Nhiều người bệnh đái tháo đường mách nhau dùng ngưu bàng, trà củ sen để trị bệnh mà không cần dùng thuốc tây. Việc này dẫn đến việc bỏ qua phác đồ điều trị của bác sĩ, tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm.

Thực tế, dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ghi nhận chiết xuất ngưu bàng và chất xơ inulin có tác dụng hỗ trợ chuyển hóa trên động vật thí nghiệm và ống nghiệm. Hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng trên người chứng minh củ ngưu bàng hay trà củ sen thay thế được thuốc hạ đường huyết.

Bản chất inulin và cơ chế ức chế hấp thu đường

Ngưu bàng chứa hàm lượng lớn inulin, một loại chất xơ hòa tan dạng fructooligosaccharide [1], [2]. Về mặt sinh hóa, inulin không bị enzym tiêu hóa ở ruột non phân giải, giúp làm chậm quá trình tiêu hóa carbohydrate và cản trở hấp thu glucose vào máu [3].

Bên cạnh đó, các hợp chất tự nhiên trong ngưu bàng đóng vai trò ức chế các enzym chuyển hóa tinh bột. Hợp chất sitosterol-beta-D-glucopyranoside phân lập từ rễ ngưu bàng có khả năng ức chế mạnh alpha-glucosidase, từ đó làm giảm quá trình phân giải glycogen và hỗ trợ hạ đường huyết [3]. Thí nghiệm sinh hóa cho thấy dịch chiết ngưu bàng ức chế hoạt tính của alpha-amylase mạnh hơn so với bồ công anh [1].

Dù vậy, cơ chế của rễ ngưu bàng khác biệt so với hoạt chất kinh điển metformin [3]. Metformin làm giảm sản xuất glucose ở gan, giảm hấp thu glucose ở ruột và tăng độ nhạy insulin ngoại vi [3]. Ngưu bàng chủ yếu tác động qua việc làm chậm tiêu hóa và các cơ chế nội tiết phụ trợ [3]. Ngoài ra, trong rễ và quả ngưu bàng còn chứa các nguyên tố vi lượng như natri, kali, mangan, sắt và magie mang lại hoạt tính chống đái tháo đường [3].

Bằng chứng tiền lâm sàng: Tác dụng hạ đường huyết và lipid máu

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận hiệu quả chuyển hóa tích cực của chiết xuất rễ ngưu bàng trên mô hình động vật mắc đái tháo đường thực nghiệm [3].

Nghiên cứu tổng quan năm 2019 chỉ ra rằng khi cho chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin uống chiết xuất cồn của rễ ngưu bàng, đường huyết giảm rõ rệt và nồng độ insulin tăng so với nhóm đối chứng [3]. Chiết xuất này cũng làm giảm chỉ số cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL), đồng thời nhóm đối chứng có mức HDL cao hơn [3]. Thử nghiệm trên chuột nhắt mắc đái tháo đường tuýp 2 do nicotinamide-streptozotocin (NA-STZ) cũng xác nhận dịch chiết rễ ngưu bàng phát huy tác dụng hạ đường huyết ở những liều lượng nhất định thông qua khả năng kích thích tiết insulin và hạ lipid máu [3].

Năm 2015, một nghiên cứu trên 90 chuột cống đực trắng (200-220g) bị gây đái tháo đường bằng cách tiêm streptozotocin hai lần (30 mg/kg) kết hợp chế độ ăn giàu chất béo (30% chất béo, 8% đạm, 62% tinh bột) [4]. Chuột được cho uống dịch chiết rễ ngưu bàng (25 mg/kg), dịch chiết lá tầm ma (100 mg/kg) hoặc metformin (100 mg/kg) trong 10 ngày [4]. Kết quả cho thấy chế độ ăn và các dịch chiết tác động rõ rệt lên việc kiểm soát mức đường huyết và biến động các phân đoạn lipid xơ vữa [4].

Đến năm 2018, thử nghiệm phân tích biểu hiện gen trên chuột cống ăn chế độ giàu chất béo chia thành các nhóm dùng dịch chiết nước rễ ngưu bàng liều 2 g/kg, 4 g/kg và 8 g/kg so sánh với simvastatin (10 mg/kg) [5]. Dịch chiết nước rễ ngưu bàng giúp giảm trọng lượng cơ thể và mức cholesterol [5]. Phân tích KEGG ghi nhận 113 gen tham gia vào các con đường chuyển hóa, trong đó xác định được 27 gen tiềm năng liên quan trực tiếp đến chuyển hóa lipid máu [5].

Năm 2024, các nhà khoa học phát hiện phân tử microRNA từ rễ ngưu bàng là miR8175 có khả năng cải thiện tình trạng kháng insulin [6]. Chuột nhắt béo phì do ăn nhiều chất béo khi được cho uống nước sắc ngưu bàng hoặc miR8175 tổng hợp qua đường xông dạ dày đã cải thiện chuyển hóa glucose rõ rệt [6]. Cơ chế được làm rõ là do nước sắc ngưu bàng và miR8175 tăng cường độ nhạy insulin tại gan bằng cách tác động trúng đích vào hai gen Ptprf và Ptp1b [6].

Tác động bảo vệ tế bào và cải thiện hệ vi sinh đường ruột

Bên cạnh hạ đường huyết, chất xơ và các phân tử sinh học từ ngưu bàng còn bảo vệ các cơ quan trước biến chứng tăng đường huyết.

Nghiên cứu năm 2021 khảo sát phân đoạn fructooligosaccharide từ ngưu bàng (BFO) - một loại inulin tan trong nước - trên tế bào biểu mô ống thận chuột (NRK-52E) bị tổn thương do glucose cao [2]. Khi tiếp xúc với nồng độ glucose cao, tế bào bị suy giảm khả năng sống và tăng tỷ lệ chết theo chương trình (apoptosis) [2]. Hoạt chất BFO bảo vệ tế bào nhờ ức chế các gốc oxy hóa tự do (ROS), ổn định điện thế màng ty thể và gia tăng hoạt tính các enzym chống oxy hóa superoxide dismutase và catalase [2]. BFO kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2/HO-1, tăng biểu hiện protein chống chết tế bào Bcl-2 và giảm protein thúc đẩy chết tế bào Bax [2].

Năm 2021, nghiên cứu bổ sung inulin trên chuột nhắt cái C57BL/6 mắc đái tháo đường thai kỳ kéo dài trong 7 tuần [7]. Việc bổ sung inulin giúp giảm glucose máu lúc đói, giảm sản phẩm glycat hóa bền vững (AGE) và cholesterol toàn phần tùy thuộc vào liều dùng [7]. Inulin ức chế biểu hiện resistin (RETN), tăng tỷ lệ phosphoryl hóa p-IRS/IRS và p-Akt/Akt ở gan, tăng p-Akt/Akt ở mô mỡ, đồng thời thúc đẩy chất vận chuyển GLUT4 di chuyển ra màng tế bào để đưa đường vào tế bào [7].

Nghiên cứu năm 2018 trên chuột cống mắc đái tháo đường do ăn nhiều mỡ kết hợp tiêm streptozotocin cho thấy inulin làm giảm đường huyết đói, giảm viêm ruột và điều hòa hệ vi sinh [8]. Inulin làm tăng nồng độ hormone GLP-1 trong huyết thanh, giảm cytokine gây viêm IL-6 ở mô mỡ mào tinh hoàn, giảm biểu hiện enzym sinh đường Pepck và G6pc tại gan [8]. Giải trình tự gen 16S rRNA cho thấy inulin khôi phục hệ vi sinh đường ruột tương tự nhóm chuột khỏe mạnh: gia tăng vi khuẩn có lợi Lactobacillus, các chủng sinh axit béo chuỗi ngắn như Lachnospiraceae, Phascolarctobacterium, Bacteroides, đồng thời ức chế vi khuẩn Desulfovibrio [8].

Khoảng cách giữa ống nghiệm và cơ thể người

Dù các kết quả trên chuột rất triển vọng, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn nghiên cứu.

Nghiên cứu phân tích hóa thực vật năm 2024 chỉ ra rằng ngưu bàng có hàm lượng polyphenol (TPC), tanin và hoạt tính chống oxy hóa DPPH cao [1]. Tuy nhiên, các tác giả khẳng định không thể khuyến nghị dùng các loại củ này làm tác nhân chống đái tháo đường khi chưa có các nghiên cứu in vivo trên người [1]. Đa số các thử nghiệm hiện tại dùng dịch chiết cồn, dịch chiết cô đặc hoặc dạng đông khô với hàm lượng hoạt chất tinh khiết cao, khác xa việc đun nấu thông thường [1].

Đặc biệt, trong danh mục các tài liệu khoa học xác thực, không có dữ liệu thực nghiệm nào chứng minh trà củ sen có khả năng hạ đường huyết. Việc truyền tai dùng trà củ sen như bài thuốc trị đái tháo đường hoàn toàn mang tính suy diễn và thiếu căn cứ khoa học.

Hiểu lầm thường gặp về thảo mộc thực dưỡng

Nhiều người lầm tưởng "thảo mộc tự nhiên không có tác dụng phụ", từ đó uống nước ngưu bàng hoặc trà củ sen thay thế nước lọc hàng ngày. Khi tự ý ngưng thuốc hạ đường huyết được bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống trà thảo mộc, đường huyết sẽ tăng vọt không kiểm soát, dẫn đến biến chứng cấp tính.

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn hoặc uống củ ngưu bàng tươi có hiệu quả tương đương các chiết xuất đậm đặc dùng trong phòng thí nghiệm [3], [5]. Hàm lượng hoạt chất sinh học tự nhiên trong củ thô biến thiên rất lớn và không đủ nồng độ để can thiệp sâu vào chuyển hóa như các dạng chiết xuất chuẩn hóa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết (như metformin, insulin) cần cẩn thận vì rễ ngưu bàng có thể hiệp đồng làm tăng tác dụng kích thích insulin [3]. Việc kết hợp thiếu kiểm soát dễ dẫn đến biến chứng hạ đường huyết đột ngột.

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm cũng cần lưu ý. Inulin là chất xơ hòa tan dạng chuỗi ngắn không tiêu hóa được ở ruột non [8]. Khi đưa vào lượng lớn, quá trình lên men của vi khuẩn đường ruột có thể gây chướng bụng, đầy hơi và tiêu chảy. Phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh lý suy gan, suy thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng ngưu bàng dạng cô đặc.

Cách áp dụng an toàn trong thực tế

Ngưu bàng nên được xem là một loại thực phẩm bổ sung chất xơ trong thực đơn hàng ngày, không phải là thuốc chữa bệnh.

Người dùng có thể bổ sung củ ngưu bàng tươi vào các món canh, hầm hoặc xào cùng rau củ. Cách chế biến này giúp bổ sung chất xơ inulin tự nhiên, làm chậm hấp thu carbohydrate từ bữa ăn mà không làm xáo trộn phác đồ điều trị [3].

Đối với các loại trà ngưu bàng hay trà củ sen khô, chỉ nên dùng như nước giải khát thông thường với lượng vừa phải, không pha quá đặc và tuyệt đối không thêm đường hoặc mật ong. Khi sử dụng, người bệnh cần theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch thường xuyên để đánh giá phản ứng của cơ thể.

Lời khuyên cân bằng

Ngưu bàng và chất xơ inulin chứa các hoạt chất có lợi cho chuyển hóa lipid và hỗ trợ điều hòa đường huyết trên mô hình thực nghiệm [3], [5], [8]. Tuy nhiên, các bằng chứng này chưa thể chứng thực tác dụng chữa đái tháo đường trên cơ thể người. Người bệnh cần duy trì dùng thuốc theo đúng chỉ định y khoa, kết hợp chế độ ăn giàu chất xơ và lối sống vận động để bảo vệ sức khỏe an toàn.