyển hóa cho cơ thể [2][3].
Ai nên thận trọng khi uống trà hương thảo?
Nam giới đang trong độ tuổi sinh sản hoặc đang có kế hoạch sinh con nên thận trọng, tránh uống trà hương thảo đặc liên tục dài ngày. Cảnh báo này dựa trên dữ liệu thực nghiệm cho thấy dịch chiết hương thảo dùng liên tục 60 ngày làm giảm hormone testosterone và tác động đến quá trình sinh tinh trên động vật, thậm chí được các nhà nghiên cứu xem xét như một hướng phát triển thuốc tránh thai thảo dược cho nam giới [3].
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn máu cũng cần hết sức lưu ý. Dù dịch chiết chồi non có tính chống oxy hóa bảo vệ gan, việc dùng sai dạng chế phẩm (như lẫn tinh dầu hàm lượng cao) lại gây tổn thương ADN tại tế bào gan và tủy xương [2][4]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc tây y nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa trà hương thảo vào thực đơn hàng ngày để tránh tương tác bất lợi.
Cách pha và sử dụng trà hương thảo an toàn, hợp lý
Vì các tài liệu khoa học chưa ấn định liều lượng chuẩn cho từng tách trà ở người [1], nguyên tắc an toàn nhất là sử dụng lá hương thảo khô hoặc tươi ở mức độ ẩm thực thông thường. Bạn chỉ nên dùng một nhúm nhỏ lá khô hoặc vài nhánh tươi hãm với nước sôi, uống 1 tách nhỏ trong ngày để thưởng thức hương vị và thư giãn tinh thần, không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc.
Về thời gian sử dụng, bạn nên uống ngắt quãng, không nên duy trì uống liên tục suốt nhiều tuần liền. Trong nghiên cứu kháng viêm tiền lâm sàng, các liệu trình thử nghiệm thường chỉ kéo dài trung bình khoảng 21 ngày [5], trong khi việc dùng liên tục đến 60 ngày đã bắt đầu xuất hiện ảnh hưởng lên nội tiết tố ở mô hình động vật [3].
Khi chế biến, phương pháp ngâm hãm với nước nóng (tương tự phương pháp ngâm chiết trong nghiên cứu) là cách đơn giản để lấy được các hợp chất polyphenol và rosmarinic acid tan trong nước [5][6]. Bạn có thể kết hợp hương thảo vào các món ăn hàng ngày như một loại gia vị thảo mộc để vừa làm dậy mùi món ăn, vừa nhận được lượng nhỏ chất chống oxy hóa một cách tự nhiên và an toàn [7][6].
Tóm lại, trà hương thảo là thức uống thảo mộc có lợi cho tinh thần và chứa nhiều chất chống oxy hóa hỗ trợ bảo vệ gan nếu dùng ở mức độ vừa phải [4][6]. Do chưa có định mức liều lượng lâm sàng chính xác cho người, độc giả chỉ nên uống lượng nhỏ, tránh uống đặc kéo dài và tuyệt đối không uống tinh dầu hương thảo để bảo vệ gan, thận cũng như sức khỏe sinh sản [2][1][3].
