Nhiều người có thói quen sử dụng trà phan tả diệp như một giải pháp cứu cánh mỗi khi bị táo bón hoặc dùng liên tục để thải độc, giảm cân. Đến khi đi nội soi đại tràng, không ít người tá hỏa khi bác sĩ thông báo toàn bộ niêm mạc ruột đã chuyển sang màu đen sẫm hoặc nâu đen như da rắn. Tình trạng này được y học gọi là chứng đại tràng đen (Melanosis coli hay Pseudomelanosis coli), xuất hiện khá phổ biến ở những người lạm dụng thảo mộc nhuận tràng kích thích chứa hợp chất anthranoid (anthraquinone).
Đại tràng bị nhuộm đen nghe có vẻ rất đáng sợ, nhưng thực tế đây là một tổn thương lành tính [3, 8]. Việc niêm mạc đổi màu chủ yếu cảnh báo tình trạng ruột già đang bị kích ứng do dùng thuốc kéo dài, và nguy cơ trực tiếp gây ung thư đại trực tràng cho đến nay vẫn chưa có bằng chứng xác thực [4, 5].
Hiện tượng đại tràng đen là gì?
Melanosis coli là thuật ngữ y khoa mô tả sự tích tụ sắc tố màu nâu hoặc đen sẫm ở lớp niêm mạc ruột già [1]. Dưới ống kính nội soi, lớp lót lòng ruột bình thường có màu hồng nhạt sẽ biến thành màu sẫm loang lổ, nhiều trường hợp tạo thành hoa văn dạng vảy cá hoặc da rắn rất đặc trưng [2].
Các nghiên cứu giải phẫu bệnh cho thấy, dù có tên là "melanosis" nhưng lớp sắc tố này không phải là hắc tố melanin như ở da. Bản chất của các hạt sắc tố này là thể hạt lipofuscin lắng đọng bên trong các đại thực bào nằm ở lớp đệm niêm mạc ruột già [1].
Hiện tượng này bắt nguồn trực tiếp từ việc sử dụng các thuốc nhuận tràng hoặc thảo mộc chứa dẫn xuất anthraquinone trong thời gian dài [3, 6]. Phan tả diệp (senna) là một trong những nguồn thảo mộc tự nhiên rất giàu nhóm hoạt chất sennoside thuộc họ anthraquinone này [3].
Cơ chế khiến niêm mạc ruột đổi màu
Khi uống phan tả diệp, hoạt chất sennoside đi xuống ruột già và kích thích các tế bào biểu mô đại tràng. Một nghiên cứu kiểm soát công bố năm 2000 đánh giá tác động của dịch chiết phan tả diệp trên biểu mô ruột già cho thấy, một liều cao hoạt chất này gây mất tế bào ồ ạt do thúc đẩy quá trình tự hủy của tế bào (apoptosis) [3].
Hậu quả là các hốc biểu mô (crypts) ở đoạn đại tràng sigma và đại tràng ngang bị co ngắn lại [3]. Để bù đắp lượng tế bào chết đi, cơ thể phải kích hoạt quá trình tăng sinh tế bào biểu mô trên toàn bộ khung đại tràng, đồng thời biểu hiện của protein bcl-2 cũng tăng lên nhằm ức chế bớt sự tự hủy tế bào để khôi phục cấu trúc [3].
Khi các tế bào biểu mô chết đi hàng loạt, các đại thực bào tại chỗ sẽ di chuyển tới để dọn dẹp xác tế bào. Trong quá trình tiêu hóa những mảnh vỡ tế bào này, chất lipofuscin - một sản phẩm thoái hóa của tế bào - được hình thành và tích tụ lại trong đại thực bào [1]. Sự tích tụ dồn dập của hàng triệu đại thực bào chứa lipofuscin khiến niêm mạc đại tràng chuyển dần sang màu nâu sẫm hoặc đen [1].
Đại tràng đen có gây ung thư không?
Mối liên hệ giữa việc đại tràng đổi màu và nguy cơ ung thư là băn khoăn lớn nhất của người bệnh. Nhiều công trình nghiên cứu trên người và động vật đã được triển khai để giải đáp nghi vấn này:
Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2005 tại Đại học Napoli (Ý) đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết quả phan tả diệp trên chuột khỏe mạnh và chuột được xử lý bằng tác nhân chỉ thị khối u azoxymethane [4]. Chuột được cho dùng chiết xuất phan tả diệp với liều 30 mg/kg và 60 mg/kg liên tục trong 110 tuần [4]. Kết quả ghi nhận ở chuột khỏe mạnh không hề phát triển các ổ hốc dị sản (aberrant crypt foci - ACF) hay khối u nào [4]. Bất ngờ hơn, ở nhóm chuột đã tiếp xúc với azoxymethane, việc dùng phan tả diệp còn làm giảm các ổ hốc dị sản và khối u, cho thấy dùng phan tả diệp mạn tính không dẫn tới ung thư ruột [4].
Một nghiên cứu hồi cứu lớn trên 2.229 bệnh nhân nội soi đại tràng công bố năm 1997 cho thấy sự hiện diện của ung thư đại trực tràng không liên quan đến hội chứng Melanosis coli hay tiền sử dùng thuốc nhuận tràng [5].
Một nghiên cứu hồi cứu khác năm 1993 thực hiện trên 2.277 bệnh nhân cũng ghi nhận kết quả tương tự: tỷ lệ ung thư đại tràng không tăng có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng thuốc nhuận tràng hoặc nhóm có đại tràng đen so với nhóm không dùng [6].
Năm 2017, các nhà khoa học phân tích 436 bệnh nhân phẫu thuật ung thư đại tràng và ghi nhận 52 người (chiếm 11,9%) có hội chứng Melanosis coli [7]. Tình trạng này xuất hiện nhiều hơn ở nữ giới và không gặp ở người dưới 50 tuổi [7]. Đáng chú ý, sắc tố đen không xuất hiện bên trong khối u, và mối quan hệ nhân quả giữa đại tràng đen và ung thư vẫn chưa thể xác lập [7]. Một báo cáo ca bệnh năm 2022 ở phụ nữ 48 tuổi mắc đồng thời ung thư đại tràng và đại tràng đen do dùng thảo dược chứa anthraquinone suốt 15 năm cũng nhấn mạnh không thể khẳng định mối quan hệ nhân quả qua một ca riêng lẻ [2].
Sự thật về mối liên hệ với polyp đại tràng
Mặc dù không trực tiếp gây ung thư, nhiều nghiên cứu ghi nhận bệnh nhân có đại tràng đen lại phát hiện nhiều u tuyến (adenoma/polyp) hơn nhóm ruột bình thường [4, 5, 7].
Trong nghiên cứu trên 2.229 bệnh nhân, u tuyến đại trực tràng được tìm thấy thường xuyên hơn ở nhóm có Melanosis coli (p = 0,0002) [5]. Nguy cơ tương đối đối với u tuyến ống (tubular adenoma) là 1,80 (khoảng tin cậy 95%: 1,26 - 2,56) và u tuyến ống nhung mao (tubulovillous adenoma) là 2,03 (khoảng tin cậy 95%: 1,09 - 3,76) [5]. Một nghiên cứu khác cũng xác định nguy cơ tương đối phát triển u tuyến ở bệnh nhân có đại tràng đen là 2,19 [5, 7].
Tuy nhiên, các chuyên gia chỉ ra rằng các u tuyến liên quan đến đại tràng đen thường có kích thước nhỏ hơn đáng kể so với nhóm không đổi màu [4, 7]. Bản thân các khối u tuyến không hề chứa sắc tố đen [5]. Do đó, việc tỷ lệ polyp được phát hiện cao hơn thực chất là vì polyp có màu trắng hồng nổi bật tương phản rõ rệt trên nền niêm mạc đen sẫm, giúp bác sĩ nội soi dễ dàng nhìn thấy cả những mẩu polyp rất nhỏ [4, 5]. Không có sự khác biệt về mức độ loạn sản của u tuyến giữa người có hay không có chứng đại tràng đen [5].
Hiểu lầm phổ biến về phan tả diệp
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên như phan tả diệp là hoàn toàn lành tính, có thể uống hàng ngày thay trà để thanh lọc đường ruột, làm đẹp da, giữ dáng. Đây là sai lầm nguy hiểm.
Phan tả diệp là một chất nhuận tràng kích thích mạnh [1, 2]. Việc lạm dụng anthraquinone kéo dài không chỉ làm đen đại tràng mà còn dẫn đến các tác dụng phụ dược lý như mất nước và rối loạn điện giải [1].
Bên cạnh đó, nhiều người lo sợ khi nghe chẩn đoán đại tràng đen là sắp chuyển thành ung thư. Bằng chứng hiện nay khẳng định đại tràng đen là tổn thương lành tính [3, 8]. Trong quá khứ, các rủi ro của nhóm thuốc nhuận tràng kích thích từng bị thổi phồng quá mức [4]. Dù vậy, các chuyên gia vẫn khuyến cáo không nên sử dụng nhóm thuốc này để điều trị táo bón trong thời gian dài [1].
Ai nên thận trọng khi dùng phan tả diệp?
Nhóm người bị táo bón mạn tính kéo dài không nên tự ý dùng phan tả diệp thường xuyên mà cần tìm nguyên nhân gốc rễ và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1].
Người có bệnh lý nền về tim mạch, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác cần hết sức cẩn trọng vì nguy cơ rối loạn điện giải và mất nước do anthraquinone gây ra [1].
Người trên 50 tuổi bị rối loạn phân, đi ngoài ra máu hoặc đau bụng kéo dài cần đi nội soi kiểm tra thay vì tự uống thảo dược nhuận tràng [3, 8]. Nếu kết quả nội soi phát hiện đại tràng đen, bệnh nhân cần giữ tinh thần cảnh giác lâm sàng cao để kiểm soát các khối polyp đi kèm chứ không nên quá hoang mang [2].
Áp dụng an toàn trong thực tế
Để tránh tình trạng đại tràng bị đổi màu và bảo vệ niêm mạc tiêu hóa, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sử dụng thảo mộc:
Chỉ dùng phan tả diệp như biện pháp hỗ trợ ngắn hạn cho các đợt táo bón cấp tính, tuyệt đối không dùng liên tục nhiều tuần hoặc nhiều tháng [1].
Khi ngừng sử dụng các sản phẩm chứa anthraquinone, các tế bào biểu mô ruột sẽ dần hồi phục chu trình sinh lý bình thường. Việc đào thải sắc tố lipofuscin cần thời gian và hội chứng đại tràng đen được ghi nhận là tình trạng có thể hồi phục được [2].
Để cải thiện táo bón bền vững, cần ưu tiên thay đổi lối sống như uống đủ nước, tăng cường chất xơ từ rau củ quả, duy trì vận động thể chất đều đặn mỗi ngày. Khi táo bón kéo dài không cải thiện, người bệnh phải đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp, tuyệt đối không lạm dụng thảo mộc truyền miệng [3, 6].
