Cỏ xạ hương (tên khoa học là Thymus vulgaris) là loại thảo mộc quen thuộc trong ẩm thực phương Tây và các bài thuốc dân gian nhờ mùi thơm đặc trưng [1]. Thời gian gần đây, nhiều thông tin truyền tai cho rằng loại gia vị này có khả năng làm giãn mạch, trị huyết áp cao thần kỳ. Liệu thảo dược này có thực sự mang lại tác dụng hạ huyết áp rõ rệt như lời đồn?
Dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có, câu trả lời ngắn gọn là chưa có đủ bằng chứng xác đáng khẳng định cỏ xạ hương giúp hạ huyết áp ở người. Dù một số nghiên cứu quan sát ghi nhận mối liên quan giữa việc dùng thảo mộc với các chỉ số mỡ máu, tác dụng trực tiếp trên số đo huyết áp vẫn chưa được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực [2].
Hiểu lầm tai hại giữa tuyến ức và cây cỏ xạ hương
Một trong những nguyên nhân khiến nhiều người lầm tưởng về công dụng hạ áp của cỏ xạ hương bắt nguồn từ sự nhầm lẫn thuật ngữ y khoa. Trong tiếng Anh và tiếng Latinh, từ "thymus" vừa là tên chi thực vật của cỏ xạ hương (Thymus vulgaris), vừa là tên gọi của tuyến ức – một cơ quan miễn dịch quan trọng nằm trong lồng ngực động vật và con người [1, 5].
Hàng loạt nghiên cứu y sinh học đã phân tích vai trò của tuyến ức trong bệnh lý tim mạch. Các nghiên cứu này chỉ ra rằng ghép tuyến ức hoặc sử dụng các yếu tố phiên mã điều hòa tuyến ức có thể tác động đến phản ứng viêm, tế bào lympho T và mức huyết áp trên chuột [2, 3, 4, 6].
Nhiều trang tin không chính thống đã dịch sai khái niệm "tuyến ức" (thymus gland) thành "cỏ xạ hương", dẫn đến kết luận sai lệch nghiêm trọng. Tuyến ức là cơ quan tạo máu và miễn dịch, hoàn toàn không liên quan đến loại cây gia vị cỏ xạ hương mọc ngoài tự nhiên [3]. Việc nhầm lẫn tai hại này khiến công chúng tin rằng có nhiều nghiên cứu chứng minh cây cỏ xạ hương chữa được bệnh cao huyết áp.
Nghiên cứu trên người: Bằng chứng thực tế nói gì?
Để đánh giá tác động thực sự của cây cỏ xạ hương đối với hệ tim mạch người, các nhà khoa học đã tiến hành những khảo sát dịch tễ học. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 đã kiểm tra mối liên quan giữa tần suất tiêu thụ các loại thảo mộc với mức độ hẹp động mạch vành, huyết áp, đường huyết và mỡ máu [2].
Nghiên cứu này được thực hiện trên 662 người tham gia trong độ tuổi từ 35 đến 75 đang chuẩn bị chụp mạch vành [2]. Mức độ tổn thương và xơ vữa mạch máu được đánh giá thông qua thang điểm Gensini và thang điểm Syntax chuyên dụng [2].
Kết quả cho thấy việc sử dụng cỏ xạ hương (Thymus vulgaris) với lượng nhiều hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ tắc nghẽn mạch máu theo thang điểm Gensini [2]. Bên cạnh đó, mức tiêu thụ cỏ xạ hương cao hơn có liên quan đến mức giảm chỉ số cholesterol toàn phần và triglyceride trong huyết thanh [2]. Dùng cỏ xạ hương hàng tháng cũng đi kèm với nồng độ lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL - mỡ máu xấu) thấp hơn [2].
Tuy nhiên, xét riêng về chỉ số huyết áp tâm thu, nghiên cứu ghi nhận mức tiêu thụ cao hơn của các thảo mộc khác như bạc hà, bạc hà pulegium, hoa oải hương và thì là đen mới có liên quan đến mức huyết áp tâm thu thấp hơn [2]. Cỏ xạ hương không thể hiện mối liên quan rõ rệt đến việc hạ huyết áp tâm thu trong nghiên cứu này [2]. Hơn nữa, việc dùng cỏ xạ hương hàng tuần hoặc hàng ngày còn đi kèm với mức giảm lipoprotein tỷ trọng cao (HDL - mỡ máu tốt) [2].
Tác dụng bảo vệ chống oxy hóa của chiết xuất thảo mộc
Mặc dù không trực tiếp hạ huyết áp trong nghiên cứu quan sát trên người, cỏ xạ hương vẫn cho thấy tiềm năng sinh học bảo vệ mô cơ quan trước các phản ứng viêm và stress oxy hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá công dụng của chiết xuất Thymus vulgaris đối với tình trạng ngộ độc chì ở động vật [1].
Nghiên cứu được thiết kế trên 32 con chuột cống đực giống Sprague-Dawley, chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm bằng nhau và theo dõi trong 6 tuần [1]. Các nhóm gồm: nhóm đối chứng tiêu chuẩn; nhóm uống nước chứa chì axetat nồng độ 500 mg/L; nhóm uống chiết xuất Thymus vulgaris qua đường xông dạ dày với liều 500 mg/kg mỗi ngày; và nhóm dùng kết hợp cả chì axetat lẫn chiết xuất thảo mộc [1].
Khi kết thúc 6 tuần, nhóm chuột bị nhiễm độc chì có sự gia tăng các chỉ số viêm như interleukin IL-1beta, IL-6, TNF-alpha, đồng thời suy giảm các men chống oxy hóa như glutathione (GSH), glutathione peroxidase (GPx), catalase (CAT) và gia tăng chỉ số peroxy hóa lipid MDA [1]. Ngược lại, nhóm được điều trị kết hợp chiết xuất cỏ xạ hương với chì đã cải thiện đáng kể các tổn thương nhiễm độc và khôi phục các chỉ số men gan, thận cũng như hệ thống chống oxy hóa [1].
Đáng chú ý, ở nhóm chỉ dùng đơn độc chiết xuất cỏ xạ hương liều 500 mg/kg mỗi ngày, các chỉ số chức năng gan và thận không hề xuất hiện sự biến đổi bất thường nào [1]. Điều này cho thấy chiết xuất thảo mộc an toàn trên mô hình động vật thí nghiệm ở liều khảo sát, nhưng không cung cấp dữ liệu về khả năng hạ áp [1].
Khoảng trống lớn giữa nghiên cứu động vật và ứng dụng lâm sàng
Các bằng chứng hiện có cho thấy khoảng cách rất lớn giữa giả thuyết và thực tế điều trị. Các nghiên cứu đánh giá sâu về hệ miễn dịch và huyết áp chủ yếu can thiệp trên tuyến ức động vật chứ không dùng cây cỏ xạ hương [2, 3, 4, 6].
Nghiên cứu trên chuột bị nhồi máu một phần thận năm 1977 cho thấy tuyến ức đóng vai trò duy trì huyết áp mạn tính [4]. Một nghiên cứu năm 2023 chứng minh ghép tuyến ức giúp hạ huyết áp và giảm tổn thương tim thận ở chuột thông qua con đường phiên mã FoxN1 [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 1982 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) ghi nhận ghép mô tuyến ức làm giảm huyết áp và phòng ngừa tổn thương động mạch [6]. Chuột New Zealand Black (NZB) thiếu tuyến ức bẩm sinh cũng không phát triển bệnh tăng huyết áp [7].
Tất cả các cơ chế miễn dịch này thuộc về cơ quan nội tạng của cơ thể [3]. Do đó, người bệnh không thể quy đổi tác dụng ghép tuyến ức thành việc ăn hoặc uống cây cỏ xạ hương. Nghiên cứu thực tế duy nhất trên người chỉ dừng lại ở khảo sát dịch tễ quan sát, không thể thiết lập mối quan hệ nhân quả và không cho thấy cỏ xạ hương trực tiếp làm hạ áp [2].
Hiểu lầm thường gặp và rủi ro tự ý điều trị
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem cỏ xạ hương như một loại "thuốc nam" có thể thay thế thuốc tây trị tăng huyết áp. Việc tự ý dừng thuốc hạ áp được bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống trà hay nước sắc cỏ xạ hương là hành động đặc biệt nguy hiểm. Tăng huyết áp không kiểm soát có thể dẫn đến đột quỵ, nhồi máu cơ tim và suy thận cấp tính.
Nhiều người cũng tin rằng thảo mộc tự nhiên thì vô hại, dùng càng nhiều càng tốt. Tuy nhiên, dữ liệu năm 2024 cho thấy dùng cỏ xạ hương tần suất cao hàng tuần hoặc hàng ngày có liên quan đến việc suy giảm nồng độ cholesterol HDL (loại cholesterol bảo vệ tim mạch) [2]. Việc lạm dụng không qua kiểm soát liều lượng có thể mang lại tác động không mong muốn đối với mỡ máu [2].
Bên cạnh đó, việc điều hòa huyết áp trên bệnh nhân có nguy cơ cao đòi hỏi phác đồ điều trị nội khoa chặt chẽ. Ngay cả trong các nghiên cứu lâm sàng sử dụng thuốc ức chế men chuyển hay chẹn kênh canxi trên người bệnh sau đột quỵ thiếu máu cục bộ, việc kiểm soát huyết áp và độ dao động huyết áp vẫn cần theo dõi cực kỳ sát sao để đảm bảo an toàn [8].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người đang mắc bệnh tăng huyết áp không nên trông đợi cỏ xạ hương làm giảm áp lực dòng máu. Thảo mộc này không có tác dụng thay thế phác đồ điều trị hạ áp [2].
Người có rối loạn lipid máu, đặc biệt là nồng độ HDL cholesterol thấp, cần lưu ý không nên lạm dụng cỏ xạ hương hàng ngày với lượng lớn khi chưa có tư vấn từ chuyên gia y tế, do ghi nhận về mối liên quan làm giảm chỉ số HDL [2].
Những người có bệnh lý nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng nhiều loại thuốc tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các loại tinh dầu hoặc chiết xuất đậm đặc từ cỏ xạ hương để tránh tương tác bất lợi.
Cách sử dụng cỏ xạ hương an toàn và hợp lý
Cỏ xạ hương là loại gia vị an toàn và lành tính khi dùng trong chế biến món ăn thông thường [1]. Bạn có thể sử dụng vài nhánh cỏ xạ hương tươi hoặc khô để ướp thịt, nấu súp, làm nước sốt nhằm tăng hương vị.
Việc bổ sung thảo mộc vào bữa ăn hàng ngày có thể gián tiếp hỗ trợ sức khỏe thông qua việc giảm bớt lượng muối nêm nếm. Hạn chế natri trong khẩu phần là giải pháp tự nhiên đã được chứng minh giúp cải thiện chỉ số huyết áp hiệu quả.
Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bổ sung hoặc chiết xuất cô đặc từ cỏ xạ hương, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn, không tự ý mua các sản phẩm quảng cáo quá đà trên mạng xã hội.
Tóm lại, cỏ xạ hương là một loại gia vị thơm ngon, có tiềm năng hỗ trợ cải thiện một số chỉ số mỡ máu và xơ vữa mạch máu [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay chưa chứng minh loại cây này có tác dụng hạ huyết áp trên người. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn giảm muối và tuân thủ tuyệt đối chỉ định dùng thuốc của bác sĩ.
