Trả lời ngắn: Có một thử nghiệm ngẫu nhiên nhỏ nghiên cứu kem bôi âm đạo chứa chiết xuất cúc tâm tư (Calendula officinalis) ở người bị nấm Candida, nhưng thử nghiệm này không kiểm tra viên đặt bán trên thị trường. Kết quả xét nghiệm khác nhau theo thời điểm theo dõi, còn hướng dẫn điều trị hiện hành liệt kê các thuốc kháng nấm chứ không đưa cúc tâm tư vào phác đồ chuẩn [1, 2]. Vì vậy, chưa thể kết luận viên đặt cúc tâm tư là phương pháp thay thế đã được chứng minh; triệu chứng ngứa cũng không đủ để tự xác định đó là Candida.

Nghiên cứu trên người đã thử dạng cúc tâm tư nào?

Một thử nghiệm ba lần làm mù tại Iran tuyển 150 phụ nữ 18–45 tuổi đã được xác định có Candida âm đạo; 6 người không hoàn tất theo dõi. Người tham gia được phân vào nhóm kem âm đạo chứa cúc tâm tư hoặc kem clotrimazole, dùng 5 g mỗi tối trong 7 đêm [1]. Đây là thử nghiệm về một chế phẩm kem cụ thể, không phải viên đặt, tinh dầu, trà, nước rửa hoặc sản phẩm tự pha.

Ở lần tái khám đầu tiên, khoảng 10–15 ngày sau đợt dùng, tỷ lệ xét nghiệm âm tính Candida thấp hơn ở nhóm cúc tâm tư so với clotrimazole (49% so với 74%). Ở lần đánh giá thứ hai, khoảng 30–35 ngày, tỷ lệ âm tính được báo cáo cao hơn trong nhóm cúc tâm tư (77% so với 34%) [1]. Chỉ số chức năng tình dục của phụ nữ cải thiện ở cả hai nhóm và mức cải thiện gần tương đương; thử nghiệm không chứng minh cúc tâm tư có tác dụng tăng ham muốn hay cải thiện tình dục tốt hơn thuốc kháng nấm [1].

Kết quả muộn đáng chú ý nhưng không nên bỏ qua kết quả sớm kém hơn. Đây là một thử nghiệm đơn lẻ với cỡ mẫu tương đối nhỏ, một bối cảnh nghiên cứu và thời gian theo dõi ngắn. Chỉ từ nghiên cứu này không thể biết liệu khác biệt muộn có lặp lại ở nơi khác, kéo dài hơn, áp dụng cho các chủng Candida khác hay liên quan đến công thức kem cụ thể. Thử nghiệm cũng không so sánh mọi dạng cúc tâm tư với giả dược, không đánh giá mọi sản phẩm thương mại và không xác lập liều dùng cho viên đặt.

Do đó, cách diễn đạt chính xác là có tín hiệu nghiên cứu sơ bộ với một loại kem âm đạo, cần được kiểm chứng thêm. Nói “cúc tâm tư đã chữa khỏi nấm Candida” hoặc dùng kết quả kem để khẳng định viên đặt nào cũng hiệu quả sẽ vượt quá dữ liệu hiện có.

Kem thử nghiệm khác viên đặt và sản phẩm tự làm ra sao?

Đường dùng và dạng bào chế ảnh hưởng lượng hoạt chất, độ tan, thời gian tiếp xúc và khả năng gây kích ứng. Kem 5 g trong thử nghiệm có công thức được nghiên cứu và so sánh với một thuốc đối chứng; viên đặt thương mại có thể dùng tá dược, nồng độ chiết xuất, cách chuẩn hóa và chất lượng khác. Nghiên cứu về một sản phẩm không xác nhận hiệu quả hay an toàn của sản phẩm khác chỉ vì cả hai cùng ghi tên Calendula officinalis.

Tinh dầu nguyên chất, trà, thuốc mỡ bôi da, nước sắc để rửa bên trong âm đạo hoặc viên tự nén tại nhà lại là những dạng khác nữa. Không thể suy từ hoạt tính kháng nấm trong ống nghiệm hay cách dùng trên da sang hiệu quả ở niêm mạc âm đạo. Nước rửa và thụt rửa cũng không phải cách điều trị Candida đã được hướng dẫn. Không tự đưa tinh dầu, hoa tươi, dầu ngâm, bột thảo mộc hoặc sản phẩm không rõ thành phần vào âm đạo.

EMA đánh giá các chế phẩm hoa cúc tâm tư được dùng theo truyền thống chủ yếu cho viêm nhẹ ngoài da và trong miệng/họng; báo cáo không thiết lập chỉ định hay liều dùng điều trị Candida âm đạo. Cơ quan này cũng ghi nhận dữ liệu an toàn khi mang thai và cho con bú chưa đầy đủ, nên không khuyến nghị dùng trong các giai đoạn đó [3]. Đây là đánh giá về các chế phẩm calendula nói chung, không phải thử nghiệm an toàn riêng cho viên đặt âm đạo.

Calendula thuộc họ Cúc (Asteraceae). EMA nêu chống chỉ định khi quá mẫn với calendula hoặc các cây họ Cúc, vì phản ứng dị ứng chéo không thể loại trừ [3]. Nếu từng dị ứng với cúc, hoa cúc La Mã, cúc dại hoặc sản phẩm cùng họ, không nên tự thử chế phẩm cúc tâm tư lên niêm mạc nhạy cảm.

Ngứa và khí hư có chắc là nấm Candida không?

Không. Ngứa, rát, đỏ, đau khi quan hệ hoặc thay đổi khí hư có thể xuất hiện trong Candida nhưng cũng có thể do viêm âm đạo do vi khuẩn, trùng roi, kích ứng với sản phẩm vệ sinh, bệnh da vùng âm hộ hoặc nguyên nhân khác. Chỉ dựa vào triệu chứng, kể cả khi từng bị Candida trước đây, có thể dẫn đến dùng sai thuốc và chậm tìm đúng nguyên nhân. ACOG mô tả việc chẩn đoán dựa trên hỏi bệnh, khám và xét nghiệm mẫu dịch âm đạo tùy trường hợp [2].

CDC lưu ý cần đánh giá lâm sàng khi triệu chứng vẫn còn sau khi tự dùng thuốc không kê đơn hoặc quay lại trong vòng dưới hai tháng. Ở trường hợp tái phát hoặc phức tạp, có thể cần nuôi cấy hay xét nghiệm khác để xác định loài Candida và loại trừ nguyên nhân khác [1]. Candida có thể hiện diện mà không gây bệnh; chỉ phát hiện nấm khi không có dấu hiệu hoặc triệu chứng không tự động có nghĩa là cần điều trị [1].

Nếu đây là lần đầu bạn có triệu chứng, bạn không chắc nguyên nhân, hoặc tình trạng kéo dài/tái phát, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc cơ sở chăm sóc sức khỏe thay vì thử viên đặt thảo dược. Sốt, đau vùng chậu, đau bụng dưới, mùi hôi rõ hoặc cảm giác toàn thân không khỏe không nên tự quy cho nấm men; cần được đánh giá để tìm nguyên nhân phù hợp.

Điều trị được khuyến nghị hiện nay là gì?

Hướng dẫn CDC về Candida âm đạo liệt kê các phác đồ azole tại chỗ như clotrimazole, miconazole, terconazole và một số lựa chọn đường uống cho một số người không mang thai [1]. CDC cho biết các phác đồ azole ngắn có hiệu quả đối với Candida âm đạo không biến chứng; hướng dẫn cụ thể tùy tình trạng, thuốc, khả năng mang thai và bệnh kèm theo. Cúc tâm tư không nằm trong các phác đồ khuyến nghị được liệt kê [1].

Trong thai kỳ, CDC khuyến nghị chỉ dùng azole tại chỗ trong 7 ngày; không tự dùng fluconazole đường uống hoặc viên đặt thảo dược thay thế [1]. Người có đái tháo đường kiểm soát kém, suy giảm miễn dịch, triệu chứng nặng hoặc tái phát có thể cần đánh giá và liệu trình khác. Đừng dựa vào hướng dẫn của người khác để chọn thuốc hoặc thời gian dùng cho mình.

Các thuốc âm đạo cũng có lưu ý riêng. CDC cảnh báo một số kem và viên đặt nền dầu có thể làm yếu bao cao su hoặc màng ngăn latex; đọc nhãn sản phẩm và hỏi dược sĩ nếu cần [1]. Nếu đã được chẩn đoán và đang dùng thuốc, làm đúng hướng dẫn trên nhãn hoặc của người kê đơn; không thêm cúc tâm tư, ngừng thuốc sớm hay phối hợp nhiều sản phẩm vì muốn khỏi nhanh.

Có nên thử viên đặt cúc tâm tư nếu từng bị Candida?

Thử nghiệm kem năm 2017 chưa đủ để khuyến nghị người bệnh tự dùng viên đặt. Nếu một sản phẩm được quảng cáo dựa trên nghiên cứu này, hãy kiểm tra xem sản phẩm có đúng dạng kem, thành phần và nồng độ nghiên cứu hay không; ngay cả khi giống nhau, kết quả đơn lẻ vẫn cần được xác nhận độc lập. Quảng cáo “tự nhiên” không đồng nghĩa đã chứng minh an toàn cho niêm mạc hoặc phù hợp khi mang thai.

Không trì hoãn khám nếu đây là lần đầu, triệu chứng khác thường, nặng, kéo dài hoặc thường xuyên tái phát. CDC định nghĩa Candida âm đạo tái phát thường là từ ba đợt có triệu chứng trở lên trong vòng một năm; trường hợp này cần trao đổi điều trị và đánh giá nguyên nhân cùng chuyên gia [1]. Nếu đang mang thai, cho con bú, dị ứng họ Cúc, suy giảm miễn dịch, đái tháo đường hoặc dùng nhiều thuốc, càng nên hỏi nhân viên y tế trước khi dùng chế phẩm thảo dược [1, 3].

Để hiểu vì sao các mẹo dùng thảo mộc trong chăm sóc vùng kín cần phân biệt đường dùng và bằng chứng, đọc thêm bài nước xà sàng tử rửa phụ khoa: lợi ích và rủi ro. Hai nguyên liệu và cách sử dụng khác nhau, nhưng không nên suy diễn hiệu quả từ thử nghiệm trong phòng thí nghiệm sang việc tự dùng tại nhà.

Câu hỏi thường gặp

Có thử nghiệm lâm sàng nào về cúc tâm tư và Candida âm đạo không?

Có một thử nghiệm ngẫu nhiên với 150 phụ nữ so sánh kem âm đạo cúc tâm tư và clotrimazole trong 7 đêm. Kết quả xét nghiệm âm tính khác nhau theo hai lần tái khám; đây là một nghiên cứu đơn lẻ, không phải bằng chứng chắc chắn cho mọi chế phẩm [1].

Nghiên cứu đó có thử viên đặt cúc tâm tư không?

Không. Nghiên cứu thử kem âm đạo 5 g mỗi đêm trong 7 ngày. Không thể coi viên đặt, tinh dầu, trà hoặc sản phẩm tự làm là tương đương với loại kem đã nghiên cứu [1].

Cúc tâm tư có hiệu quả hơn clotrimazole không?

Không thể kết luận chung như vậy. Ở mốc 10–15 ngày, tỷ lệ xét nghiệm âm tính thấp hơn nhóm cúc tâm tư; ở mốc 30–35 ngày, kết quả đảo chiều. Một nghiên cứu với hai thời điểm và một công thức chưa đủ xác lập thuốc thay thế tốt hơn [1].

Ngứa âm đạo có luôn là nấm Candida không?

Không. Viêm âm đạo do vi khuẩn, trùng roi, kích ứng và một số vấn đề da cũng có thể gây triệu chứng. Nếu lần đầu bị, triệu chứng không hết hoặc tái phát sớm, cần được đánh giá thay vì tự đoán nguyên nhân [1, 2].

Dùng calendula khi mang thai có an toàn không?

EMA cho biết dữ liệu an toàn trong thai kỳ và cho con bú chưa đầy đủ và không khuyến nghị dùng các chế phẩm calendula trong các giai đoạn này. Chưa có dữ liệu an toàn riêng cho viên đặt âm đạo; hãy hỏi bác sĩ và không tự thay thế điều trị được khuyến nghị [3].

Khi nào nên đi khám thay vì tự điều trị?

Hãy đi khám nếu đây là lần đầu, có sốt hoặc đau vùng chậu, triệu chứng nặng/kéo dài, không cải thiện sau điều trị hoặc tái phát nhiều lần. CDC khuyến nghị đánh giá khi triệu chứng tồn tại sau thuốc không kê đơn hoặc tái phát trong vòng dưới hai tháng [1].

Kết luận

Có một thử nghiệm nhỏ về kem âm đạo cúc tâm tư, với kết quả khác nhau theo thời điểm; chưa có cơ sở để xem viên đặt hoặc sản phẩm thương mại khác là tương đương hay là phương pháp điều trị đã được xác nhận [1]. Hướng dẫn CDC hiện liệt kê các thuốc kháng nấm chuẩn, còn chẩn đoán cần cân nhắc các nguyên nhân khác gây ngứa và khí hư [1, 2].

Không tự đưa hoa, tinh dầu, nước sắc hay viên tự làm vào âm đạo và không trì hoãn đánh giá khi triệu chứng mới, nặng, kéo dài, tái phát hoặc xảy ra trong thai kỳ. Calendula có thể gây dị ứng; dữ liệu an toàn khi mang thai/cho con bú còn thiếu [3].