Áp lực công việc kéo dài cùng nhịp sống bận rộn khiến tình trạng căng thẳng thần kinh, lo âu mạn tính ngày càng trở nên phổ biến. Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để làm dịu tâm trí, nhiều người nhắc đến củ gấu (hương phụ) – một loại cỏ dại quen thuộc nhưng từ lâu đã là vị thuốc cổ truyền. Liệu loại thảo dược này thực sự có khả năng xoa dịu thần kinh và đẩy lùi căng thẳng hay không?

Các nghiên cứu khoa học hiện đại cho thấy củ gấu sở hữu tiềm năng hỗ trợ cải thiện tâm trạng, giảm lo âu và an thần nhẹ. Tác dụng này phần lớn đến từ các hoạt chất sinh học có khả năng chống lại stress oxy hóa, bảo vệ tế bào thần kinh và điều hòa mạng lưới cảm xúc trong não bộ.

Mối liên hệ giữa stress mạn tính và tổn thương thần kinh

Khi cơ thể chịu căng thẳng thần kinh kéo dài, não bộ phải đối mặt với sự gia tăng quá mức của các gốc tự do, dẫn đến hiện tượng stress oxy hóa. Tình trạng này làm tổn hại cấu trúc màng tế bào thần kinh, gây suy giảm chức năng dẫn truyền và làm rối loạn cảm xúc, khiến chứng lo âu trở nên trầm trọng hơn.

Các hợp chất phenolic, flavonoid và tinh dầu trong củ gấu đóng vai trò như các chất chống oxy hóa mạnh mẽ [1]. Chúng giúp dọn dẹp các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), ngăn chặn tổn thương màng tế bào và bảo vệ tính toàn vẹn của tế bào thần kinh trước các tác nhân gây độc [1], [2]. Nhờ cơ chế này, củ gấu hỗ trợ hệ thần kinh thích ứng tốt hơn trước áp lực kéo dài.

Tác động an thần và điều hòa mạng lưới cảm xúc

Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ tế bào, củ gấu còn cho thấy khả năng can thiệp trực tiếp vào các chỉ số sinh lý liên quan đến trạng thái tâm lý. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2025 đã đánh giá tác động điều hòa trạng thái cảm xúc của dịch chiết bay hơi từ củ gấu trên 66 người tham gia là nữ giới [3].

Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận toàn diện các tín hiệu sinh học bao gồm điện não đồ 32 kênh (EEG), huyết áp tâm thu (SBP), huyết áp tâm trương (DBP), huyết áp trung bình (MBP), tần số xung (PR), nhịp tim (HR), thân nhiệt (BT), nhịp thở (RR) kết hợp bảng câu hỏi SCL-90 [3]. Dữ liệu chỉ ra rằng dịch chiết bay hơi củ gấu tác động có chọn lọc lên mạng lưới chế độ mặc định (Default Mode Network - DMN) của não bộ [3].

Sự điều hòa này giúp giảm nhẹ các triệu chứng ám ảnh cưỡng chế và trầm cảm [3]. Cụ thể trong phân tích chuyên biệt về trầm cảm, củ gấu ghi nhận khả năng cải thiện triệu chứng ở 53,85% trường hợp [3]. Điều này mở ra triển vọng ứng dụng thảo dược trong việc ổn định nhịp sinh học và giải tỏa căng thẳng tâm trí dựa trên bằng chứng định lượng [3].

Nghiên cứu tiền lâm sàng về khả năng chống lo âu

Bên cạnh các thử nghiệm sinh lý trên người, các bằng chứng từ mô hình động vật cũng củng cố mạnh mẽ tác dụng an thần nhẹ và giảm căng thẳng của thảo mộc này. Năm 2011, một nghiên cứu trên chuột cống đực Sprague Dawley (nặng 290–340g) bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu não thông qua phẫu thuật tắc động mạch não giữa (MCAO) trong 2 giờ và tái tưới máu 70 giờ đã được thực hiện [4].

Các động vật được chia thành bốn nhóm gồm nhóm mổ giả (n=7), nhóm dùng giả dược (n=9) và hai nhóm uống tổng flavonoid oligomeric (TOFs) từ củ gấu với liều 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng (n=7 mỗi nhóm) [4]. Phác đồ dùng thuốc kéo dài trong 7 ngày (4 ngày trước phẫu thuật và tiếp tục 3 ngày sau phẫu thuật) [4].

Kết quả cho thấy nhóm sử dụng TOFs giảm đáng kể các thiếu hụt thần kinh và đảo ngược hành vi gây lo âu (anxiogenic behavior) ở chuột [4]. Hoạt chất này làm giảm nồng độ chất dẫn truyền thần kinh kích thích glutamate, giảm glutamine synthetase và tăng hoạt tính enzym Na(+)K(+)ATPase theo mức phụ thuộc liều [4]. Đồng thời, các chỉ số stress oxy hóa được cải thiện rõ rệt: nồng độ malondialdehyde (MDA) giảm xuống, trong khi hàm lượng superoxide dismutase (SOD) và glutathione tăng lên, bảo vệ mô não khỏi hiện tượng thoái hóa thần kinh [4].

Cơ chế sinh học ở cấp độ tế bào: Kích hoạt Nrf2 và chống chết rụng

Đi sâu vào cấp độ phân tử, một nghiên cứu năm 2013 trên dòng tế bào u nguyên bào thần kinh ở người SH-SY5Y cho thấy dịch chiết cồn-nước từ thân rễ củ gấu (CRE) ngăn chặn tổn thương do hydrogen peroxide (H2O2) gây ra [1]. Việc tiền xử lý tế bào bằng CRE trong 2 giờ trước khi ủ với H2O2 suốt 24 giờ đã làm giảm độc tính tế bào thông qua các xét nghiệm MTT và LDH [1]. Dịch chiết giúp điều hòa mức enzym và protein như SOD, catalase (CAT), GPx, GR, HSP-70, Caspase-3, Bcl-2, đồng thời khôi phục hình thái ty thể và làm tăng biểu hiện của yếu tố dinh dưỡng thần kinh BDNF [1].

Năm 2020, nghiên cứu chuyên sâu về hoạt chất alpha-cyperone phân lập từ củ gấu tiếp tục làm sáng tỏ cơ chế phòng thủ nội tại của tế bào thần kinh SH-SY5Y [2]. Alpha-cyperone làm giảm đáng kể sự chết tế bào, hạn chế giải phóng LDH và kìm hãm sự tích tụ các loài oxy phản ứng (ROS) do H2O2 tạo ra [2]. Về mặt sinh hóa, hợp chất này ức chế quá trình chết rụng tế bào thông qua giảm biểu hiện của cleaved-caspase-3 và Bax, song song với việc nâng cao mức protein chống chết rụng Bcl-2 [2].

Đặc biệt, alpha-cyperone thúc đẩy sự dịch chuyển vào nhân tế bào của yếu tố phiên mã Nrf2 [2]. Khi sử dụng chất ức chế brusatol để khóa con đường Nrf2, toàn bộ tác dụng bảo vệ, giảm ROS và ngăn chặn chết rụng tế bào của alpha-cyperone đều bị triệt tiêu, khẳng định rằng hoạt chất từ củ gấu bảo vệ thần kinh phụ thuộc trực tiếp vào việc kích hoạt lá chắn chống oxy hóa Nrf2 [2]. Ngoài ra, alpha-cyperone trong củ gấu cũng đã được ghi nhận tác dụng chống trầm cảm trên mô hình chuột thí nghiệm [5].

Bằng chứng trong các bài thuốc phối hợp

Trong y học cổ truyền, củ gấu thường ít khi đứng một mình mà được phối hợp để gia tăng hiệu quả điều trị tâm thần kinh [6], [5]. Năm 2017, nghiên cứu phối hợp chiết xuất củ gấu và gừng tươi (mã hiệu CP1) trên chuột cống đực Wistar (180–200g) với các liều 100, 200 và 300 mg/kg thể trọng trong 14 ngày đã chứng minh sự suy giảm rõ rệt trạng thái stress oxy hóa ở hồi hải mã, đồng thời kích hoạt dòng thác pERK1/2 và nâng cao mật độ tế bào thần kinh [7].

Nhiều thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận củ gấu trong các bài thuốc hỗn hợp. Điển hình như viên nang phối hợp củ gấu, nghệ tây và mật ong hoàng kỳ (500 mg x 2 lần/ngày trong 3 tháng) thực hiện trên 60 bệnh nhân giúp cải thiện điểm số trầm cảm và nhận thức [8]. Một nghiên cứu khác trên 120 bệnh nhân cao tuổi bị tăng huyết áp kèm trầm cảm sử dụng thang thuốc Quy tỳ (chứa củ gấu 10g cùng nhiều dược liệu khác) uống 400 ml mỗi ngày trong 1 tháng cũng cho thấy tác dụng điều hòa huyết áp và hỗ trợ cải thiện trầm cảm [8]. Củ gấu cùng tía tô trong tinh dầu Hương Tô cũng được ghi nhận khả năng can thiệp vào các khớp thần kinh serotonin và dopamine để ngăn ngừa hành vi giống trầm cảm [5].

Hiểu lầm phổ biến và giới hạn khoa học

Mặc dù có nhiều số liệu tiềm năng, người tiêu dùng cần tránh những hiểu lầm phổ biến sau:

  • Củ gấu không thể thay thế thuốc điều trị tâm thần: Củ gấu chỉ mang tính hỗ trợ an thần nhẹ, không thể thay thế các thuốc chống trầm cảm, giải lo âu theo toa chuyên khoa.
  • Tác dụng từ chiết xuất không tương đương việc uống nước sắc tùy tiện: Đa số các thử nghiệm sử dụng dịch chiết chuẩn hóa (như TOFs, tinh dầu bay hơi, alpha-cyperone) với hàm lượng kiểm soát [3], [4], [2]. Việc tự sắc củ gấu thô tại nhà thường khó đạt được nồng độ hoạt chất ổn định như trong nghiên cứu.
  • Giới hạn dữ liệu: Nhiều nghiên cứu lâm sàng sử dụng bài thuốc phối hợp nhiều vị thảo dược [8], nên rất khó tách bạch hoàn toàn tỷ lệ đóng góp của riêng củ gấu. Hơn nữa, các cơ chế chi tiết vẫn đang tiếp tục được khám phá thêm [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

  • Phụ nữ có thai: Theo y học cổ truyền, củ gấu (hương phụ) có tính năng hành khí, hoạt huyết và điều kinh mạnh mẽ, do đó phụ nữ mang thai tuyệt đối không tự ý sử dụng vì nguy cơ ảnh hưởng xấu đến thai kỳ.
  • Người đang điều trị bằng thuốc an thần hoặc thuốc tim mạch: Do củ gấu có tác động điều hòa nhịp tim, huyết áp và hệ thần kinh trung ương [3], [6], thảo dược này có thể tương tác với các thuốc ức chế thần kinh trung ương hoặc thuốc hạ áp. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng [7].
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Củ gấu có chứa các đặc tính chống kết tập tiểu cầu [6], có thể làm gia tăng nguy cơ chảy máu trong và sau phẫu thuật.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Để hỗ trợ thư giãn hệ thần kinh và làm dịu áp lực hàng ngày một cách an toàn, bạn có thể cân nhắc các cách tiếp cận sau:

  • Sử dụng tinh dầu khuếch tán: Liệu pháp mùi hương từ tinh dầu củ gấu có thể giúp thư giãn tinh thần, tác động tích cực đến nhịp thở và mạng lưới cảm xúc mà không cần đưa trực tiếp qua đường tiêu hóa [3]. Có thể khuếch tán vào buổi tối trước khi ngủ 30 phút.
  • Uống trà hương phụ chế: Sử dụng hương phụ đã qua sơ chế (sao tẩm theo y học cổ truyền) với lượng vừa phải (thường từ 6–12g mỗi ngày dưới dạng hãm trà hoặc sắc uống), kết hợp với lối sống lành mạnh, tập thể dục thường xuyên và ngủ đủ giấc.
  • Luôn lắng nghe cơ thể: Nếu tình trạng căng thẳng kéo dài gây mất ngủ trầm trọng hoặc xuất hiện dấu hiệu rối loạn lo âu bệnh lý, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác.

Tóm lại, củ gấu thể hiện vai trò tích cực trong việc giảm stress oxy hóa tế bào não và mang lại hiệu ứng an thần nhẹ nhàng. Việc sử dụng thảo dược này cần dựa trên sự hiểu biết khoa học đúng mực, coi đây là phương thức bổ trợ và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ nếu đang có bệnh nền mạn tính.