Đảng sâm bắc có giúp cải thiện trí nhớ ở người suy giảm nhận thức?

Hay quên ở người lớn tuổi: Nỗi lo không của riêng ai

Bước qua tuổi trung niên, nhiều người bắt đầu nhận thấy những dấu hiệu đãng trí xuất hiện thường xuyên hơn trong sinh hoạt thường nhật. Những việc tưởng chừng đơn giản như quên vị trí để chìa khóa, không nhớ tên người quen vừa gặp, hay gặp khó khăn khi xử lý các công việc tính toán quen thuộc dần tạo nên tâm lý hoang mang, lo lắng về nguy cơ sa sút trí tuệ khi về già.

Trước nỗi lo suy giảm nhận thức, không ít gia đình đã tìm kiếm các vị thuốc cổ truyền hoặc dược liệu tự nhiên với mong muốn bồi bổ trí não, duy trì sự minh mẫn. Trong số các thảo dược quen thuộc, đảng sâm bắc (tên khoa học là Codonopsis pilosula) từ lâu đã được truyền tụng như một vị thuốc bồi bổ khí huyết, hỗ trợ phục hồi sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, liệu loại củ này có thực sự đem lại khả năng cải thiện trí nhớ và bảo vệ não bộ trước sự thoái hóa hay không vẫn là câu hỏi cần được làm sáng tỏ bằng các cứ liệu y học hiện đại.

Đảng sâm bắc có thực sự giúp cải thiện trí nhớ?

Câu trả lời ngắn gọn là: Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã ghi nhận nhiều tín hiệu rất tích cực của đảng sâm bắc đối với việc cải thiện khả năng ghi nhớ và học tập, nhưng bằng chứng hiện tại chủ yếu mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật. Chiết xuất từ loài cây này chưa thể coi là thuốc đặc trị hay có khả năng "chữa khỏi" hoàn toàn chứng suy giảm nhận thức hoặc bệnh Alzheimer ở người.

Trong y học cổ truyền, đảng sâm bắc được xếp vào nhóm dược liệu có tính đồng nguyên thực phẩm và thuốc, thường dùng để bồi bổ nguyên khí, kiện tỳ, ích phế, dưỡng huyết và sinh tân dịch ^[1]. Các phân tích sinh học gần đây cho thấy thành phần polysaccharide chiết xuất từ đảng sâm bắc (CPPs) thể hiện nhiều hoạt tính quý giá như chống oxy hóa, kháng viêm, điều hòa miễn dịch và đặc biệt là bảo vệ tế bào thần kinh ^[1]. Dù vậy, việc ứng dụng trên người đòi hỏi thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu để xác định chính xác hiệu quả cũng như mức độ an toàn lâu dài.

Cơ chế bảo vệ tế bào thần kinh dưới góc nhìn khoa học

Để hiểu rõ cách đảng sâm bắc tác động lên trí nhớ, cần xem xét các tổn thương bệnh lý điển hình của chứng suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ. Bệnh Alzheimer – dạng sa sút trí tuệ phổ biến nhất – đặc trưng bởi hai quá trình biến đổi sinh học chính: sự tích tụ các mảng bám amyloid-beta (Abeta) bên ngoài tế bào thần kinh và sự hình thành các đám rối sợi thần kinh do protein tau bị phosphoryl hóa quá mức ^[2], ^[3]. Khi các cấu trúc bất thường này lan rộng, chúng gây tổn hại khớp thần kinh (synapse), cản trở dẫn truyền tín hiệu và kích hoạt chuỗi phản ứng stress lưới nội chất dẫn đến chết tế bào não ^[2], ^[4].

Các nhà khoa học nhận thấy polysaccharide của đảng sâm bắc có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi cơ chế bệnh sinh phức tạp này. Thảo dược giúp giảm thiểu enzyme sản sinh độc tố amyloid, thúc đẩy hoạt động của enzyme dọn dẹp các gốc phosphoryl hóa bất thường trên sợi tau, đồng thời ức chế các con đường truyền tín hiệu kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của nơron thần kinh ^[2], ^[3], ^[4]. Bên cạnh đó, đảng sâm bắc còn hỗ trợ duy trì cấu trúc các protein synap và kích hoạt quá trình tự thực (autophagy) để dọn dẹp các mảnh vụn tế bào bị lão hóa trong vùng hồi hải mã – trung tâm lưu giữ ký ức của não bộ ^[3], ^[5].

Những nghiên cứu nổi bật về tác động của đảng sâm lên não bộ

Khoa học hiện đại đã triển khai nhiều công trình nghiên cứu công phu nhằm đánh giá tác động của đảng sâm bắc trên các mô hình động vật bị tổn thương nhận thức:

Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột chuyển gen APP/PS1 – mô hình động vật mô phỏng bệnh Alzheimer ^[2]. Các nhà khoa học đã cho chuột uống polysaccharide đảng sâm bắc liên tục trong một tháng bằng đường dạ dày ^[2]. Kết quả kiểm tra hành vi cho thấy các khiếm khuyết về nhận thức của chuột được cải thiện rõ rệt ^[2]. Về mặt sinh hóa, việc điều trị bằng polysaccharide đảng sâm bắc đã làm giảm đáng kể nồng độ hai loại peptide độc hại là Abeta42 và Abeta40 trong vùng hồi hải mã của chuột ^[2]. Tác dụng này bắt nguồn từ việc chiết xuất làm giảm hoạt tính của enzyme BACE1, một enzyme then chốt tham gia tổng hợp amyloid ^[2]. Đồng thời, chiết xuất còn hạn chế sự suy giảm tính dẻo của khớp thần kinh thông qua việc gia tăng các protein synap quan trọng gồm synaptotagmin và PSD95 ^[2].

Trước đó, một công trình nghiên cứu năm 2018 tập trung vào bệnh lý sợi thần kinh tau trên chuột C57/BL6 được gây biểu hiện quá mức protein tau của người ^[3]. Thử nghiệm dùng polysaccharide đảng sâm bắc đường dạ dày trong một tháng đã phục hồi đáng kể các khiếm khuyết nhận thức ở nhóm chuột này ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng polysaccharide đảng sâm bắc kích hoạt enzyme phosphatase PP2A, từ đó làm giảm quá trình phosphoryl hóa bất thường của protein tau tại các vị trí Ser199, Ser202/Thr205 và Thr231 ở vùng hồi hải mã ^[3]. Cùng với đó, độ dốc fEPSP (chỉ số đo lường hiệu quả dẫn truyền synap) được nâng cao và nồng độ các protein synaptotagmin, synaptophysin gia tăng, giúp khôi phục quá trình hình thành khớp thần kinh mới ^[3].

Một nghiên cứu mới công bố năm 2025 tiếp tục đi sâu vào cơ chế chống chết tế bào thần kinh của polysaccharide đảng sâm bắc trên chuột APP/PS1 ^[4]. Kết quả thử nghiệm trong mê cung nước Morris cho thấy polysaccharide đảng sâm bắc giúp cải thiện khả năng học tập và trí nhớ của chuột một cách rõ ràng ^[4]. Kiểm tra mô bệnh học xác nhận thảo dược làm giảm tình trạng apoptosis của tế bào nơron hồi hải mã và giảm tích tụ mảng bám Abeta ^[4]. Cơ chế tác động được làm sáng tỏ là nhờ thảo dược làm giảm stress lưới nội chất thông qua ức chế con đường tín hiệu PERK-ATF4-CHOP, đồng thời hạ thấp biểu hiện của protein thúc đẩy chết tế bào Bax và tăng cường biểu hiện của protein bảo vệ Bcl-2 ^[4].

Ngoài thành phần polysaccharide tinh chế, nghiên cứu năm 2024 đã đánh giá tác dụng của dịch chiết nước đảng sâm bắc toàn phần trên chuột bị gây lão hóa não bằng D-galactose ^[5]. Chuột được cho uống dịch chiết nước với các mức liều thấp, trung bình và cao trong suốt 42 ngày ^[5]. Thử nghiệm mê cung nước Morris và thử nghiệm bước xuống ghi nhận dịch chiết đảng sâm bắc giúp cải thiện năng lực ghi nhớ và học tập của chuột già hóa ^[5]. Các phân tích mô học và kính hiển vi điện tử truyền qua cho thấy thảo dược giảm bớt tổn thương cấu trúc tế bào thần kinh hồi hải mã, điều hòa protein tế bào sao GFAP và thúc đẩy quá trình tự thực tế bào thông qua các protein chỉ thị LC3 và SQSTM1/p62 ^[5].

Lợi ích ghi nhận và khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tế

Tổng hợp từ các tổng quan hệ thống, đảng sâm bắc là nguồn dược liệu dồi dào các hoạt chất sinh học mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, bao gồm nâng cao thể trạng, tăng khả năng chống chịu thiếu oxy, chống mệt mỏi và bảo vệ thần kinh ^[1]. Dược liệu này có độc tính tương đối thấp và độ tương thích sinh học tốt ^[3], ^[1].

Tuy vậy, độc giả cần nhìn nhận khách quan về khoảng cách giữa thực nghiệm và đời sống. Toàn bộ các phát hiện ấn tượng về khả năng dọn dẹp mảng bám Abeta, giảm phosphoryl hóa tau hay ức chế stress lưới nội chất đều được tiến hành trên chuột biến đổi gen hoặc mô hình tế bào biệt hóa ^[2], ^[3], ^[4], ^[5]. Hệ thần kinh của con người có mức độ phức tạp vượt trội, và các cơ chế hấp thu, chuyển hóa qua hàng rào máu não khi uống thảo dược dạng thô hoàn toàn có thể khác biệt so với các phân đoạn tinh chế trong phòng thí nghiệm. Do đó, đảng sâm bắc nên được nhìn nhận như một liệu pháp tự nhiên hỗ trợ nâng cao thể trạng hơn là một phương thuốc có thể thay đổi hoàn toàn cục diện bệnh lý sa sút trí tuệ.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng đảng sâm bồi bổ trí não

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem đảng sâm bắc như một loại "thần dược" giúp khôi phục trí nhớ tức thì cho người mắc bệnh Alzheimer. Nhiều gia đình tự ý ngưng các phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa thần kinh để chuyển hẳn sang sắc nước đảng sâm uống mỗi ngày. Đây là hành động hết sức nguy hiểm, có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ giai đoạn vàng để kiểm soát sự tiến triển của bệnh.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "dược liệu lành tính nên dùng càng nhiều càng tốt". Mặc dù polysaccharide đảng sâm bắc được ghi nhận là có độc tính thấp trong các nghiên cứu ^[3], việc lạm dụng quá mức bất kỳ vị thuốc nào cũng có thể gây rối loạn tiêu hóa, mất cân bằng chuyển hóa hoặc tương tác bất lợi với các thuốc tân dược đang dùng. Đảng sâm bắc bổ khí huyết, nếu lạm dụng ở những người cơ thể đang có nhiệt thịnh, thực chứng có thể dẫn đến cảm giác đầy trướng, nóng trong hoặc khó chịu.

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng đảng sâm bắc?

Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời trong ẩm thực và y học cổ truyền ^[1], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi có ý định sử dụng đảng sâm bắc:

Người cao tuổi có bệnh nền mạn tính phức tạp như tăng huyết áp không kiểm soát, đái tháo đường giai đoạn nặng hoặc các rối loạn chức năng gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng các thuốc chống đông máu cũng không nên tự ý dùng dịch chiết đậm đặc của đảng sâm để tránh tương tác thuốc ngoài ý muốn. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những nhóm chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn lâm sàng, do đó không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm bồi bổ chứa đảng sâm bắc liều cao mà không có chỉ định y khoa.

Gợi ý sử dụng đảng sâm an toàn và chăm sóc trí não đúng cách

Để tận dụng giá trị bồi bổ của đảng sâm bắc trong đời sống thường nhật một cách an toàn, người tiêu dùng nên coi đây là một thực phẩm bổ dưỡng hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Đảng sâm khô có thể dùng với lượng vừa phải (khoảng 10 đến 15 gram mỗi ngày) để hãm trà, nấu nước uống hoặc phối hợp nấu canh, hầm cùng gà, chim bồ câu hay các món súp bồi bổ cho người ốm mới dậy, người lớn tuổi suy nhược.

Khi chọn mua đảng sâm, cần tìm nguồn gốc uy tín, có chứng nhận chất lượng rõ ràng, tránh mua phải dược liệu bị ẩm mốc, xông lưu huỳnh quá mức hoặc nhầm lẫn với các loại rễ cây kém chất lượng. Tuyệt đối không tự ý kết hợp bừa bãi nhiều vị thuốc đông y trôi nổi khi chưa có hướng dẫn của thầy thuốc có chuyên môn.

Bên cạnh việc dùng thảo dược bổ trợ, việc duy trì một lối sống lành mạnh là chìa khóa then chốt để bảo vệ não bộ:

• Giữ thói quen rèn luyện trí não mỗi ngày bằng cách đọc sách báo, giải câu đố, học thêm kỹ năng mới hoặc chơi cờ.
• Tăng cường vận động thể chất đều đặn với các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ, yoga dưỡng sinh để thúc đẩy tuần hoàn máu não.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, vitamin, hạn chế chất béo bão hòa và ngủ đủ giấc nhằm tạo điều kiện cho tế bào thần kinh hồi phục.

Đảng sâm bắc mở ra nhiều triển vọng trong việc hỗ trợ bảo vệ tế bào thần kinh và hạn chế các tổn thương thoái hóa theo tuổi tác ^[2], ^[3], ^[4], ^[5]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được đặt trong một chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn diện, khoa học và luôn có sự đồng hành, tư vấn của các chuyên gia y tế.