Mỗi khi bị rối loạn tiêu hóa hay đi ngoài phân lỏng, nhiều người thường có thói quen tìm đến sữa chua như một biện pháp cứu cánh nhằm làm dịu đường ruột. Tuy nhiên, việc ăn một sản phẩm từ sữa trong lúc bụng dạ đang bất ổn cũng khiến không ít người e ngại tình trạng tiêu chảy sẽ nặng hơn.
Thực tế, sữa chua có thể đem lại lợi ích hỗ trợ hồi phục đường ruột nhờ cung cấp lợi khuẩn và nguồn dưỡng chất dồi dào, nhưng hiệu quả phụ thuộc lớn vào loại sữa chua và tình trạng của từng cá nhân. Để sử dụng an toàn, người bệnh cần hiểu rõ cơ chế tác động của vi khuẩn lên men cũng như cách xử lý đường lactose khi niêm mạc ruột đang tổn thương.
Cơ chế tác động của sữa chua lên hệ tiêu hóa đang suy yếu
Khi hệ tiêu hóa bị tấn công bởi mầm bệnh, niêm mạc ruột thường bị viêm nhiễm và mất cân bằng hệ vi sinh vật bản địa. Quá trình lên men sữa truyền thống nhờ sự kết hợp hiệp đồng giữa Streptococcus thermophilus và Lactobacillus bulgaricus chuyển hóa đường lactose trong sữa đông thành axit lactic, đồng thời tạo ra hàng loạt hợp chất có hoạt tính sinh học [1]. Sự hiện diện của các vi khuẩn sống này giúp kích thích hoạt động miễn dịch tại ruột và điều hòa mức độ dung nạp đối với các kháng nguyên từ thức ăn [1].
Bên cạnh đó, các vi sinh vật hữu ích có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên sinh lý đường ruột thông qua việc điều hòa hệ sinh thái nội sinh và hệ thống miễn dịch [2]. Các chủng vi sinh sống khi vào đường tiêu hóa có khả năng tồn tại và tác động đến các vi sinh vật đang cư trú [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng sản phẩm sữa lên men chứa lợi khuẩn có thể không làm thay đổi toàn bộ thành phần vi khuẩn đường ruột, nhưng làm biến đổi tạm thời các kiểu biểu hiện gen liên quan đến chuyển hóa carbohydrate của hệ vi sinh vật bản địa [3].
Tuy vậy, các vi sinh vật bổ sung này thường không định cư lâu dài và sẽ biến mất khỏi phân sau khoảng 1 đến 4 tuần ngừng sử dụng [3]. Vì vậy, tác động hỗ trợ chuyển hóa của lợi khuẩn chỉ mang tính chất tạm thời trong giai đoạn cơ thể tiếp nhận sản phẩm [3].
Nỗi lo đường lactose và khả năng tự tiêu hóa của sữa chua
Trở ngại lớn nhất khiến người bị tiêu chảy ngần ngại ăn đồ từ sữa là hội chứng bất dung nạp lactose thứ phát do men lactase ở vi nhung mao ruột bị bào mòn. Khi thiếu men lactase, đường lactose không được hấp thu sẽ hút nước vào lòng ruột và bị vi khuẩn lên men sinh hơi, làm tình trạng tiêu chảy trầm trọng hơn. Dù vậy, quá trình lên men vi sinh trong sữa chua có khả năng triệt tiêu các chất chuyển hóa từ sữa như galactose và lactose, từ đó hạn chế nguy cơ bất dung nạp lactose [1].
Khả năng dung nạp tốt của sữa chua so với sữa thông thường ở những người kém tiêu hóa lactose nguyên phát hoặc thứ phát đã được chứng minh với mức độ bằng chứng đầy đủ [2]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 1984 đo lường nồng độ hydro trong hơi thở cho thấy việc tiêu thụ 18 g đường lactose từ sữa chua chỉ tạo ra lượng hydro bài tiết bằng khoảng một phần ba so với cùng một lượng lactose từ sữa tươi hoặc nước [4]. Kết quả này chứng minh đường lactose trong sữa chua được hấp thu tốt hơn rất nhiều [4].
Đồng thời, những người tham gia thử nghiệm cũng ít bị tiêu chảy hoặc đầy hơi hơn hẳn khi ăn sữa chua so với khi uống sữa hay dung dịch nước chứa lactose [4]. Sự cải thiện này xuất phát từ hiện tượng "tự tiêu hóa", khi men lactase được giải phóng trực tiếp từ các vi sinh vật trong sữa chua giúp phân giải đường ngay trong lòng ruột [4]. Nhờ đặc tính này, sữa chua trở thành nguồn cung cấp dưỡng chất dung nạp rất tốt cho người thiếu hụt lactase [4].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm tiêu chảy của sữa chua
Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được tiến hành để xác định liệu sữa chua thông thường hay sữa chua tăng cường lợi khuẩn đem lại kết quả vượt trội hơn trong việc kiểm soát tiêu chảy.
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng năm 2010 thực hiện trên 100 bệnh nhân từ 6 tháng đến 12 tuổi mắc viêm dạ dày ruột cấp tính không viêm tại Iran đã so sánh nhóm dùng sữa chua thông thường và nhóm dùng sữa chua bổ sung men vi sinh [5]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng sữa chua chứa lợi khuẩn có sự sụt giảm số lần đi ngoài rõ rệt và vượt trội về mặt thống kê ở các mốc điều trị đợt 1 (p=0.000), đợt 2 (p=0.013), đợt 3 (p=0.028) và đợt 4 (p=0.022) [5]. Đồng thời, thời điểm chấm dứt hoàn toàn cơn tiêu chảy ở nhóm dùng sữa chua vi sinh cũng nhanh hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng sữa chua thông thường (p=0.000) [5].
Các tổng quan y khoa cũng ghi nhận việc sử dụng sữa lên men chứa Lactobacillus rhamnosus GG có tác dụng rút ngắn thời gian tiêu chảy ở trẻ sơ sinh bị viêm ruột do rotavirus và các nguyên nhân viêm dạ dày ruột khác [2]. Đối với tình trạng tiêu chảy liên quan đến kháng sinh, các chế phẩm vi sinh sống an toàn như Lactobacillus GG và nấm men Saccharomyces boulardii đã được chứng minh hiệu quả trong việc phòng ngừa cũng như rút ngắn thời gian mắc bệnh [2], [6].
Tuy nhiên, không phải mọi thử nghiệm đều mang lại kết quả thần kỳ trên mọi đối tượng. Một nghiên cứu năm 2005 trên 502 tân binh quân đội trẻ tuổi khỏe mạnh nhằm đánh giá vai trò phòng ngừa tiêu chảy nhiễm trùng của sữa chua bổ sung Lactobacillus casei so với sữa chua không bổ sung lợi khuẩn [7]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ mắc tiêu chảy ở nhóm uống sữa chua lợi khuẩn là 12,2% và nhóm đối chứng là 16,1%, khác biệt chưa đạt mức ý nghĩa thống kê (p=0,207) [7]. Thời gian tiêu chảy trung bình ở nhóm dùng lợi khuẩn là 3 +/- 1,95 ngày so với 2,6 +/- 1,08 ngày ở nhóm chứng (p=0,276), cho thấy trên người trưởng thành khỏe mạnh, sữa chua bổ sung Lactobacillus casei chỉ tạo ra xu hướng giảm nhẹ chứ chưa tạo ra khác biệt rõ rệt [7].
Giới hạn của bằng chứng và giá trị dinh dưỡng phục hồi
Mặc dù có nhiều tiềm năng, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng giữa sữa chua thông thường và sữa chua đạt chuẩn men vi sinh. Nhiều loại sữa chua lên men tự nhiên chỉ được xem là thực phẩm chức năng chứ không phải chế phẩm men vi sinh chuẩn mực, bởi danh xưng này đòi hỏi sản phẩm phải chứa đủ số lượng vi sinh vật sống có lợi đã được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người [3]. Hiệu quả của vi khuẩn sống mang tính đặc hiệu theo từng chủng cụ thể, do đó việc khuyên dùng sữa chua một cách chung chung có thể không mang lại kết quả điều trị như mong muốn [3].
Mặt khác, sữa chua vẫn là nguồn bổ sung dinh dưỡng tuyệt vời để bù đắp năng lượng bị hao hụt trong những ngày kiệt sức vì tiêu chảy. Một khẩu phần sữa chua probiotic có thể cung cấp tới 8 g chất béo và 9 g protein, đáp ứng lượng đạm vượt mức khuyến nghị hàng ngày [1]. Ngoài việc cải thiện khả năng dung nạp lactose, sữa chua còn bổ sung vitamin D, canxi và protein dễ hấp thu [3].
Theo các tiêu chuẩn thực phẩm sức khỏe của Canada, sữa chua rất giàu vi chất khi cung cấp phốt pho, kẽm, canxi (chiếm 33% nhu cầu khuyến nghị 1.000 mg mỗi ngày), vitamin A (10% nhu cầu khuyến nghị), vitamin B12 (trên 40% nhu cầu khuyến nghị), cùng axit pantothenic và riboflavin [1]. Nhờ hàm lượng dinh dưỡng toàn diện, sữa chua lên men có tiềm năng hỗ trợ cải thiện nhiều vấn đề tiêu hóa như táo bón, bất dung nạp đường lactose hay nhiễm trùng Helicobacter pylori [1].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng sữa chua lúc bị tiêu chảy
Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng cứ bị tiêu chảy thì phải kiêng tuyệt đối tất cả các chế phẩm từ sữa. Đúng là sữa tươi chứa hàm lượng lactose nguyên vẹn dễ gây sôi bụng khi niêm mạc ruột tổn thương, nhưng sữa chua đã trải qua quá trình lên men bẻ gãy cấu trúc đường và cung cấp sẵn men tiêu hóa nội sinh nên dễ dung nạp hơn rất nhiều [4], [1]. Nhịn ăn hoàn toàn hoặc loại bỏ sữa chua có thể làm mất đi cơ hội cung cấp năng lượng và vi khuẩn có ích cho đường ruột [1].
Ngược lại, một số người lại thần thánh hóa sữa chua như một loại thuốc điều trị tức thì, tin rằng ăn càng nhiều thì cơn tiêu chảy sẽ cầm ngay lập tức. Thực tế, sữa chua chỉ đóng vai trò hỗ trợ rút ngắn thời gian hồi phục hoặc làm giảm tần suất đi ngoài [5], [2]. Việc lạm dụng các loại sữa chua công nghiệp chứa nhiều đường tạo ngọt hoặc hương liệu nhân tạo thậm chí còn có thể kéo thêm nước vào lòng ruột, gây phản tác dụng.
Cảnh báo đặc biệt: Ai tuyệt đối không được tự ý dùng sữa chua lợi khuẩn?
Dù được xem là an toàn với đa số người khỏe mạnh, các sản phẩm giàu lợi khuẩn không phải là vô hại đối với những bệnh nhân suy giảm miễn dịch nghiêm trọng.
Năm 2019, một báo cáo y khoa đã ghi nhận trường hợp sốc nhiễm khuẩn nguy kịch do vi khuẩn Lactobacillus từ sữa chua ở một nam bệnh nhân 54 tuổi mắc bệnh bạch cầu cấp dòng tiền tủy bào sau khi ghép tế bào gốc tạo máu tự thân [8]. Bệnh nhân này đã tự ý ăn sữa chua tăng cường lợi khuẩn bán sẵn trên thị trường để giảm cơn tiêu chảy nặng sau hóa trị liều cao [8]. Một tuần sau đó, bệnh nhân rơi vào tình trạng sốc nhiễm trùng nghiêm trọng [8].
Kết quả phân tích phản ứng chuỗi trùng hợp PCR đặc hiệu chủng xác nhận mầm bệnh trong máu chính là chủng Lactobacillus rhamnosus GG (ATCC 53103), hoàn toàn trùng khớp với chủng vi khuẩn có trong hộp sữa chua bệnh nhân đã ăn [8]. Các chuyên gia cảnh báo rằng ngay cả những vi khuẩn có độc lực thấp trong thực phẩm lên men cũng có thể trở thành tác nhân gây bệnh nguy hiểm tính mạng ở những người có hệ miễn dịch bị tổn thương [8]. Do đó, người bị giảm bạch cầu trung tính kèm tiêu chảy nặng, đặc biệt là bệnh nhân sau ghép tế bào gốc, phải hết sức thận trọng và tránh sử dụng các sản phẩm này [8].
Cách lựa chọn và dùng sữa chua đúng cách khi đang tiêu chảy
Để tận dụng tối đa lợi ích mà không gây quá tải cho đường ruột đang kích ứng, người tiêu dùng nên chọn loại sữa chua trắng, không đường và có ghi rõ thông tin bổ sung các chủng lợi khuẩn sống đã qua kiểm chứng [3]. Hạn chế tối đa các sản phẩm sữa chua nhiều đường, siro trái cây hoặc chất béo bão hòa cao vì chúng dễ gây kích thích nhu động ruột.
Nên ăn sữa chua ở nhiệt độ phòng hoặc để bớt lạnh trước khi dùng khoảng 10-15 phút để tránh làm co thắt đường ruột. Lượng dùng hợp lý cho người lớn trong giai đoạn hồi phục là 1 đến 2 hộp mỗi ngày, chia nhỏ vào các bữa phụ sau khi đã lót dạ nhẹ, không nên ăn khi bụng đang hoàn toàn trống rỗng.
Tóm lại, sữa chua là thực phẩm bổ dưỡng và có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian tiêu chảy nhờ cung cấp lợi khuẩn cùng khả năng tự tiêu hóa đường lactose [5], [4]. Tuy nhiên, sữa chua không thể thay thế cho các biện pháp bù nước điện giải căn bản hay chỉ định dùng thuốc của bác sĩ. Người bệnh có bệnh lý ác tính, suy giảm miễn dịch hoặc tiêu chảy kéo dài không dứt cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm vi sinh nào [8].