Cơn đau thắt dạ dày, đầy bụng thường khiến người bệnh tìm đến các biện pháp dân gian để xoa dịu đường tiêu hóa. Trong số các loại thảo mộc, cúc La Mã (chamomile) từ lâu đã được truyền tai là vị thuốc tự nhiên giúp làm dịu cơ bụng và giảm nhanh các cơn co bóp khó chịu. Liệu đây là kinh nghiệm truyền miệng hay đã có cơ sở khoa học xác thực?
Câu trả lời ngắn gọn: Cúc La Mã thực sự có tiềm năng giảm co thắt cơ trơn tiêu hóa và chống viêm cục bộ, nhưng phần lớn bằng chứng hiện có chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [1], [2]. Tác dụng làm chậm nhu động ruột và ức chế các chất gây viêm của loài hoa này là có thật trong ống nghiệm và trên mô hình chuột [3], [4], [5]. Tuy nhiên, việc áp dụng trên người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để kiểm chứng độ an toàn và hiệu quả thực tế.
Cơ chế tác động: Giảm vận động ruột và ức chế phản ứng viêm
Cơn đau thắt dạ dày hay hội chứng quặn ruột xảy ra khi các lớp cơ trơn đường tiêu hóa co bóp quá mức, thường đi kèm với tình trạng viêm niêm mạc hoặc mất cân bằng oxy hóa cục bộ. Khi đường ruột bị kích thích quá mức, tốc độ vận chuyển thức ăn và dịch tiêu hóa bị đẩy nhanh bất thường, gây ra cảm giác đau quặn dữ dội.
Các hợp chất sinh học trong cúc La Mã, đặc biệt là các flavonoid và polyphenol, can thiệp vào quá trình này thông qua việc làm chậm nhu động đường tiêu hóa trên [1]. Đồng thời, chiết xuất và tinh dầu của cúc La Mã còn can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm bằng cách phong tỏa các cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-17 (IL-17) [3], [4]. Khi các tín hiệu viêm và các gốc oxy hóa tự do bị kìm hãm, các mô cơ trơn giảm tình trạng quá mẫn và bớt co bóp dồn dập [5].
Bằng chứng tiền lâm sàng: Khả năng làm chậm nhu động tiêu hóa
Khả năng tác động trực tiếp của cúc La Mã lên đường ruột được ghi nhận rõ nét qua các thử nghiệm dược lý trên chuột.
Năm 2007, một nghiên cứu trên mô hình chuột in vivo đã kiểm tra tác động của dịch chiết hoa cúc La Mã (Matricaria recutita) đối với quá trình vận chuyển thức ăn ở đường tiêu hóa trên [1]. Các nhà khoa học đã cho chuột uống dịch chiết cúc La Mã đơn lẻ với các mức liều 0,89 mg/chuột và 1,78 mg/chuột, đồng thời so sánh với các thảo dược khác như tía tô đất và tiểu hồi hương [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất hoa cúc La Mã làm giảm nhu động ruột rõ rệt [1]. Hoạt chất này cũng là thành phần chính đóng góp vào khả năng làm chậm quá trình vận chuyển đường tiêu hóa trên của chế phẩm thảo dược ColiMil [1].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2008 đã đánh giá tác động của công thức chứa chiết xuất hoa cúc La Mã trên cả chuột đực ICR bình thường và chuột bị gây kích thích đường ruột bằng dầu croton [2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận khi dùng qua đường uống với liều từ 0,4 đến 0,8 mL/chuột, chế phẩm chứa chiết xuất cúc La Mã đã ức chế đáng kể và phụ thuộc liều lượng quá trình vận chuyển đường tiêu hóa trên ở cả hai nhóm chuột [2]. Riêng dịch chiết cúc La Mã đơn lẻ đã thể hiện hoạt tính làm giảm co bóp nhu động ruột vượt trội so với một số thành phần thảo dược khác như tiểu hồi hương [2].
Tác dụng kháng viêm và kiểm soát stress oxy hóa từ nghiên cứu
Bên cạnh việc làm dịu chuyển động cơ học, các nghiên cứu thực nghiệm còn chứng minh cúc La Mã sở hữu khả năng chống viêm mạnh mẽ, giúp bảo vệ mô tiêu hóa và mô mềm khỏi tổn thương.
Năm 2016, nghiên cứu trên chuột Wistar bị gây tiêu ngót xương ổ răng do chỉ buộc đã khảo sát tác dụng của chiết xuất khô Matricaria recutita (MRE) [3]. Chuột được chia các mức liều uống gồm 10, 30 và 90 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 11 ngày [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất cúc La Mã đã ngăn chặn đáng kể sự gia tăng các chỉ số viêm như myeloperoxidase (MPO), TNF-alpha và IL-1beta ở mô nướu, đồng thời không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay gây ảnh hưởng tiêu cực lên gan, thận và lách của chuột [3].
Đến năm 2024, một nghiên cứu phân tích thành phần hóa thực vật và hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết cồn hoa cúc La Mã (Matricaria recutita) đã được tiến hành trên chuột cống bị gây viêm cấp bằng dầu nhựa thông [5]. Thử nghiệm dùng đường uống trong 10 ngày với các độ pha loãng 100%, 50% và 25% cho thấy chiết xuất cúc La Mã có hàm lượng polyphenol cao, giúp tăng tổng khả năng chống oxy hóa (TAC), đồng thời hạ thấp chỉ số stress oxy hóa (OSI), tình trạng oxy hóa toàn phần (TOS), mức malondialdehyde (MDA) và oxit nitric (NO) [5]. Tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm của dịch chiết này ở liều thấp thậm chí hiệu quả tương đương các chất đối chứng như trolox và diclofenac [5].
Cũng trong năm 2024, một nghiên cứu khác tập trung vào dạng vi nhũ tương của tinh dầu cúc La Mã (Matricaria recutita) trên chuột bị chàm do hóa chất DNCB gây ra [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tinh dầu cúc La Mã giúp ức chế đáng kể các yếu tố tiền viêm huyết thanh gồm TNF-alpha, IL-6 và IL-17 [4]. Đồng thời, nhuộm mô bệnh học xác nhận tinh dầu cúc La Mã làm giảm số lượng tế bào mast trong mô và thể hiện tác động điều hòa miễn dịch rõ rệt [4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn từ góc độ dược lý học, việc sử dụng cúc La Mã để xoa dịu các cơn co thắt cơ trơn có nền tảng cơ chế đáng tin cậy. Khả năng làm chậm tốc độ di chuyển của dịch tiêu hóa và ức chế các phân tử gây viêm (TNF-alpha, IL-1beta) phần nào giải thích lý do loại thảo mộc này mang lại cảm giác dễ chịu cho vùng bụng [3], [1].
Tuy vậy, người dùng cần nhận thức rõ giới hạn lớn nhất của dữ liệu hiện tại: hầu hết các kết quả định lượng về liều lượng và hiệu lực mới chỉ được ghi nhận trên chuột cống hoặc chuột nhắt trắng [3], [1], [5], [2]. Chuột có hệ tiêu hóa, tốc độ chuyển hóa và kích thước cơ thể hoàn toàn khác biệt so với con người. Do đó, các liều dùng từ 10 đến 90 mg/kg trên chuột hay dạng dịch chiết cồn đậm đặc chưa thể tự ý chuyển đổi nguyên vẹn sang liều điều trị ở người [3], [5]. Cúc La Mã không thể thay thế phác đồ điều trị của y khoa hiện đại.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cúc La Mã trị đau dạ dày
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cúc La Mã như một "liều thuốc giảm đau tức thì" có thể dập tắt mọi cơn đau bụng dữ dội. Thực tế, cúc La Mã hỗ trợ thư giãn nhu động nhẹ nhàng chứ không có tác dụng ức chế thần kinh trung ương hay cắt cơn đau cấp như các loại thuốc chống co thắt kê đơn [1], [2].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được. Việc lạm dụng chiết xuất thảo mộc ở nồng độ quá cao có thể gây rối loạn tiêu hóa ngược lại hoặc tăng nguy cơ tương tác bất lợi. Ngoài ra, việc nhầm lẫn giữa cúc La Mã thông thường với các loại cúc dại không rõ nguồn gốc cũng có thể dẫn đến ngộ độc dị ứng nghiêm trọng.
Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?
Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) như cúc vạn thọ, hoa hướng dương hay cúc bồ công anh cần hết sức cẩn trọng. Tinh dầu hoặc phấn hoa cúc La Mã có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng từ ngứa da đến co thắt phế quản.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ dạng chiết xuất đậm đặc nào của cúc La Mã. Bệnh nhân có tiền sử bệnh gan, thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), thuốc chống đông máu cũng không nên tự ý dùng chiết xuất cúc La Mã liều cao vì các tác động chống oxy hóa và chuyển hóa tương tự diclofenac có thể gây ảnh hưởng chuyển hóa thuốc [5].
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống
Đối với người lớn có các biểu hiện đầy hơi, co thắt dạ dày nhẹ do căng thẳng hoặc sau bữa ăn quá no, dùng trà hoa cúc La Mã khô là phương pháp an toàn nhất.
- Dạng dùng: Hoa cúc La Mã khô pha trà hãm với nước sôi (khoảng 80-90 độ C) trong 5-10 phút.
- Thời điểm dùng: Uống ấm từng ngụm nhỏ sau bữa ăn khoảng 30 phút hoặc trước khi đi ngủ để vừa giúp thư giãn cơ tiêu hóa vừa hỗ trợ giấc ngủ.
- Kết hợp lối sống: Tránh ăn các thức ăn quá cay, nhiều dầu mỡ hoặc uống rượu bia. Uống đủ nước và giữ tinh thần thoải mái là yếu tố then chốt giúp cơ trơn dạ dày thư giãn.
Nếu cơn co thắt dạ dày kéo dài liên tục, đau quặn kèm theo sốt, nôn ói, đi ngoài ra máu hoặc sụt cân nhanh, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám ngay lập tức để được chẩn đoán chính xác, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng thảo mộc.
Tóm lại, lời đồn dân gian về cúc La Mã giúp xoa dịu co thắt dạ dày là có cơ sở khoa học dựa trên các thử nghiệm tiền lâm sàng về khả năng làm chậm nhu động ruột và ức chế phản ứng viêm [3], [1]. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe, người dân nên xem cúc La Mã như một biện pháp hỗ trợ thư giãn tiêu hóa dạng trà uống nhẹ nhàng, tránh lạm dụng và luôn lắng nghe tư vấn từ nhân viên y tế khi xuất hiện bệnh lý kéo dài.
