Nhiều phụ nữ quan tâm đến việc giảm carbohydrate nhanh sau sinh để phục hồi vóc dáng, bao gồm chế độ ăn ketogenic (keto). Tuy nhiên, liệu việc cắt giảm tinh bột sâu có làm giảm sản lượng sữa hoặc thay đổi thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ hay không là băn khoăn lớn của người nuôi con nhỏ.

Bằng chứng lâm sàng trực tiếp về chế độ ăn keto khi nuôi con bằng sữa mẹ hiện rất hạn chế. Các ghi nhận bước đầu cho thấy chế độ ăn giàu chất béo này có thể làm tăng hàm lượng chất béo trong sữa mẹ, nhưng dữ liệu chủ yếu đến từ một báo cáo ca lâm sàng đơn lẻ phục vụ mục đích điều trị y khoa và các mô hình trên động vật, chưa có thử nghiệm đối chứng quy mô lớn ở người khỏe mạnh.

Bằng chứng lâm sàng về tỷ lệ béo trong sữa mẹ

Dữ liệu trên người hiện tại chỉ có một báo cáo ca bệnh công bố năm 2022 về việc can thiệp dinh dưỡng cho một bà mẹ nuôi con bú hoàn toàn [1]. Trẻ sơ sinh trong nghiên cứu mắc động kinh kháng trị, và liệu pháp ăn keto được chỉ định nhằm đưa trẻ vào trạng thái tạo ceton mà không phải bỏ bú mẹ [1].

Người mẹ tuân thủ chế độ ăn keto đạt tỷ lệ 61% chất béo [1]. Sau 3 tháng theo dõi, hàm lượng năng lượng trong sữa mẹ trưởng thành đã tăng thêm 134%, chủ yếu nhờ thành phần chất béo trong sữa gia tăng đáng kể [1]. Trẻ đạt ngưỡng ceton điều trị và các cơn co giật biến mất [1]. Tuy nhiên, đây chỉ là kết quả trên một đối tượng đơn lẻ dưới sự giám sát y tế chặt chẽ, không thể suy diễn cho mọi phụ nữ đang cho con bú [1].

Nhu cầu năng lượng và sản lượng sữa mẹ

Khoa học dinh dưỡng ghi nhận giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ đòi hỏi mức tiêu hao năng lượng rất cao [2]. Phụ nữ nuôi con bú hoàn toàn được khuyến nghị bổ sung khoảng 650 kcal mỗi ngày để duy trì tiết sữa [2]. Nếu lượng calo này không được nạp đủ từ thức ăn, cơ thể người mẹ sẽ tự rút năng lượng dự trữ từ các mô để duy trì quá trình tạo sữa [2].

Khả năng tiết sữa của mẹ nhìn chung không phụ thuộc vào cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) hay thành phần cấu trúc cơ thể của người mẹ [2]. Thay vào đó, tần suất cho con bú ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần sữa: việc bú thường xuyên hơn làm tăng nồng độ lactose và làm giảm tỷ lệ chất béo cũng như protein trong sữa mẹ [2].

Dữ liệu từ động vật về chuyển hóa chất béo

Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột phân tích cơ chế tạo ceton thông qua men Hmgcs2 cho thấy sữa của loài gặm nhấm vốn có tỷ lệ chất béo rất cao (~29%) và carbohydrate rất thấp (~2%) [3]. Tỷ lệ này tự nhiên kích hoạt quá trình tạo ceton ở gan chuột non sơ sinh từ sơ sinh đến 14 ngày tuổi [3].

Khi chuột bị biến đổi gen thiếu hụt men Hmgcs2 bú sữa mẹ giàu béo, chất béo bị tích tụ bệnh lý trong gan [3]. Hiện tượng này chỉ thuyên giảm khi chuột được cai sữa sớm sang thức ăn tiêu chuẩn chứa ít béo (~9%) và giàu carbohydrate (~44,9%) [3]. Nghiên cứu này phản ánh chuyển hóa ở loài gặm nhấm, không phản ánh trực tiếp phản ứng chuyển hóa ở trẻ sơ sinh bú sữa mẹ bình thường [3].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa trả lời được những câu hỏi quan trọng sau:

  • Chế độ ăn keto ở các bà mẹ khỏe mạnh bình thường có gây sụt giảm thể tích (sản lượng) sữa hàng ngày hay không.
  • Sự thay đổi cụ thể của các vi chất, điện giải và thể ceton tự do đi vào sữa mẹ khi mẹ ăn keto không vì mục đích y tế.
  • Ảnh hưởng dài hạn của việc sữa mẹ tăng cao tỷ lệ béo đối với sự tăng trưởng thể chất và hệ vi sinh đường ruột của trẻ sơ sinh khỏe mạnh.

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn và sữa mẹ

Nhiều người tin rằng mẹ ăn gì thì nồng độ các chất trong sữa thay đổi tương ứng toàn bộ theo chế độ ăn đó. Thực tế, thành phần sữa mẹ là một quá trình động, thay đổi tự nhiên theo thời gian nuôi con: protein thường giảm dần khi kéo dài thời gian cho con bú, trong khi chất béo và lactose đạt đỉnh rồi mới giảm [4].

Một nghiên cứu khác ghi nhận nồng độ protein trong sữa mẹ liên quan đến chỉ số BMI của người mẹ chứ không liên quan đến chế độ ăn [2]. Đồng thời, tổng lượng choline hòa tan trong nước hay cấu trúc oligosaccharide (HMO) trong sữa mẹ không suy giảm giữa các chế độ ăn khác nhau khi các yếu tố cơ địa được kiểm soát [5], [6].

Ai nên thận trọng khi muốn giảm carb sâu?

Phụ nữ đang nuôi con bú cần đặc biệt thận trọng với chế độ keto:

  • Người có thể trạng suy nhược, sụt cân quá nhanh sau sinh hoặc khó nạp đủ nhu cầu năng lượng [2].
  • Người đang gặp vấn đề về giảm nguồn sữa, do việc cắt giảm mạnh calo hoặc dinh dưỡng tổng thể có thể kích hoạt suy kiệt năng lượng dự trữ [2].
  • Phụ nữ cho con bú không có sự giám sát của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng, vì việc theo dõi ceton và điện giải là rất cần thiết [1].

Cách áp dụng thực tế

Phụ nữ nuôi con bú không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto cực đoan nhằm mục đích giảm cân. Nếu cần quản lý cân nặng, nên duy trì mức năng lượng bổ sung cần thiết và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Mọi sự thay đổi lớn trong chế độ ăn cần đi kèm với việc theo dõi sát sao biểu đồ tăng trưởng của trẻ và khả năng tiết sữa của mẹ.