Khi phải dùng kháng sinh điều trị nhiễm khuẩn, nhiều người thường mua thêm sữa chua để "bù lợi khuẩn" và làm dịu đường ruột. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu ăn sữa chua ngay lúc vừa uống thuốc có làm chết men vi sinh hoặc giảm tác dụng của thuốc hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là người trưởng thành khỏe mạnh hoàn toàn có thể ăn sữa chua bổ sung lợi khuẩn trong đợt uống kháng sinh và việc này nhìn chung an toàn, dung nạp tốt [1]. Tuy vậy, hiệu quả bảo vệ đường ruột phụ thuộc rất lớn vào chủng lợi khuẩn cụ thể, đối tượng sử dụng, còn thời điểm ăn tối ưu (cùng lúc hay cách xa liều thuốc) vẫn đang được khoa học tiếp tục làm rõ [2].
Kháng sinh gây hại đường ruột thế nào và vai trò của sữa chua
Thuốc kháng sinh, đặc biệt là kháng sinh phổ rộng, hoạt động bằng cách tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn gây bệnh, nhưng đồng thời cũng làm tổn thương hệ vi sinh vật tự nhiên trong đường tiêu hóa [3]. Hệ vi sinh đường ruột vốn bao gồm hàng trăm loài vi khuẩn khác nhau cùng chung sống cân bằng [4]. Khi kháng sinh đi vào cơ thể, thuốc làm suy giảm tổng số lượng cũng như độ đa dạng của các loài vi khuẩn có lợi này [3].
Sự mất cân bằng hệ vi sinh (loạn khuẩn đường ruột) được giả thuyết là yếu tố quan trọng dẫn đến tiêu chảy liên quan đến kháng sinh (AAD) - một vấn đề lâm sàng rất thường gặp sau khi dùng thuốc [4]. Bên cạnh việc giảm số lượng vi khuẩn, kháng sinh còn làm giảm quá trình sản xuất các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) trong phân, chẳng hạn như chất acetate [3]. Các chất chuyển hóa từ quá trình lên men của lợi khuẩn (như butyrate, acetate và propionate) vốn đóng vai trò điều hòa phản ứng viêm và hỗ trợ sửa chữa hàng rào biểu mô ruột [5].
Lúc này, sữa chua và các chế phẩm chứa men vi sinh (probiotics) thường được nghĩ đến như một giải pháp hỗ trợ [2]. Probiotics được định nghĩa là các vi sinh vật sống mà khi đưa vào cơ thể với lượng đầy đủ sẽ mang lại lợi ích sức khỏe cho vật chủ [2]. Trong quá trình lên men sữa chua, nhóm vi khuẩn axit lactic phát triển mạnh, tiêu biểu là hai chi Lactobacillus và Bifidobacteria [6]. Các vi khuẩn axit lactic phân lập có ưu điểm là khả năng sống sót, sinh sản và tiết ra các chất kháng khuẩn giúp ức chế vi khuẩn có hại trong đường ruột [6].
Nên ăn cùng lúc hay cách xa liều kháng sinh?
Một trong những câu hỏi thực tế nhất là nên ăn sữa chua ngay khi uống thuốc hay phải đợi vài tiếng sau. Thực tế, giới khoa học ghi nhận hiện vẫn chưa rõ thời điểm nào là thích hợp nhất để dùng men vi sinh khi đang trong liệu trình kháng sinh: dùng đồng thời ngay lúc uống thuốc hay dùng cách xa 4 giờ sau khi uống kháng sinh [2].
Để giải đáp câu hỏi về thời gian này, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng hoàn thành vào tháng 12 năm 2022 và công bố năm 2024 đã được thiết kế trên 118 người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 65 tuổi [2]. Tất cả người tham gia đều được kê đơn thuốc kháng sinh amoxicillin-clavulanic acid liều 875 mg, uống 2 lần mỗi ngày trong 7 ngày [2]. Những người này được chia thành 5 nhóm: 1 nhóm chỉ uống kháng sinh không can thiệp thêm, 2 nhóm ăn sữa chua (sữa chua có bổ sung chủng lợi khuẩn BB-12 hoặc sữa chua đối chứng) cùng lúc với kháng sinh, và 2 nhóm ăn sữa chua sau khi uống kháng sinh 4 giờ [2]. Mục tiêu của nghiên cứu là đo lường sự thay đổi nồng độ axit béo chuỗi ngắn (thể hiện qua mức acetate vào ngày thứ 14), mức độ rối loạn hệ vi sinh và tỷ lệ tiêu chảy lâm sàng để xác định thời điểm ăn tối ưu [2].
Trong khi chờ đợi kết quả phân tích cuối cùng về sự khác biệt giữa mốc "ăn cùng lúc" và "cách 4 giờ", các dữ liệu hiện có cho thấy việc dùng sữa chua chứa lợi khuẩn trong cùng đợt điều trị kháng sinh vẫn mang lại hiệu quả phục hồi sinh học rõ rệt [3]. Cụ thể, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 đã khảo sát việc dùng đồng thời kháng sinh amoxicillin/clavulanate (từ ngày 1 đến ngày 7) kết hợp với sữa chua chứa chủng Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 hoặc sữa chua đối chứng (dùng từ ngày 1 đến ngày 14) [3]. Nghiên cứu theo dõi 62 người khỏe mạnh (42 người dùng sữa chua BB-12 và 20 người dùng sữa chua đối chứng) tại các mốc ban đầu và ngày 7, 14, 21, 30 [3].
Kết quả thử nghiệm năm 2021 cho thấy kháng sinh làm suy giảm mức acetate trong phân và giảm chỉ số đa dạng vi sinh (Shannon diversity) ở tất cả người tham gia vào ngày thứ 7 [3]. Tuy nhiên, ở nhóm ăn sữa chua chứa BB-12, mức độ suy giảm đa dạng vi sinh nhẹ hơn và quá trình phục hồi diễn ra tốt hơn so với nhóm đối chứng [3]. Đặc biệt, sau khi ngưng kháng sinh, nồng độ acetate trong phân của nhóm ăn sữa chua BB-12 tăng dần trở lại và gần như về mức ban đầu vào ngày thứ 30 (chỉ còn lệch -1,6% so với ban đầu), trong khi ở nhóm dùng sữa chua đối chứng, mức acetate vẫn tiếp tục bị ức chế [3].
Các nghiên cứu khác nói gì về độ an toàn và hiệu quả?
Tính an toàn của việc ăn sữa chua bổ sung lợi khuẩn khi đang uống kháng sinh đã được kiểm chứng qua một nghiên cứu an toàn pha I công bố năm 2015, thực hiện theo hướng dẫn của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) [1]. Thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng này thực hiện trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh đang dùng liệu trình kháng sinh 10 ngày để trị nhiễm trùng đường hô hấp [1]. Người tham gia ăn khoảng 113 gram (4 ounces) sữa chua có bổ sung chủng BB-12 hoặc sữa chua đối chứng không bổ sung BB-12 mỗi ngày trong suốt 10 ngày dùng thuốc [1].
Kết quả ghi nhận tổng cộng 165 biến cố bất lợi không nghiêm trọng, nhưng không có sự khác biệt giữa hai nhóm dùng sữa chua BB-12 và sữa chua thường [1]. Nhóm ăn sữa chua BB-12 có nồng độ vi khuẩn B. lactis trong phân cao hơn mức độ vừa phải so với nhóm đối chứng, đồng thời ở một nhóm nhỏ bệnh nhân còn ghi nhận sự thay đổi biểu hiện gen trong máu liên quan đến điều hòa và kích hoạt tế bào miễn dịch [1]. Nghiên cứu kết luận sữa chua bổ sung BB-12 an toàn và dung nạp tốt khi dùng đồng thời với kháng sinh ở người lớn khỏe mạnh [1].
Đối với trẻ em, một thử nghiệm lâm sàng pha II, ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng (mang tên PLAY ON, hoàn thành tháng 6 năm 2023 và công bố thông tin năm 2024) cũng được triển khai nhằm đánh giá tính an toàn và hiệu quả của sữa chua dâu bổ sung liều cao chủng BB-12 ở trẻ khỏe mạnh đang uống kháng sinh [4]. Nghiên cứu này đặt giả thuyết rằng việc dùng đồng thời sữa chua chứa BB-12 sẽ giúp trẻ giảm tiêu chảy và giảm mức độ xáo trộn hệ vi sinh đường ruột cũng như biểu hiện gen so với sữa chua không có BB-12 [4].
Tuy nhiên, không phải trường hợp nào ăn sữa chua lợi khuẩn cũng ngăn ngừa được tiêu chảy, nhất là ở người cao tuổi đang nằm viện [7]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2019 đã đánh giá trên 314 bệnh nhân nội trú bắt đầu dùng kháng sinh, có độ tuổi trung bình là 76 tuổi [7]. Bệnh nhân được chia nhóm uống 200 mL sữa chua giả dược (chỉ chứa men sữa chua cơ bản Streptococcus thermophilus và Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus), hoặc 200 mL sữa chua probiotic (có thêm 3 chủng Lactobacillus acidophilus La-5, Bifidobacterium animalis subsp. lactis Bb-12 và Lactobacillus casei subsp. casei Lc-01), hoặc không ăn sữa chua, bắt đầu trong vòng 48 giờ từ khi dùng kháng sinh và kéo dài đến 5 ngày sau khi ngưng thuốc [7].
Sau 1 tháng theo dõi, tỷ lệ tiêu chảy ở nhóm dùng sữa chua probiotic là 23,0%, so với 17,6% ở nhóm sữa chua giả dược (mức giảm nguy cơ tuyệt đối -5,35%, P=0,30, tức không có ý nghĩa thống kê) [7]. Tỷ lệ tiêu chảy ở nhóm đối chứng không ăn sữa chua là 20,9%, tương đương với nhóm có ăn sữa chua gộp chung là 20,2% (P=0,91) [7]. Thời gian bị tiêu chảy, số lần đi ngoài tối đa, thời gian nằm viện kéo dài do tiêu chảy và tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân đều không khác biệt giữa các nhóm, cho thấy sự kết hợp 3 chủng LA-5, BB-12 và LC-01 trong sữa chua không có tác dụng ngừa tiêu chảy do kháng sinh ở bệnh nhân lớn tuổi nằm viện [7].
Hiểu lầm thường gặp về sữa chua và men vi sinh
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "mọi hộp sữa chua đều giúp chống tiêu chảy khi uống kháng sinh". Thực tế, nhiều sản phẩm probiotic được sử dụng để ngừa tiêu chảy do kháng sinh nhưng lại không được chứng minh bằng các nghiên cứu độc lập nghiêm ngặt, dẫn đến việc sử dụng thiếu cơ sở bằng chứng [2].
Ngay cả trong các nghiên cứu chuyên sâu, sữa chua thông thường (chỉ chứa men lên men cơ bản như Streptococcus thermophilus và Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus) thường chỉ được dùng làm "sữa chua đối chứng" hoặc "giả dược" [7]. Trong nghiên cứu năm 2021, nhóm ăn sữa chua đối chứng này không phục hồi được nồng độ chất chuyển hóa acetate về mức ban đầu sau 30 ngày như nhóm ăn sữa chua có bổ sung chủng chuyên biệt BB-12 [3].
Ngoài ra, một tổng quan hệ thống năm 2022 chỉ ra rằng hiệu quả của probiotics rất khó đánh giá đồng nhất vì sự khác biệt về chủng vi khuẩn, liều lượng, tần suất, thời điểm dùng và phương thức đưa vào cơ thể (dạng viên uống hay qua sữa chua) [5]. Hơn nữa, do hệ vi sinh đường ruột ở mỗi cá nhân có sự khác biệt rất lớn, một công thức bổ sung lợi khuẩn "tiêu chuẩn" có thể không mang lại lợi ích giống nhau cho tất cả mọi người [5]. Khả năng sống sót của tế bào vi khuẩn qua quy trình chế biến, điều kiện bảo quản và việc đến được đúng vị trí đích trong ruột cũng là những thách thức lớn [5].
Ai nên thận trọng khi kết hợp?
Mặc dù sữa chua bổ sung lợi khuẩn rất an toàn với người trưởng thành khỏe mạnh dùng kháng sinh ngoại trú, một số nhóm đối tượng đặc biệt cần thận trọng và không nên tự ý kỳ vọng vào thực phẩm này [1]. Trước hết là người cao tuổi đang điều trị nội trú tại bệnh viện, người có tuổi tác ngày càng cao và mắc nhiều bệnh lý nền đi kèm - đây vốn là những yếu tố nguy cơ cao gây tiêu chảy do kháng sinh và nhiễm khuẩn Clostridium difficile (CDI) [8]. Như thử nghiệm năm 2019 trên bệnh nhân tuổi trung bình 76 đã chỉ ra, sữa chua probiotic không làm giảm được tỷ lệ tiêu chảy ở nhóm này [7].
Nhóm thứ hai là bệnh nhân nặng đang điều trị tại khoa Hồi sức tích cực (ICU) phải nuôi ăn qua ống thông mũi - dạ dày hoặc miệng - dạ dày [8]. Dù hướng dẫn chăm sóc tích cực tại Canada năm 2013 từng khuyến nghị cân nhắc dùng probiotics cho bệnh nhân nặng để giảm nhẹ nhiễm trùng, việc đưa thức uống sữa chua probiotic qua ống thông trong môi trường ICU vẫn cần đánh giá tính khả thi kỹ lưỡng từ đội ngũ y tế thay vì tự áp dụng [8].
Một điểm quan trọng khác liên quan đến thành phần dinh dưỡng: sữa chua là thực phẩm có hàm lượng canxi cao [5]. Mặc dù các trích đoạn nghiên cứu trong bài chủ yếu thử nghiệm với nhóm kháng sinh amoxicillin/clavulanate [2], người bệnh đang dùng các loại thuốc kháng sinh khác hoặc có bệnh nền phức tạp nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi ăn sữa chua cùng lúc với thuốc để tránh các tương tác bất lợi ngoài ý muốn.
Cách ăn sữa chua hợp lý trong đợt dùng kháng sinh
Dựa trên các dữ liệu lâm sàng hiện có, nếu bạn là người trưởng thành khỏe mạnh đang uống kháng sinh (đặc biệt là nhóm amoxicillin/clavulanate), bạn có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:
- Về cách chọn sản phẩm: Ưu tiên chọn sữa chua có ghi rõ việc bổ sung các chủng lợi khuẩn được nghiên cứu nhiều như Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12, vì chủng này đã có bằng chứng giúp tăng lượng vi khuẩn có lợi trong phân và phục hồi chức năng trao đổi chất của hệ vi sinh tốt hơn sữa chua thường [3]. Bảo quản sữa chua đúng điều kiện lạnh theo hướng dẫn để đảm bảo khả năng sống và chức năng của tế bào lợi khuẩn [5].
- Về thời điểm ăn: Dù các thử nghiệm cho thấy dùng sữa chua BB-12 trong cùng đợt uống amoxicillin/clavulanate vẫn an toàn và hỗ trợ phục hồi hệ vi sinh [3], câu hỏi về việc ăn ngay cùng lúc hay ăn cách xa 4 giờ sau khi uống kháng sinh cái nào tối ưu hơn vẫn đang được phân tích [2]. Trong sinh hoạt hàng ngày, việc ăn sữa chua cách thời điểm uống kháng sinh khoảng vài giờ (ví dụ 4 giờ như thiết kế nghiên cứu) là một lựa chọn thận trọng, vừa dễ thực hiện vừa tránh làm đầy bụng ngay cử thuốc [2].
- Về lượng dùng và thời gian duy trì: Trong các thử nghiệm trên người lớn, lượng dùng thường rơi vào khoảng 113 gram (4 ounces) đến 200 mL mỗi ngày [7], [1]. Thời gian ăn không nên dừng lại ngay khi hết thuốc mà nên duy trì xuyên suốt từ lúc bắt đầu uống kháng sinh (trong vòng 48 giờ đầu) và kéo dài thêm khoảng 5 đến 7 ngày sau khi đã ngưng kháng sinh (tổng cộng khoảng 10 đến 14 ngày) để hỗ trợ hệ vi sinh và nồng độ axit béo chuỗi ngắn phục hồi [7], [3], [1].
Tóm lại, ăn sữa chua bổ sung lợi khuẩn khi đang uống kháng sinh là thói quen an toàn ở người khỏe mạnh và có thể giúp hệ vi sinh đường ruột mau phục hồi sau đợt thuốc [3], [1]. Tuy nhiên, sữa chua không phải là "thuốc trị bách bệnh" ngừa được mọi ca tiêu chảy, đặc biệt ở người già nằm viện [7]. Người bệnh nên chọn đúng sản phẩm có chủng lợi khuẩn uy tín, duy trì ăn thêm vài ngày sau khi hết thuốc và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh nền hoặc có triệu chứng tiêu chảy kéo dài.