Trà sả chanh là thức uống giải khát quen thuộc trong nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, không ít bệnh nhân tăng huyết áp băn khoăn việc uống nhiều trà sả mỗi ngày khi đang dùng thuốc điều trị có an toàn không.
Câu trả lời ngắn gọn là không nên uống quá nhiều. Sả chanh có hoạt tính làm giảm huyết áp trên thực nghiệm [1]. Trong khi đó, bản thân thuốc điều trị huyết áp đã tiềm ẩn nguy cơ gây tụt huyết áp nếu dùng sai cách hoặc xảy ra tương tác [2]. Việc nạp lượng lớn chiết xuất sả cùng lúc với thuốc Tây y có thể làm tăng nguy cơ hạ huyết áp quá mức hoặc gây ra các tương tác dược lý khó lường.
Cơ chế tác động của thuốc hạ áp và sả chanh
Để kiểm soát huyết áp, bác sĩ thường kê các nhóm thuốc như thuốc ức chế men chuyển (ACE), thuốc chẹn thụ thể angiotensin, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta hoặc thuốc lợi tiểu [2]. Nhiều loại thuốc trong số này được chuyển hóa tại gan thông qua hệ thống enzyme cytochrome-oxidase hoặc đào thải qua thận [3]. Khi có một chất khác đi vào cơ thể làm ức chế hệ enzyme gan hoặc tác động cộng gộp lên thành mạch máu, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng cao, dẫn đến tác dụng hạ áp mạnh hơn mức bình thường [3].
Ở góc độ thảo dược, bài tổng quan năm 2022 về tiềm năng hạ huyết áp của sả chanh chỉ ra rằng loại cây này chứa các hợp chất sinh học có khả năng làm giảm huyết áp [1]. Dù các nhà khoa học chưa xác định rõ tác dụng trên chuột thí nghiệm đến từ việc làm giãn mạch máu, ức chế hoạt động tim hay kết hợp cả hai, hiệu ứng làm giảm huyết áp tức thời của chiết xuất sả đã được ghi nhận [1]. Khi hai yếu tố cùng có xu hướng kéo huyết áp đi xuống gặp nhau, cơ thể người bệnh dễ đối mặt với rủi ro tụt huyết áp.
Nghiên cứu khoa học nói gì về sả chanh và nguy cơ tụt huyết áp?
Bài tổng quan công bố năm 2022 tổng hợp nhiều thử nghiệm trên động vật về tác dụng của sả chanh [1]. Trong một thử nghiệm tiêm tĩnh mạch một liều duy nhất chiết xuất nước sả chanh cho chuột Wistar đã gây mê, huyết áp của chuột giảm ngay lập tức và giảm đáng kể [1]. Thời gian kéo dài tác dụng phụ thuộc vào liều lượng: liều 1 mL/kg làm giảm huyết áp trong khoảng 6 phút, liều 2 mL/kg kéo dài khoảng 15 phút, và liều 3 mL/kg duy trì tác dụng hơn 35 phút [1].
Một nghiên cứu tương tự được đề cập trong tổng quan năm 2022 sử dụng chiết xuất cồn-nước sả chanh nồng độ 5 mg/mL (tương đương liều 0,8 mg/kg) tiêm tĩnh mạch cho chuột cũng gây giảm huyết áp nhanh chóng, nhưng thời gian tác dụng ngắn, chưa đầy 2 phút [1]. Nhóm nghiên cứu cho rằng thời gian tác dụng ngắn liên quan đến liều dùng thấp và quá trình chuyển hóa nhanh của các hợp chất sinh học [1].
Cũng trong tổng quan năm 2022, một thử nghiệm khác tiêm tĩnh mạch chiết xuất cồn-nước sả chanh trên chó gây mê lại ghi nhận mức tăng huyết áp không đáng kể, đi kèm giảm nhịp tim đáng kể trong khoảng 1,5 đến 2,5 giờ sau khi dùng [1]. Ngoài ra, khi tiêm tĩnh mạch hỗn hợp chiết xuất sả chanh và tỏi cho chuột Wistar gây mê, huyết áp trung bình giảm cấp tính trong thời gian ngắn dưới 1 phút [1]. Một thử nghiệm khác cho chuột Wistar bị tăng huyết áp (do rượu ethanol và đường sucrose) uống hỗn hợp chiết xuất nước sả chanh, bơ, cam quýt và mật ong cũng cho kết quả giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu, tâm trương và huyết áp trung bình [1]. Giới hạn lớn của các bằng chứng về sả chanh hiện nay là chủ yếu thực hiện trên động vật gây mê và phần lớn dùng đường tiêm tĩnh mạch hoặc phối hợp nhiều nguyên liệu [1].
Về phía thuốc điều trị, các nghiên cứu trên người cho thấy nguy cơ tương tác thuốc và tụt huyết áp là vấn đề phổ biến. Khảo sát hộ gia đình công bố năm 2014 tại Rio de Janeiro (Brazil) thực hiện trên 577 người từ 60 tuổi trở lên (tuổi trung bình là 72) [4]. Kết quả có 45,2% người tham gia đang dùng thuốc hạ huyết áp, và 31,0% trong số này gặp phải các tương tác thuốc tiềm ẩn ở mức độ trung bình đến rất nặng [4]. Những người có tương tác thuốc có nguy cơ dùng từ 5 loại thuốc trở lên cao gấp hơn 4 lần và nguy cơ phải nhập viện trong năm trước đó cao gấp hơn 2 lần so với nhóm còn lại [4]. Đáng chú ý, 75% các cặp tương tác phổ biến nhất (65/87 cặp) làm giảm hiệu quả hạ áp, dẫn đến việc kiểm soát huyết áp kém và phải kê thêm thuốc mới [4].
Bên cạnh đó, một tổng quan phạm vi công bố năm 2024 phân tích 97 nghiên cứu (từ tháng 1/2013 đến tháng 5/2023) trên người trưởng thành đã xác định được 26 thuốc hạ huyết áp thuộc 9 nhóm và 158 thuốc khác thuộc 22 nhóm có liên quan đến tình trạng tụt huyết áp [5]. Nghiên cứu năm 2024 nhấn mạnh tụt huyết áp do thuốc có thể gây hại, dẫn đến nhập viện nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu nâng cao nhận thức [5].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu từ bài tổng quan năm 2022 bước đầu cho thấy sả chanh có tiềm năng hỗ trợ giảm huyết áp, đặc biệt khi dùng đường uống dưới dạng hỗn hợp trên mô hình chuột bị tăng huyết áp [1]. Điều này gợi mở hướng nghiên cứu tự nhiên cho việc kiểm soát huyết áp.
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người bệnh đang dùng thuốc Tây y uống trà sả hàng ngày. Kết quả trên chuột và chó có sự khác biệt về đáp ứng huyết áp và nhịp tim [1]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 1995 về tương tác thuốc hạ huyết áp chỉ ra rằng các cơ chế tương tác tại gan, thận và tế bào cơ trơn mạch máu rất phức tạp, có thể gây giãn mạch quá mức dẫn đến tụt huyết áp nặng [3]. Do đó, không thể lấy kết quả trên động vật để suy diễn rằng uống nhiều trà sả sẽ an toàn hay thay thế được thuốc điều trị ở người.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo mộc tự nhiên thì vô hại và uống càng nhiều càng tốt cho tim mạch. Thực tế, bất kỳ chất nào có hoạt tính sinh học làm thay đổi huyết áp đều có thể cộng hưởng hoặc cản trở thuốc điều trị [3].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ có thuốc hạ huyết áp mới gây tụt huyết áp. Tổng quan năm 2024 chỉ ra 158 loại thuốc không phải thuốc tim mạch (như thuốc thần kinh, thuốc chẹn alpha-1 trị phì đại tuyến tiền liệt, thuốc an thần benzodiazepine, thuốc giảm đau opioid, thuốc chống trầm cảm) cũng gây tụt huyết áp [5]. Ngay cả nghiên cứu năm 1977 cũng ghi nhận các thuốc hướng thần có thể làm tăng tác dụng phụ gây hạ huyết áp tư thế đứng của thuốc hạ áp [6]. Vì vậy, nếu bệnh nhân vừa dùng nhiều thuốc, vừa uống lượng lớn nước sả đặc, rủi ro cho hệ tuần hoàn sẽ chồng chéo.
Ai nên thận trọng khi dùng trà sả?
Người cao tuổi là nhóm cần đặc biệt lưu ý. Bài báo năm 2009 về an toàn điều trị tăng huyết áp ở người lớn tuổi khẳng định mọi loại thuốc hạ huyết áp đều có thể khiến bệnh nhân lớn tuổi bị hạ huyết áp tư thế đứng có triệu chứng, hạ huyết áp sau ăn, dẫn đến ngất xỉu hoặc té ngã [2]. Mức độ tác dụng phụ phụ thuộc vào loại thuốc, liều lượng, bệnh lý đi kèm và sự tương tác thuốc [2].
Người đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc (đa dược học) cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [4]. Chẳng hạn, tổng quan năm 2022 về thuốc điều trị COVID-19 và thuốc bảo vệ tim mạch cho thấy thuốc kháng virus nirmatrelvir/ritonavir làm tăng nồng độ thuốc chẹn kênh canxi trong máu thông qua cơ chế ức chế enzyme, dẫn đến tụt huyết áp và đòi hỏi phải theo dõi triệu chứng chặt chẽ [7]. Hoặc thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) lại làm giảm tác dụng của thuốc chẹn beta, thuốc lợi tiểu và thuốc ức chế men chuyển [3]. Những bệnh nhân có phác đồ điều trị phức tạp như vậy không nên tự ý nạp thêm lượng lớn thảo dược có hoạt tính lên huyết áp.
Cách áp dụng thực tế và an toàn
Người đang dùng thuốc hạ huyết áp không cần kiêng tuyệt đối sả chanh. Việc sử dụng vài nhánh sả làm gia vị trong các món ăn hàng ngày hoặc thỉnh thoảng uống một tách trà sả pha loãng để giải khát thường không tạo ra liều lượng đậm đặc như chiết xuất tiêm tĩnh mạch trong phòng thí nghiệm [1].
Nguyên tắc an toàn là dùng lượng vừa phải, pha loãng, không uống nước sả đặc thay nước lọc cả ngày. Người bệnh nên uống trà sả cách xa thời điểm uống thuốc Tây ít nhất vài giờ để hạn chế nguy cơ tương tác tại đường tiêu hóa và gan [3]. Không tự ý kết hợp sả với quá nhiều nguyên liệu hạ áp khác (như tỏi liều cao) dưới dạng nước sắc đặc khi chưa rõ phản ứng của cơ thể [1]. Trong quá trình sử dụng, cần theo dõi huyết áp tại nhà và chú ý các dấu hiệu tụt huyết áp như chóng mặt, choáng váng khi đứng dậy [2].
Tóm lại, sả chanh là nguyên liệu tự nhiên có hoạt tính làm giảm huyết áp trên thực nghiệm nhưng chưa đủ bằng chứng an toàn khi dùng liều cao chung với thuốc Tây. Người bệnh tăng huyết áp chỉ nên thưởng thức trà sả ở mức độ giải khát vừa phải, không dùng thay nước lọc. Hãy luôn tuân thủ đơn thuốc và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn dùng thường xuyên bất kỳ loại trà thảo mộc nào.