Áp lực điểm số và lịch thi cử dày đặc khiến nhiều sinh viên tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng để xoa dịu thần kinh, trong đó chế độ ăn DASH thường được nhắc đến. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có được cung cấp chưa trực tiếp thử nghiệm chế độ ăn DASH trên sinh viên mùa thi, mà chủ yếu tập trung vào cơ chế tiết cortisol và mối liên hệ giữa các yếu tố dinh dưỡng gây viêm với mức độ căng thẳng tâm lý.

Chế độ ăn DASH có giúp giảm căng thẳng mùa thi không?

Câu trả lời ngắn gọn là chưa có đủ bằng chứng để khẳng định chế độ ăn DASH giúp giảm lo âu hay hạ cortisol trong mùa thi. Không có thử nghiệm can thiệp nào trong dữ liệu cung cấp trực tiếp kiểm chứng thực đơn DASH, các vi chất cụ thể của chế độ ăn này hay trục thần kinh - ruột ở sinh viên.

Bằng chứng dinh dưỡng hiện có chỉ dừng lại ở các nghiên cứu quan sát và thử nghiệm sơ bộ về thói quen ăn uống nói chung [1], [2]. Do đó, người học không nên kỳ vọng chế độ ăn DASH là giải pháp đặc hiệu giúp loại bỏ áp lực tâm lý thi cử.

Phản ứng của hormone cortisol khi sinh viên đối mặt với thi cử

Căng thẳng học đường kích hoạt trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA), dẫn đến việc giải phóng hormone cortisol để cơ thể thích ứng tạm thời với áp lực [3]. Khi gặp căng thẳng kéo dài hoặc lặp đi lặp lại, trục HPA có thể bị rối loạn điều hòa [3].

Trước kỳ thi, nghiên cứu trên 76 sinh viên (từ 18 đến 25 tuổi) ghi nhận sự gia tăng rõ rệt của cortisol, hormone DHEA, cảm giác lo âu và cảm xúc tiêu cực [4]. Sự gia tăng này có liên quan đến việc suy giảm cảm xúc tích cực của người học [4]. Ngoài ra, một khảo sát quy mô lớn cho thấy khoảng 77,1% sinh viên đại học báo cáo trải qua mức độ căng thẳng từ trung bình đến cao [1], trong đó căng thẳng học tập là nguyên nhân hàng đầu [3].

Phản ứng cortisol cũng chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác như kỹ năng ứng phó của bản thân [5], sự cô đơn trong môi trường học đường [6], hoặc các yếu tố tích lũy xã hội [7]. Thậm chí, sinh viên năm thứ tư trở lên có phản ứng cortisol trước áp lực cấp tính ít biến động hơn so với sinh viên các năm đầu [8].

Mối liên hệ giữa dinh dưỡng và mức độ căng thẳng ở sinh viên

Dù chưa có nghiên cứu riêng về DASH, dữ liệu khoa học cho thấy chất lượng bữa ăn có liên quan mật thiết đến phản ứng sinh học của cơ thể trước áp lực.

Nghiên cứu trên 18 sinh viên chỉ ra rằng điểm số căng thẳng nhận thức và nồng độ cortisol nước bọt buổi sáng có mối tương quan thuận với tần suất tiêu thụ đồ uống có đường [1]. Việc thường xuyên nạp các loại đồ uống ngọt có thể đi kèm với phản ứng căng thẳng sinh lý cao hơn [1].

Một nghiên cứu cắt ngang trên 401 nữ sinh viên (19–35 tuổi) cho thấy chế độ ăn có xu hướng thúc đẩy viêm (đo bằng chỉ số viêm thực phẩm E-DII) làm tăng nguy cơ căng thẳng tâm lý [2]. Cụ thể, mỗi độ lệch chuẩn tăng thêm của chỉ số E-DII gắn liền với mức điểm căng thẳng PSS cao hơn gấp 2,4 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,8–3,1) [2]. Đồng thời, nồng độ chất chỉ thị viêm hs-CRP tăng thêm mỗi 1 độ lệch chuẩn (3,3 mg/L) cũng liên quan đến mức tăng 0,9 lần điểm căng thẳng (khoảng tin cậy 95%: 0,7–1,1) [2].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa thể trả lời

Các dữ liệu nghiên cứu sẵn có để lại nhiều khoảng trống khoa học quan trọng:

  • Chưa có thử nghiệm can thiệp đối chứng ngẫu nhiên nào đánh giá việc áp dụng chế độ ăn DASH đối với mức độ lo âu của sinh viên trong kỳ thi.
  • Tác động của từng vi chất riêng lẻ trong thực đơn DASH lên nồng độ hormone cortisol vẫn chưa được làm rõ trong các tài liệu này.
  • Mối liên hệ giữa dinh dưỡng mùa thi và trục thần kinh - ruột hoàn toàn chưa được khảo sát trong nhóm nghiên cứu được cung cấp.
  • Đa số nghiên cứu dinh dưỡng sẵn có chỉ mang tính quan sát cắt ngang hoặc thử nghiệm sơ bộ cỡ mẫu nhỏ (như 18 người) [1], [2], chưa thể khẳng định mối quan hệ nhân quả.

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Sinh viên không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng ngặt nghèo ngay trước hoặc trong giai đoạn ôn thi căng thẳng. Việc cắt giảm năng lượng đột ngột hoặc thay đổi thực đơn quá mức có thể gây thêm áp lực thể chất, ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tập trung. Những người có tiền sử rối loạn tiêu hóa, bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ trước khi chuyển đổi chế độ ăn.

Lời khuyên thực tế giúp sinh viên vượt qua mùa thi

Thay vì tìm kiếm một thực đơn thần kỳ, sinh viên có thể áp dụng các điều chỉnh lối sống đã được khoa học ghi nhận:

  • Hạn chế đồ uống có đường: Giảm tiêu thụ nước ngọt đóng chai, trà sữa nhiều đường để tránh làm tăng nồng độ cortisol buổi sáng và cảm giác căng thẳng [1].
  • Ưu tiên thực phẩm chống viêm: Hướng tới các bữa ăn cân bằng, giảm thực phẩm chế biến sẵn thúc đẩy phản ứng viêm [2].
  • Vận động và tập luyện: Thử nghiệm sơ bộ cho thấy tập yoga có thể cải thiện phản ứng cortisol của tuyến nước bọt trước các tác nhân gây căng thẳng cấp tính [1].
  • Rèn luyện kỹ năng ứng phó: Sự tự tin vào khả năng xử lý áp lực giúp điều hòa nồng độ cortisol tốt hơn khi gặp tình huống căng thẳng hàng ngày [5].

Các bằng chứng khoa học cho thấy căng thẳng mùa thi làm xáo trộn nồng độ hormone cortisol và cảm xúc của sinh viên. Chế độ ăn DASH chưa được chứng minh có tác dụng hạ căng thẳng trong giai đoạn thi cử, nhưng việc duy trì thói quen giảm đồ uống ngọt và ăn uống lành mạnh là bước hỗ trợ thể chất hợp lý.