Đau âm ỉ vùng thượng vị, đầy hơi, co thắt bụng là triệu chứng quen thuộc của người viêm loét dạ dày nhẹ. Nhiều người truyền tai nhau uống trà hoa cúc tâm tư mỗi ngày để làm dịu niêm mạc và giảm đau tự nhiên. Liệu thức uống thảo mộc này có thực sự hiệu quả cho dạ dày?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở tiềm năng nhưng chưa đủ bằng chứng khẳng định hiệu quả điều trị trên người. Cúc tâm tư (Calendula officinalis L.) chứa nhiều hoạt chất có khả năng ức chế phản ứng viêm tại tế bào biểu mô dạ dày trong phòng thí nghiệm và điều hòa co thắt cơ trơn [1], [2]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu hiện tại mới dừng ở mức độ tế bào và động vật, còn việc dùng dạng trà hãm nước chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian để làm dịu triệu chứng nhẹ [3], [2].

Kho tàng hoạt chất tự nhiên trong hoa cúc tâm tư

Cúc tâm tư (Calendula officinalis L.) là loài thảo mộc thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ vùng Địa Trung Hải, Tây Nam Á và Tây Âu [1], [2]. Từ thế kỷ 13, loài hoa này đã được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền để làm lành vết thương và giảm viêm [4]. Trong y học thảo dược, dịch hãm (trà) từ hoa cúc tâm tư được dùng như phương thuốc dân gian cho các chứng khó chịu ở dạ dày, co thắt bụng và táo bón [3], [2].

Phân tích hóa học cho thấy đầu hoa cúc tâm tư khô chứa hàm lượng phong phú các hợp chất sinh học như steroid, terpenoid, các rượu triterpen tự do và dạng este hóa (chủ yếu là faradiol, arnidiol, calenduladiol ở dạng myristate) [1]. Ngoài ra, hoa còn giàu axit phenolic, các flavonoid quen thuộc (quercetin, rutin, narcissin, isorhamnetin, kaempferol), carotenoid, saponin và coumarin [1], [2], [4].

Chính sự kết hợp của các nhóm chất này tạo nên nền tảng cho tác dụng chống viêm và điều hòa vận động đường tiêu hóa của cúc tâm tư [1], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc rất lớn vào cách chiết xuất (nước hay dung môi hữu cơ) và bộ phận sử dụng của cây [1], [5], [3].

Cơ chế làm dịu niêm mạc và giảm co thắt đường tiêu hóa

Khi niêm mạc dạ dày bị tổn thương, các tế bào tại đây kích hoạt một "công tắc" phân tử gọi là hệ thống NF-kappaB [1]. Khi công tắc này bật, tế bào sẽ sản sinh hàng loạt chất gây viêm, làm niêm mạc sưng tấy, đỏ rát và đau đớn. Các hoạt chất trong hoa cúc tâm tư, đặc biệt là nhóm este triterpen (như faradiol-3-myristate) và loliolide, có khả năng khóa công tắc NF-kappaB này lại, từ đó chặn đứng chuỗi phản ứng viêm ngay tại tế bào biểu mô dạ dày [1].

Ở quy mô toàn thân, chiết xuất hoa cúc tâm tư còn ức chế các chất trung gian gây viêm mạnh như cytokine (TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, IFN-gamma) và protein phản ứng C (CRP) [6]. Thảo dược này cũng làm giảm hoạt động của enzyme cyclooxygenase-2 (Cox-2), từ đó hạn chế quá trình tổng hợp prostaglandin – thủ phạm chính gây đau và sưng viêm [6].

Đối với triệu chứng đau quặn bụng, dịch chiết nước - cồn từ hoa cúc tâm tư thể hiện tác dụng kép: vừa chống co thắt (spasmolytic) vừa kích thích co bóp nhẹ (spasmogenic) [2]. Cơ chế điều hòa hai chiều này giải thích vì sao dân gian thường dùng cúc tâm tư để vừa làm dịu cơn đau co thắt bụng, vừa hỗ trợ giảm táo bón [2].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) công bố năm 2015 đã đánh giá trực tiếp tác dụng chống viêm dạ dày của hoa cúc tâm tư trên tế bào biểu mô dạ dày người [1]. Các nhà khoa học sử dụng dịch chiết phân cực thấp (dùng dung môi CH2Cl2) từ hoa, sau đó tách thành 16 phân đoạn để tìm chất có tác dụng [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn J (chứa loliolide và các dẫn xuất của beta-eudesmol, viridiflorol) cùng phân đoạn D và E (chứa các este triterpen, mạnh nhất là faradiol-3-myristate) ức chế rõ rệt hoạt động của hệ thống gây viêm NF-kappaB tùy theo nồng độ sử dụng [1]. Giới hạn của nghiên cứu là mới thực hiện trên tế bào nuôi cấy và dùng dung môi hóa học thay vì nước pha trà thông thường [1].

Một nghiên cứu khác cùng năm 2015 lại kiểm tra tính an toàn (độc tính tế bào) của chính loại dịch chiết CH2Cl2 này trên dòng tế bào biểu mô dạ dày người AGS bằng hai xét nghiệm MTT và LDH [3]. Nhóm nghiên cứu phát hiện một số hợp chất sesquiterpene glycoside (ký hiệu 1a, 2a và 3f) có độc tính khá cao đối với tế bào dạ dày trong xét nghiệm MTT [3]. Phát hiện này lý giải vì sao dịch chiết đậm đặc tan trong dầu chỉ nên bôi ngoài da, còn khi uống để trị đau dạ dày, người ta chỉ dùng dạng trà hãm nước (infusion) để tránh các chất gây độc tế bào không tan trong nước [3].

Về tác dụng chống viêm toàn thân trên động vật, một nghiên cứu năm 2009 đã thử nghiệm cho chuột uống chiết xuất hoa cúc tâm tư với liều 250 mg/kg và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể [6]. Ở mô hình gây viêm cấp tính bằng carrageenan, hai mức liều này giúp giảm sưng phù lần lượt 50,6% và 65,9% [6]. Với viêm cấp do dextran, tỷ lệ giảm tương ứng là 41,9% và 42,4% [6]. Ở mô hình viêm mạn tính do formalin, liều 250 mg/kg và 500 mg/kg giúp ức chế viêm lần lượt 32,9% và 62,3% so với nhóm đối chứng, đồng thời giảm mạnh nồng độ TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, IFN-gamma, CRP và Cox-2 [6].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2012 trên chuột tại Brazil ghi nhận dịch chiết cồn và các phân đoạn từ hoa cúc tâm tư có khả năng kháng khuẩn, chống viêm, kích thích tạo mạch máu mới và tăng sinh nguyên bào sợi, giúp đẩy nhanh quá trình lành vết thương [4]. Một nghiên cứu khác năm 2023 trên tế bào đại thực bào J774.1 cũng tìm thấy hai hợp chất prenylated acetophenone ở rễ cây cúc tâm tư giúp giảm sản sinh chất gây viêm nitric oxide (NO) [5].

Trên người, dữ liệu lâm sàng còn rất hạn chế. Một nghiên cứu năm 1981 theo dõi 32 bệnh nhân (gồm các ca loét hành tá tràng và viêm dạ dày - tá tràng kèm hội chứng táo bón) [7]. Bệnh nhân được dùng kết hợp cúc tâm tư (Calendula officinalis) và cây liên mộc (Symphytum officinale) cho bệnh dạ dày chính, kèm một nhóm thảo dược nhuận tràng khác [7]. Kết quả, nhóm thuốc nhuận tràng giúp 100% bệnh nhân đi tiêu được (90,6% đi hàng ngày, 9,4% cách ngày), nhưng phác đồ này không tạo ra sự thay đổi nào trên niêm mạc dạ dày cũng như tỷ lệ lành ổ loét của bệnh chính [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nhìn vào bức tranh khoa học, lợi ích lớn nhất của cúc tâm tư là khả năng chống viêm đa đích (ức chế NF-kappaB, Cox-2, các cytokine) và điều hòa co thắt cơ trơn đã được chứng minh ở cấp độ phân tử và động vật [1], [2], [6]. Điều này mang lại cơ sở hợp lý cho việc dùng trà hoa cúc tâm tư để làm dịu cảm giác co thắt, khó chịu nhẹ ở đường tiêu hóa [2].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng hiện tại là rất rõ ràng. Chưa có thử nghiệm lâm sàng độc lập, quy mô lớn nào trên người chứng minh việc uống trà cúc tâm tư giúp làm lành vết loét dạ dày [1], [7]. Thậm chí, cơ quan y tế Đức trước đây chỉ khuyến nghị dùng cúc tâm tư bôi ngoài da cho vết loét chân, và nếu dùng đường trong thì chỉ hướng tới các tổn thương viêm ở niêm mạc miệng và họng [4]. Do đó, trà cúc tâm tư chỉ đóng vai trò thức uống hỗ trợ làm dịu triệu chứng, hoàn toàn không phải là thuốc điều trị đặc hiệu [3], [2].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "càng dùng dạng chiết xuất đậm đặc hoặc ngâm rượu uống thì dạ dày càng nhanh khỏi". Thực tế, các chiết xuất phân cực thấp (dạng tinh dầu đậm đặc, dịch chiết dung môi hữu cơ) chứa các hợp chất sesquiterpene glycoside có thể gây độc trực tiếp cho tế bào biểu mô dạ dày [3]. Đối với dạ dày, chỉ dạng trà hãm bằng nước thông thường mới được sử dụng để đảm bảo an toàn [3].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng lành vết thương ngoài da với việc làm lành ổ loét dạ dày. Dù cúc tâm tư rất nổi tiếng trong việc trị bỏng nhẹ, vết cắt và viêm da khi bôi ngoài, nghiên cứu trên bệnh nhân loét hành tá tràng và viêm dạ dày - tá tràng cho thấy việc uống kết hợp thảo dược này không làm thay đổi tỷ lệ lành ổ loét trên niêm mạc [7], [2]. Người bệnh không được tự ý bỏ thuốc bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống trà.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Cúc tâm tư thuộc họ Cúc (Asteraceae) [1], [2]. Vì vậy, những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa hoặc các loài thực vật thuộc họ Cúc cần thận trọng tối đa, tránh nguy cơ phản ứng dị ứng khi uống.

Bệnh nhân đang có ổ loét dạ dày - tá tràng tiến triển, xuất huyết tiêu hóa, đau bụng dữ dội chưa rõ nguyên nhân không nên tự xử lý bằng trà thảo mộc [7]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh lý dạ dày cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên để tránh tương tác bất lợi.

Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ dạ dày

Để tận dụng lợi ích làm dịu của cúc tâm tư một cách an toàn, người bị viêm dạ dày nhẹ hoặc hay bị co thắt bụng nên sử dụng phần đầu hoa khô để pha trà (hãm với nước ấm) [1], [3]. Tuyệt đối không uống các loại tinh dầu cúc tâm tư, kem bôi hoặc dịch chiết đậm đặc dùng ngoài da vì nguy cơ gây hại tế bào niêm mạc dạ dày [3], [2].

Thời điểm thích hợp để uống trà ấm là giữa các bữa ăn hoặc khi cảm thấy bụng đầy tức, co thắt nhẹ [2]. Kết hợp uống trà ấm với chế độ ăn uống cân bằng, chia nhỏ bữa ăn, hạn chế đồ cay nóng, rượu bia và giữ tinh thần thoải mái sẽ giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày hiệu quả hơn.

Tóm lại, trà hoa cúc tâm tư là thức uống thảo mộc có cơ sở khoa học về khả năng chống viêm tế bào và giảm co thắt cơ trơn đường tiêu hóa [1], [2]. Thức uống này có thể dùng hàng ngày ở dạng hãm nước loãng để hỗ trợ làm dịu cơn khó chịu dạ dày nhẹ, nhưng không thể thay thế thuốc chữa bệnh [7], [3]. Nếu cơn đau dạ dày kéo dài hoặc nặng lên, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.